એરિક એરિક્સનનો મનોસામાજિક વિકાસનો સિદ્ધાંત
એરિક એરિક્સન દ્વારા પ્રસ્તુત મનો-સામાજિક વિકાસનો સિદ્ધાંત એ માનવ વ્યક્તિત્વના વિકાસને સમજવા માટેનું એક અત્યંત પ્રભાવશાળી માળખું છે. આ સિદ્ધાંત મુજબ, વ્યક્તિ જન્મથી લઈને વૃદ્ધાવસ્થા સુધી આઠ મનો-સામાજિક તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે, અને દરેક તબક્કામાં તેને એક ચોક્કસ “વિકાસાત્મક કટોકટી” અથવા સંઘર્ષનો સામનો કરવો પડે છે. આ સંઘર્ષના સફળ કે નિષ્ફળ ઉકેલની વ્યક્તિના સ્વ-ખ્યાલ અને સમાજ પ્રત્યેના દ્રષ્ટિકોણ પર કાયમી અને ઊંડી અસર પડે છે.
TET-TAT જેવી શિક્ષક યોગ્યતા પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા ભાવિ શિક્ષકો માટે આ સિદ્ધાંતનું જ્ઞાન અનિવાર્ય છે, કારણ કે તે વર્ગખંડમાં વિદ્યાર્થીઓના વર્તન, તેમની જરૂરિયાતો અને તેમના વિકાસના પડકારોને સમજવામાં વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિ પૂરી પાડે છે. આ સમજણ શિક્ષકને વધુ અસરકારક અને સંવેદનશીલ અધ્યાપન માટે સક્ષમ બનાવે છે. ચાલો, આપણે એરિક્સનના આઠ તબક્કાઓ અને તેના શૈક્ષણિક મહત્વની વિગતવાર ચર્ચા કરીએ.
મનો-સામાજિક વિકાસના આઠ તબક્કા
એરિક્સનનો સિદ્ધાંત એ માન્યતા પર આધારિત છે કે વ્યક્તિનો વિકાસ માત્ર જૈવિક પરિપક્વતા પર જ નહીં, પરંતુ સામાજિક વાતાવરણ સાથેની તેની આંતરક્રિયા પર પણ નિર્ભર કરે છે.
દરેક તબક્કો એક સંઘર્ષ રજૂ કરે છે, જે બે વિરોધી ધ્રુવો (દા.ત., વિશ્વાસ વિરુદ્ધ અવિશ્વાસ) વચ્ચે હોય છે. આ સંઘર્ષનો સફળતાપૂર્વક ઉકેલ લાવવાથી વ્યક્તિમાં એક ચોક્કસ મનોવૈજ્ઞાનિક શક્તિ અથવા ‘ગુણ’ (Virtue) વિકસે છે, જે તેને આગામી તબક્કાના પડકારો માટે તૈયાર કરે છે. નીચે આપેલું કોષ્ટક આ આઠ તબક્કાઓ, તેમાં રહેલા સંઘર્ષ, તેના સંભવિત પરિણામો અને સફળ ઉકેલથી પ્રાપ્ત થતા વિશિષ્ટ મનોવૈજ્ઞાનિક ગુણની રૂપરેખા સ્પષ્ટ કરે છે.
