હડપ્પીય સભ્યતા (સિંધુ ખીણની સભ્યતા)

શોધ અને નામકરણ (Discovery and Nomenclature)

• નામકરણ: ભારતની પ્રથમ નાગરિક સભ્યતાને ‘હડપ્પીય સભ્યતા’ (Harappan Civilization) કહેવામાં આવે છે. 
• કારણ: પુરાતત્વીય પરંપરા અનુસાર, આ સભ્યતાનું પ્રથમ સ્થળ ‘હડપ્પા’ શોધાયું હોવાથી તેને આ નામ અપાયું છે. 
• અન્ય નામ: આ સભ્યતાને ‘સિંધુ ખીણની સભ્યતા’ (Indus Valley Civilization) પણ કહેવામાં આવે છે. 
• પ્રથમ શોધ (હડપ્પા): ઈ.સ. 1921માં દયારામ સહાનીએ પંજાબના મોન્ટગોમરી જિલ્લામાં આવેલા હડપ્પા સ્થળની શોધ કરી હતી. 
• નેતૃત્વ: આ શોધ સર જોન માર્શલ અને કર્નલ મેકના વડપણ નીચે થઈ હતી. 
• બીજી શોધ (મોહેં-જો-દડો): ઈ.સ. 1922માં રખાલદાસ (આર.ડી.) બેનરજીએ સિંધના લારખાના જિલ્લામાં મોહેં-જો-દડોની શોધ કરી હતી.
• જાહેરાત: 1924માં ભારતીય પુરાતત્વીય સર્વેક્ષણ (ASI) ના ડાયરેક્ટર જનરલ જોન માર્શલે સમગ્ર વિશ્વ સમક્ષ સિંધુ ખીણમાં એક નવી સભ્યતાની શોધની ઘોષણા કરી.
• સંશોધન વ્યાપ: 20મી સદી દરમિયાન કામ ચાલુ રહ્યું; ભારતમાં અત્યાર સુધીમાં 1000 જેટલાં હડપ્પીય સ્થળો અને ગુજરાતમાં 100 જેટલાં સ્થળો શોધાયાં છે. 
• કનિંગહામનો ભ્રમ: ASI ના પ્રથમ જનરલ એલેક્ઝાન્ડર કનિંગહામ માનતા હતા કે ભારતીય ઈતિહાસની શરૂઆત ગંગાની ખીણના શહેરોથી થઈ હતી, તેથી તેઓ હડપ્પાનું મહત્વ સમજી શક્યા ન હતા.

વ્યાખ્યા અને મૂળભૂત વિભાવનાઓ 

• સંસ્કૃતિ (Culture): કુદરતી પરિબળોનો ઉપયોગ કરીને માનવી જે જીવનપદ્ધતિ ઊભી કરે છે તે ‘સંસ્કૃતિ’ છે. 
• સભ્યતા (Civilization): જ્યારે સંસ્કૃતિમાં નગર હોવું આવશ્યક છે ત્યારે તે સભ્યતા બને છે. 
• શબ્દ વ્યુત્પત્તિ: સભ્યતા મૂળતઃ લેટિન શબ્દ ‘Civitas’ પરથી ઊતરી આવેલો શબ્દ ‘Civilization’ છે. 
• Civitas નો અર્થ: શહેર (City). એટલે સભ્યતા ત્યાં જ હોય જ્યાં શહેરનું અસ્તિત્વ હોય. 
• ઉદ્ભવ: નૂતનપાષાણયુગની ગ્રામીણ સંસ્કૃતિ પછી ભારતના ઉત્તર-પશ્ચિમ ભાગમાં હડપ્પીય સભ્યતા વિકસી.
• નદીઓ: આ સભ્યતા સિંધુ, સરસ્વતી અને ધાધર-હકરા જેવી નદીઓના ફળદ્રુપ મેદાની ક્ષેત્રોમાં વિકસી. 

કાળક્રમ (Chronology)

• કુલ સમયગાળો (NCERT): ઈ.સ. પૂર્વે 6000 થી 1300. 
• પ્રારંભિક હડપ્પા (Early Harappa): ઈ.સ. પૂર્વે 6000 થી 2600. 
• પરિપક્વ/વિકસિત હડપ્પા (Mature Harappa): ઈ.સ. પૂર્વે 2600 થી 1900. (ગુજરાતી સ્રોત મુજબ: ઈ.સ. પૂર્વે 2350 થી 1750). 
• ઉત્તર હડપ્પા (Late Harappa): ઈ.સ. પૂર્વે 1900 થી 1300. (ગુજરાતી સ્રોત મુજબ: 1750 પછી). 
• પૂર્વહડપ્પાકાળ (Pre-Harappa): ઈ.સ. પૂર્વે 3500 થી 2400 ના સમયમાં ગોઠવાય છે.