| તબક્કો અને ક્રમ | વય જૂથ | મનો-સામાજિક સંઘર્ષ (કટોકટી) | સકારાત્મક પરિણામ (જો સંઘર્ષ સફળતાપૂર્વક ઉકેલાય તો) | નકારાત્મક પરિણામ (જો સંઘર્ષ ન ઉકેલાય તો) | મનોવૈજ્ઞાનિક ગુણ (Virtue) |
| તબક્કો 1 | જન્મથી 12-18 માસ | વિશ્વાસ વિરુદ્ધ અવિશ્વાસ | બાળક પોતાના પર્યાવરણ અને સંભાળ રાખનાર પર વિશ્વાસ મૂકતાં શીખે છે. | આસપાસના લોકો અને વસ્તુઓ પર અવિશ્વાસ અને ભયની લાગણી વિકસે છે. | આશા (Hope) |
| તબક્કો 2 | 18 માસથી 3 વર્ષ | સ્વાયત્તતા વિરુદ્ધ શરમ અને શંકા | બાળકમાં સ્વાયત્તતા અને સ્વતંત્રતાની ભાવના વિકસે છે. | બાળક પોતાના પર શંકાશીલ બને છે અને પોતાના માટે શરમ અનુભવે છે. | ઇચ્છાશક્તિ (Will) |
| તબક્કો 3 | 3 વર્ષથી 6 વર્ષ | પહેલવૃત્તિ વિરુદ્ધ અપરાધભાવ | બાળકમાં નવા કાર્યો અને પ્રવૃત્તિઓ શરૂ કરવાની વૃત્તિ (પહેલ) વિકસે છે. | સ્વતંત્ર રીતે કામ કરવાનો પ્રયત્ન કરતી વખતે અપરાધભાવ અનુભવે છે. | હેતુ (Purpose) |
| તબક્કો 4 | 6 વર્ષથી 12 વર્ષ | પરિશ્રમ વિરુદ્ધ લઘુતા | બાળકમાં પરિશ્રમ અને ઉદ્યમની ભાવના વિકસે છે, તે કાર્યો પૂર્ણ કરવામાં આનંદ અનુભવે છે. | બાળકમાં લઘુતાગ્રંથિ, નિષ્ફળતા અને બિનકાર્યક્ષમતાની ભાવના વિકસે છે. | સક્ષમતા (Competence) |
| તબક્કો 5 | 12 વર્ષથી 18 વર્ષ (તરુણાવસ્થા) | ઓળખ વિરુદ્ધ ભૂમિકાની મૂંઝવણ | તરુણ પોતાની ભૂમિકાઓને સુગ્રથિત કરી એક સ્પષ્ટ સ્વ-ઓળખ સ્થાપિત કરે છે. | પોતાની ભિન્ન-ભિન્ન ભૂમિકાઓ વચ્ચે ગૂંચવણ અનુભવે છે. | નિષ્ઠા (Fidelity) |
| તબક્કો 6 | પૂર્વ પુખ્તાવસ્થા | ગાઢ સંબંધ વિરુદ્ધ વિખૂટાપણું | વ્યક્તિ અન્ય લોકો સાથે ગાઢ અને અર્થપૂર્ણ સંબંધો કેળવી શકે છે. | વ્યક્તિ એકલતા અનુભવે છે અને સામાજિક રીતે વિખૂટી પડી જાય છે. | પ્રેમ (Love) |
| તબક્કો 7 | મધ્ય પુખ્તાવસ્થા | સર્જકતા વિરુદ્ધ સ્થગિતતા | વ્યક્તિ સમાજ અને ભાવિ પેઢી માટે યોગદાન આપી ઉત્પાદક અને સુખી બને છે. | વ્યક્તિ પોતાની જાતમાં જ કેન્દ્રિત (સ્વકેન્દ્રિત) બની જાય છે અને સ્થગિતતા અનુભવે છે. | કાળજી (Care) |
| તબક્કો 8 | ઉત્તર પુખ્તાવસ્થા | પરિપૂર્ણતા વિરુદ્ધ નિરાશા | વ્યક્તિ પોતાના જીવનને સંતોષપ્રદ અને અર્થપૂર્ણ માને છે. | વ્યક્તિ પોતાના જીવનને નિષ્ફળતાઓથી ભરેલું માનીને નિરાશા અનુભવે છે. | ડહાપણ (Wisdom) |
આ તબક્કાઓનું જ્ઞાન શિક્ષકને એ સમજવામાં મદદ કરે છે કે તેમના વિદ્યાર્થીઓ કયા મનો-સામાજિક સંઘર્ષમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે, જે તેમના વર્ગખંડના વ્યવહાર માટે નિર્ણાયક બની શકે છે.
એરિક એરિક્સનના સિદ્ધાંતના શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો
એરિક્સનનો સિદ્ધાંત માત્ર સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાન નથી, પરંતુ શિક્ષકો માટે એક વ્યવહારુ માર્ગદર્શિકા પણ છે. આ સિદ્ધાંતની સમજ શિક્ષકને વર્ગખંડમાં એવું વાતાવરણ બનાવવામાં મદદ કરે છે જે વિદ્યાર્થીઓના તંદુરસ્ત મનો-સામાજિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે. વિદ્યાર્થીના વ્યક્તિત્વ વિકાસ પર શિક્ષકનું વર્તન અને સંબંધ સીધી અસર કરે છે. આ સિદ્ધાંતના મુખ્ય શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો નીચે મુજબ છે:
1. સ્વાયત્તતા અને પહેલવૃત્તિને પ્રોત્સાહન:
પૂર્વ-પ્રાથમિક અને બાલમંદિરના શિક્ષકોએ બાળકોને મુક્ત રીતે રમત-ગમત, પ્રયોગ અને નવી વસ્તુઓ અજમાવવા માટે પુષ્કળ તકો આપવી જોઈએ. જ્યારે બાળક કોઈ નવી પહેલ કરે, ત્યારે તેને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ અને તેના અસ્વીકાર્ય વર્તન માટે તેને શરમ કે અપરાધભાવનો અનુભવ ન થાય તે રીતે માર્ગદર્શન આપવું જોઈએ.
2. પરિશ્રમ વિરુદ્ધ લઘુતા:
પ્રાથમિક શાળાના બાળકો (6-12 વર્ષ) “પરિશ્રમ વિરુદ્ધ લઘુતા” ના તબક્કામાં હોય છે. આ તબક્કે શિક્ષકે એવા કાર્યો અને પ્રોજેક્ટ્સ આપવા જોઈએ જે પડકારજનક હોય પરંતુ વિદ્યાર્થીઓ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરી શકે. સફળતાનો અનુભવ તેમનામાં ઉદ્યમની ભાવના વિકસાવશે અને લઘુતાગ્રંથિથી બચાવશે.
3. વાસ્તવિક ધ્યેય નિર્ધારણ:
શિક્ષકે વિદ્યાર્થીઓને વાસ્તવિક અને પ્રાપ્ત કરી શકાય તેવા શૈક્ષણિક ધ્યેયો નક્કી કરવામાં મદદ કરવી જોઈએ. નાના સ્વાધ્યાયથી શરૂઆત કરીને ધીમે ધીમે મોટા અને લાંબા ગાળાના સ્વાધ્યાય આપવા. વિદ્યાર્થીઓને તેમના ધ્યેય તરફની પ્રગતિની નોંધ રાખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાથી તેમનામાં આત્મવિશ્વાસ વધે છે.
4. જવાબદારીની ભાવનાનો વિકાસ:
વિદ્યાર્થીઓને તેમની ઉંમરને અનુરૂપ સ્વતંત્ર જવાબદારીઓ સોંપવી જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે, વર્ગખંડમાં સાહિત્યનું વિતરણ કરવું, કમ્પ્યુટર લેબની સંભાળ રાખવી, અથવા નાના-મોટા કાર્યોનો રેકોર્ડ રાખવો. આનાથી તેમનામાં જવાબદારી અને સક્ષમતાની ભાવના વિકસે છે.
5. તુલનાને બદલે સહકાર:
વર્ગખંડમાં વિદ્યાર્થીઓની એકબીજા સાથે સતત તુલના કરવાનું ટાળવું જોઈએ. તેના બદલે, સહકાર અને જૂથ-કાર્યને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. વિદ્યાર્થીઓને અન્ય સાથે સ્પર્ધા કરવાને બદલે પોતાની જ ભૂતકાળની સિદ્ધિઓ સાથે સ્પર્ધા કરવા અને સ્વ-સુધારણા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે પ્રેરણા આપવી જોઈએ.
Read More: બાળ વિકાસ અને શૈક્ષણિક શાસ્ત્ર