ભૌગોલિક વિસ્તાર 

• વિસ્તાર: રાજસ્થાન, પંજાબ, હરિયાણા, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, પશ્ચિમ ઉત્તરપ્રદેશ, પાકિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન. 
• જમ્મુ-કાશ્મીર: માંડા (Manda). 
• પશ્ચિમ પંજાબ (પાકિસ્તાન): હડપ્પા. 
• સિંધ (પાકિસ્તાન): મોહેં-જો-દડો, ચન્હુદડો, આમરી, કોટદીજી. 
• ગુજરાત: લોથલ, રંગપુર, ધોળાવીરા, ભાગાતળાવ (સુરત), નાગેશ્વર. 
• રાજસ્થાન: કાલીબંગન. 
• હરિયાણા: બનાવલી, રાખીગઢી. 
• ઉત્તર પ્રદેશ: આલમગીરપુર (પશ્ચિમ ભાગ). 
• બલુચિસ્તાન (પશ્ચિમ છેડો): સુત્કાજેન્ડોર (મકરાણ તટ પર). 
• અફઘાનિસ્તાન: શોરતુઘઈ (Shortughai). 

નગર આયોજન અને સ્થાપત્ય 

• વિશિષ્ટતા: સમગ્ર સભ્યતામાં નગર-આયોજન એકસમાન છે.
• વિભાજન: નગરના મુખ્ય બે ભાગ હતા:
  • પશ્ચિમ ભાગ (Citadel/દુર્ગ): ઊંચા ચબૂતરા પર બનેલો કિલ્લો. અહીં શાસક વર્ગ રહેતો હતો.
  • પૂર્વ ભાગ (Lower Town/નીચલું નગર): નીચાણવાળો વિસ્તાર, જ્યાં સામાન્ય પ્રજા રહેતી હતી.
• કિલ્લેબંધી: પશ્ચિમ ભાગનો કિલ્લો વિશિષ્ટ રીતે બાંધેલો હતો. દિલ્લાને ચારે બાજુથી રક્ષણ આપવા કિલ્લેબંધી કરવામાં આવી હતી.
• ઈંટો: મકાનો પકવેલી ઈંટોના બનેલા હતા. ઈંટોનું માપ એક નિશ્ચિત પ્રમાણમાં હતું (લંબાઈ અને પહોળાઈ, ઊંચાઈથી અનુક્રમે 4 ગણી અને 2 ગણી).
• રસ્તાઓ: રસ્તાઓ કાટખૂણે છેદતા હતા (Grid System).
• રાજમાર્ગ: પૂર્વ અને પશ્ચિમ શહેરને જુદો પાડતો મુખ્ય રાજમાર્ગ લગભગ 40 ફૂટ જેટલો પહોળો હતો.

ગટર વ્યવસ્થા (Drainage):

• • નાની ગટર લાઈન દ્વારા મેનહોલ સુધી પહોંચતી. [Hygiene]
  • મેનહોલને સાફ કરવાની વ્યવસ્થા હતી.
  • ગટર પર પથ્થરનાં ઢાંકણાં હતાં જેથી ગંદકી/જીવાણુ ન ફેલાય. [Hygiene]
  • બાથરૂમની બહાર મોરીમાં પાણી એકઠું થતું.

મકાન રચના:

• • મકાનો એક કે બે માળના હતા.
  • મધ્યમાં આંગણું અને ચારે બાજુ ઓરડા હતા.
  • દરેક ઘરમાં કૂવા અને પાકી ઈંટોના બાથરૂમ હતા.
  • મુખ્ય દરવાજા મુખ્ય માર્ગો ઉપર ખુલવાને બદલે અંદરની શેરીમાં ખુલતા (એકાંતતા/Privacy).
  • ભોંયતળિયાની દીવાલોમાં બારીઓ નહોતી.

મુખ્ય સ્થળો અને તેમની વિશેષતાઓ

મોહેં-જો-દડો (Mohenjo-daro)

• અર્થ: મરેલાનો ટેકરો.
• વિશાળ સ્નાનાગાર (Great Bath):
  • આ દુર્ગ (Citadel) વિસ્તારમાં આવેલું છે.
  • આયતાકાર જળાશય છે.
  • ઉત્તર અને દક્ષિણ દિશામાં ઉતરવા માટે સીડીઓ છે.
  • ફર્શ પર બીટુમિન (ડામર/કોલસા) નું પ્લાસ્ટર છે જેથી પાણી શોષાય નહીં. [Material]
  • ત્રણ બાજુ ઓરડાઓ છે, એક ઓરડામાં મોટો કૂવો છે.
  • ગંદા પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થા છે.
  • ઉપયોગ: ધાર્મિક સ્નાન માટે.
• અનાજનો કોઠાર: અહીં અનાજનો કોઠાર પણ જોવા મળ્યો છે.
• કાંસ્ય નર્તકી: નૃત્ય મુદ્રામાં ઊભેલી નારીની મૂર્તિ (Dancing Girl) મળી છે, જે ત્રિભંગ મુદ્રામાં છે.
• પુરોહિત રાજા (Priest King): સ્ટેઆઈટ (સેલખડી) માંથી બનેલું માનવ પૂતળું. દાઢી છે, પણ મૂછો નથી. સુતરાઉ કાપડની ડિઝાઈન કરેલું વસ્ત્ર (શાલ) ડાબા ખભા પર ઓઢેલું છે.
• મેસોપોટેમિયા સંપર્ક: અહીંથી મેસોપોટેમિયાની મુદ્રાઓ (Seals) મળી છે.

હડપ્પા (Harappa)

• અનાજના કોઠારો: અહીંથી 6-6 ની હરોળમાં એમ કુલ 12 અનાજના કોઠારો (Granaries) રાવી નદીના કિનારે મળ્યા છે.
• કામદાર આવાસ: કોઠારની દક્ષિણમાં કામદારો માટેના આવાસ મળ્યા છે. [Social]
• કબ્રસ્તાન: અહીં ‘R-37’ નામનું કબ્રસ્તાન મળ્યું છે.
• દુર્દશા: રેલવે લાઈન નાખવા માટે અહીંની ઈંટો ચોરાઈ ગઈ હતી (લાહોર થી મુલતાન વચ્ચે 100 માઈલ લાઈન માટે).

લોથલ (Lothal)

• સ્થાન: ગુજરાતમાં ભોગાવો નદીના કિનારે.
• મહત્વ: આંતરરાષ્ટ્રીય બંદર (Port) અને ઔદ્યોગિક નગર.
• ગોદી (Dockyard): વહાણ લાંગરવા માટેનો ધક્કો (Dock-yard) મળ્યો છે.
• ઉદ્યોગ: મણકા (Beads) બનાવવાની ફેક્ટરી મળી છે. અકીક ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર હતું.
• ચોખા: અહીંથી ચોખાના અવશેષો મળ્યા છે.
• અગ્નivedi: અહીં અગ્નિવેદીઓ (Fire Altars) મળી છે.
• યુગ્મ શબધાન: એક જ કબરમાં બે વ્યક્તિને દફનાવવાના પુરાવા મળ્યા છે.

કાલીબંગન (Kalibangan)

• સ્થાન: રાજસ્થાનમાં ઘગ્ઘર (સરસ્વતી) નદીના કિનારે.
• ખેતી: ખેડેલા ખેતરના પુરાવા (Ploughed Field) મળ્યા છે.
• પાક: એક સાથે બે અલગ અલગ પાક ઉગાડવામાં આવતા હતા (ચણા અને સરસવ).
• અગ્નivedi: અગ્નિકુંડ (હવનકુંડ) મળ્યા છે, જે ધાર્મિક ક્રિયા સૂચવે છે.
• તાંબુ: તાંબાના ઓજારોનું નિર્માણ થતું હતું.

ધોળાવીરા (Dholavira)

• સ્થાન: ગુજરાતના કચ્છમાં.
• જળ વ્યવસ્થાપન (Water Management):
  • વિશ્વનું પ્રાચીનતમ વોટર-મેનેજમેન્ટ.
  • વરસાદી પાણીના પ્રબંધન (Rainwater Harvesting) ની વ્યવસ્થા.
  • સિંધુ જ કીલીને નીકો દ્વારા ત્રણ વિશાળ હોજમાં એકઠું કરવામાં આવતું.
  • પથ્થર અને ઈંટોના બાંધકામવાળા જળાશયો.
• નગર રચના: નગર ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલું હતું (સામાન્ય રીતે બે હોય છે): દુર્ગ, મધ્યમ નગર અને નીચલું નગર.
• સ્ટેડિયમ: અહીંથી સ્ટેડિયમના અવશેષો મળ્યા છે.
• સાઈનબોર્ડ: 10 મોટા અક્ષરોવાળું સાઈનબોર્ડ (Signboard) મળ્યું છે.
• મણકા: મણકા બનાવવાની ફેક્ટરી અને શારડીઓ (Drills) મળી છે.

ચન્હુદડો (Chanhudaro)

• વિશેષતા: મોહેં-જો-દડોની સરખામણીમાં નાનું (7 હેક્ટર) સ્થળ. [Size]
• શિલ્પ ઉત્પાદન: આખું શહેર શિલ્પ-ઉત્પાદનમાં સંલગ્ન હતું (મણકા, છીપ કામ, મહોર નિર્માણ). [Economy]
• ઈંટ: અહીંથી ‘વક્રાકાર ઈંટો’ (Curved bricks) મળી છે. [Artifact]

રાખીગઢી (Rakhigarhi)

• સ્થાન: હરિયાણાના હિસાર જિલ્લામાં. [Geography]
• કદ: સૌથી મોટું હડપ્પીય શહેર (550 હેક્ટર). [Size]
• DNA સંશોધન:
  • ડેક્કન કોલેજ પુણે અને હાર્વર્ડ મેડિકલ કોલેજ દ્વારા સંશોધન. [Research]
  • તારણ: હડપ્પાવાસીઓ મૂળ ભારતીય હતા. આર્યોના આક્રમણનો સિદ્ધાંત ખોટો સાબિત થયો. [Conclusion]
  • વર્તમાન હરિયાણાની વસ્તી સાથે તેમના DNA અને ચહેરાના લક્ષણો મળે છે (5000 વર્ષનું સાતત્ય). [Genetics]

આર્થિક જીવન (Economic Life)

કૃષિ (Agriculture):

• • મુખ્ય પાક: ઘઉં, જવ, તલ, કઠોળ, રાઈ, વટાણા.
  • ગુજરાત: બાજરીના દાણા મળ્યા છે.
  • લોથલ/રંગપુર: ચોખાના અવશેષો.
  • શેરડી: તેઓ શેરડીથી પરિચિત હતા.
  • કપાસ: સૌપ્રથમ કપાસ (Cotton) પકવવાનું શ્રેય સિંધુ સભ્યતાને જાય છે. ગ્રીક લોકો તેને ‘સિન્ડન’ કહેતા.
  • સાધનો: હળનો ઉપયોગ થતો (બનાવલીમાંથી માટીના હળ મળ્યા છે).
• પશુપાલન: ગાય, ભેંસ, ઘેટાં, બકરી, ડુક્કર, ખૂંધવાળા બળદ પાળતા હતા.

ઉદ્યોગ:

• • વસ્ત્ર: સુતરાઉ અને ઊની કાપડનો ઉપયોગ. મોહેં-જો-દડોમાંથી સુતરાઉ કાપડના અવશેષો મળ્યા છે.
  • ધાતુકામ: તાંબુ અને કાંસાનો ઉપયોગ (કાંસ્યયુગીન સભ્યતા). લોખંડથી અજાણ હતા.
  • મિશ્રણ: તાંબુ અને ટિન (Tin) મિશ્ર કરીને કાંસુ બનાવવાની કલા જાણતા હતા.
  • મણકા: કાર્નિલિયન (લાલ પથ્થર), જેસ્પર, સ્ફટિક, સોનું, શંખમાંથી મણકા બનાવાતા.

વેપાર (Trade):

• • આંતરિક: ગામડાં અને શહેરો વચ્ચે.
  • આંતરરાષ્ટ્રીય: મેસોપોટેમિયા (ઈરાક), ઈરાન (પર્શિયા), બહેરીન (દિલમુન), ઓમાન (મગન).
  • નિકાસ: કપાસ, મણકા, ઈમારતી લાકડું, મોતી, હાથીદાંત. [Exports]
  • આયાત: સોનું (કર્ણાટક/અફઘાનિસ્તાન), ચાંદી (ઈરાન/મેસોપોટેમિયા), ટિન (અફઘાનિસ્તાન/ઈરાન), લાપીસ લઝુલી (શોરતુઘઈ), તાંબુ (રાજસ્થાન-ખેતડી/ઓમાન). [Imports]
  • મેલુહા: મેસોપોટેમિયાના લેખોમાં હડપ્પા વિસ્તાર માટે ‘મેલુહા’ શબ્દ વપરાયો છે. તેને ‘નાવિકોનો દેશ’ કહ્યો છે.
  • હાજા પક્ષી: મેસોપોટેમિયાના લેખોમાં ‘હાજા પક્ષી’ (મોર) નો ઉલ્લેખ છે.

સામાજિક અને ધાર્મિક જીવન (Social & Religious Life)

• સમાજ રચના: માતૃસત્તાત્મક (Matriarchal) હોવાની શક્યતા, કારણ કે માતૃદેવીની મૂર્તિઓ વધુ મળી છે.
• વર્ગો: પુરોહિતો, વેપારીઓ, કારીગરો, શ્રમિકો. નગરમાં આવાસોની ભિન્નતા સામાજિક અસમાનતા દર્શાવે છે
• ખોરાક: શાકાહારી અને માંસાહારી (માછલી, પશુઓનું માંસ).
• વસ્ત્ર: સુતરાઉ અને ઊની કપડાં. પુરુષો ધોતી જેવું વસ્ત્ર અને સ્ત્રીઓ ઘાઘરા જેવું વસ્ત્ર પહેરતી.
• આભૂષણો: હાર, બાજુબંધ, વીંટી, કંદોરો. સ્ત્રી-પુરુષ બંને પહેરતા. ધનિકો સોના-ચાંદીના, ગરીબો શંખ/તાંબાના.

ધર્મ:

• • માતૃદેવી: પ્રજનન શક્તિના પ્રતીક રૂપે પૂજા. ગર્ભમાંથી છોડ નીકળતો હોય તેવી મૂર્તિ મળી છે.
  • પશુપતિ (આદ્ય શિવ): એક મુદ્રામાં યોગી મુદ્રામાં બેઠેલા દેવતા, જેમની આસપાસ હાથી, વાઘ, ગેંડો અને ભેંસ છે. પગ પાસે બે હરણ છે.
  • લિંગ-યોનિ પૂજા: પથ્થરના લિંગ અને યોનિના પ્રતીકો મળ્યા છે.
  • પ્રકૃતિ પૂજા: પીપળાના વૃક્ષની પૂજા, એકશૃંગી (Unicorn) પશુની પૂજા, ખૂંધવાળા બળદની પૂજા.
  • સ્વસ્તિક: સ્વસ્તિક અને ચક્રના ચિહ્નો મળ્યા છે (સૂર્યપૂજા).

અંતિમ સંસ્કાર:

• • રીતો: અગ્નિસંસ્કાર અને દફનવિધિ (Burial).
  • દફન: ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાં શબને દફનાવતા (માથું ઉત્તરમાં).
  • વસ્તુઓ: શબ સાથે માટીના વાસણો અને ઘરેણાં મૂકતા (પુનર્જન્મમાં શ્રદ્ધા). [Belief]

લિપિ અને મહોર

• મહોરો (Seals): સેલખડી (Steatite) પથ્થરની બનેલી. સામાન્ય રીતે ચોરસ. ઉપર પ્રાણીઓના ચિત્રો અને લિપિ.
• લિપિ:
  • ચિત્રલિપિ (Pictographic).
  • હજુ સુધી ઉકેલી શકાઈ નથી.
  • જમણેથી ડાબી બાજુ લખાતી (Boustrophedon શૈલીના સંકેત).
  • ચિહ્નોની સંખ્યા 375 થી 400 વચ્ચે.
  • સૌથી લાંબો અભિલેખ 26 ચિહ્નોનો છે.

પતન અને કારણો (Decline)

• સમય: ઈ.સ. પૂર્વે 1900 (અથવા 1750) આસપાસ.
• કારણો:
  1. આબોહવા પરિવર્તન (વરસાદમાં ઘટાડો).
  2. નદીઓનું સુકાવું (સરસ્વતી લુપ્ત થવી) અથવા માર્ગ બદલવો.
  3. પૂર (મોહેં-જો-દડો 7 વાર ડૂબ્યું હોવાના પુરાવા).
  4. જંગલોનો વિનાશ.
  5. આર્યોનું આક્રમણ (વ્હીલરનો સિદ્ધાંત – જે હવે DNA રિસર્ચથી નકારાયો છે). [Theory]

સરખામણી કોષ્ટક (Comparison Table)

મહત્વના શબ્દો

• દુર્ગ (Citadel): શહેરનો પશ્ચિમ ભાગ જે ઊંચા ઓટલા પર બનેલો હોય, સામાન્ય રીતે શાસકો માટે.
• નીચલું નગર (Lower Town): શહેરનો પૂર્વ ભાગ જ્યાં સામાન્ય પ્રજા રહેતી.
• ફાયન્સ (Faience): રેતી અને રંગ તથા ચીકણા પદાર્થને પકવીને બનાવેલું કિંમતી પાત્ર.
• સેલખડી (Steatite): એક નરમ પથ્થર જેમાંથી મહોરો બનાવાતી.
• મેલુહા: મેસોપોટેમિયાના લેખોમાં હડપ્પા માટે વપરાયેલો શબ્દ.
• લાપીસ લઝુલી: ભૂરા રંગનો કિંમતી પથ્થર (લાજવર્દ).
• ટેરાકોટા: પકવેલી માટી (જેમાંથી રમકડાં બનાવાતા).

કાળક્રમ- Chronology

• 20 લાખ વર્ષ પૂર્વે: નિમ્ન પુરાપાષાણ.
• 80,000 વર્ષ પૂર્વે: મધ્ય પુરાપાષાણ.
• 35,000 વર્ષ પૂર્વે: ઉચ્ચ પુરાપાષાણ.
• 12,000 વર્ષ પૂર્વે: મધ્ય પાષાણ યુગ.
• 10,000 વર્ષ પૂર્વે: નવપાષાણ યુગ (રાખીગઢી DNA મૂળ).
• ઈ.સ. પૂર્વે 7000: મેહરગઢમાં કૃષિની શરૂઆત.
• ઈ.સ. પૂર્વે 6000: પ્રારંભિક હડપ્પાનો ઉદય.
• ઈ.સ. પૂર્વે 2600: પરિપક્વ (શહેરી) હડપ્પાની શરૂઆત.
• ઈ.સ. પૂર્વે 2350: સાર્ગોન (અક્કડનો રાજા) નો શિલાલેખ જેમાં મેલુહાનો ઉલ્લેખ છે.
• ઈ.સ. પૂર્વે 1900: હડપ્પા સભ્યતાના પતનની શરૂઆત.
• ઈ.સ. 1875: એલેક્ઝાન્ડર કનિંગહામનો અહેવાલ.
• ઈ.સ. 1921: દયારામ સહાની દ્વારા હડપ્પામાં ઉત્ખનન.
• ઈ.સ. 1922: આર.ડી. બેનરજી દ્વારા મોહેં-જો-દડોમાં ઉત્ખનન.
• ઈ.સ. 1924: જોન માર્શલ દ્વારા નવી સભ્યતાની જાહેરાત.
• ઈ.સ. 1944: આર.ઈ.એમ. વ્હીલર ASI ના ડાયરેક્ટર બન્યા.
• ઈ.સ. 1955: એસ.આર. રાવ દ્વારા લોથલમાં ઉત્ખનન.
• ઈ.સ. 1960: બી.બી. લાલ અને બી.કે. થાપર દ્વારા કાલીબંગનમાં ઉત્ખનન.
• ઈ.સ. 1990: આર.એસ. બિષ્ટ દ્વારા ધોળાવીરામાં ઉત્ખનન.
• ઈ.સ. 2013: વસંત શિંદે દ્વારા રાખીગઢીમાં DNA સંશોધન.

બોક્સ અને નકશા ડેટા (Box & Map Data)

• નકશા: નાગેશ્વર અને બાલાકોટ દરિયાકિનારે છે (શંખ ઉદ્યોગ). શોરતુઘઈ અફઘાનિસ્તાનમાં ઓક્સસ નદી પાસે છે (નહેરો). લોથલ ભોગાવો નદી પાસે.
• સ્રોત (વ્હીલર): વ્હીલરે 1947માં ઋગ્વેદના ‘પુર’ (કિલ્લો) અને ઇન્દ્ર (પુરંદર) નો ઉલ્લેખ કરીને હડપ્પાના વિનાશ માટે આર્યોને જવાબદાર ગણાવ્યા હતા.
• સ્રોત (મેકે): મોહેં-જો-દડોમાં ગટર સફાઈ બાદ કચરો ત્યાં જ પડ્યો રહેતો હતો (લાપરવાહી).

પરીક્ષાલક્ષી કીવર્ડ્સ (Exhaustive Keywords List)

• વ્યક્તિઓ: દયારામ સહાની, આર.ડી. બેનરજી, જોન માર્શલ, અર્નેસ્ટ મેકે, એલેક્ઝાન્ડર કનિંગહામ, આર.ઈ.એમ. વ્હીલર, એસ.આર. રાવ, બી.બી. લાલ, આર.એસ. બિષ્ટ, જ્યોર્જ ડેલ્સ, વસંત શિંદે.
• સ્થળો: હડપ્પા, મોહેં-જો-દડો, લોથલ, ધોળાવીરા, કાલીબંગન, રાખીગઢી, બનાવલી, ચન્હુદડો, કોટદીજી, આમરી, રંગપુર, નાગેશ્વર, બાલાકોટ, શોરતુઘઈ, સુત્કાજેન્ડોર, માંડા, આલમગીરપુર.
• નદીઓ: સિંધુ, રાવી, ભોગાવો, ઘગ્ઘર-હકરા (સરસ્વતી), સાબરમતી.
• વસ્તુઓ: મહોર (Seals), મણકા (Beads), ફાયન્સ, કાર્નિલિયન, લાપીસ લઝુલી, ટેરાકોટા, અવતલ ઘંટી, શંખ.
• સંસ્કૃતિ: મેલુહા, મગન, દિલમુન.

ક્વિક રિવિઝન (Quick Revision Pointers)

1. હડપ્પા સભ્યતા કાંસ્યયુગીન અને ભારતની પ્રથમ નાગરિક સભ્યતા છે.
2. શહેરી આયોજન ગ્રીડ પદ્ધતિ (Grid System) પર આધારિત હતું.
3. મોહેં-જો-દડોમાંથી વિશાળ સ્નાનાગાર અને કાંસ્ય નર્તકી મળ્યાં છે.
4. લોથલ વિશ્વનું સૌથી જૂનું ડોકયાર્ડ (બંદર) અને મણકાનું કેન્દ્ર હતું.
5. કાલીબંગનમાંથી ખેડેલા ખેતર અને અગ્નિવેદીઓ મળી છે.
6. ધોળાવીરા શ્રેષ્ઠ જળ વ્યવસ્થાપન અને સાઈનબોર્ડ માટે જાણીતું છે.
7. લિપિ ચિત્રલિપિ છે અને હજુ ઉકેલાયેલી નથી.
8. મુખ્ય પાક ઘઉં અને જવ હતા; ચોખાના પુરાવા લોથલ/રંગપુરમાંથી મળ્યા છે.
9. પશુપતિ (આદ્ય શિવ) અને માતૃદેવી મુખ્ય દેવતાઓ હતા.
10. હડપ્પામાં R-37 કબ્રસ્તાન અને 12 અનાજના કોઠારો મળ્યા છે.
11. મેસોપોટેમિયા સાથે વેપાર થતો હતો (મેલુહા = હડપ્પા).
12. રાખીગઢી સૌથી મોટું હડપ્પીય સ્થળ છે (ભારતમાં).
13. તોલમાપમાં 16 ના ગુણક અને દ્વિ-આધારી પદ્ધતિ વપરાતી.
14. ચન્હુદડો એકમાત્ર એવું શહેર છે જ્યાં કિલ્લેબંધી (Citadel) નથી.
15. ઘોડાના અવશેષો સુરકોટડામાંથી મળ્યા હોવાનું મનાય છે, પણ મહોરો પર ઘોડો નથી.
16. લિપિ જમણેથી ડાબી બાજુ લખાતી હતી.
17. વ્હીલરે સ્તર-વિન્યાસ (Stratigraphy) પદ્ધતિ દાખલ કરી.
18. રાખીગઢી DNA રિસર્ચ આર્યોના આક્રમણના સિદ્ધાંતને નકારે છે.
19. ઈંટોનો ગુણોત્તર 4:2:1 હતો.
20. કપાસ ઉગાડનાર પ્રથમ પ્રજા હતી.

હડપ્પીય સભ્યતા: સ્થળો, શોધકર્તા અને વિશેષતાઓ