જૈન ધર્મ અને બૌદ્ધ ધર્મ

1.1 પરિચય: જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મનો ઉદય અને પૃષ્ઠભૂમિ

• ઈ.સ. પૂર્વે છઠ્ઠી સદીમાં ગંગાના મેદાની પ્રદેશોમાં સામાજિક અને આર્થિક પરિવર્તનો થયા.
• આ સમયગાળામાં ભારતમાં એક નવા વૈચારિક આંદોલનનો જન્મ થયો.
• વૈદિક ધર્મની યજ્ઞ-વિધિઓ અત્યંત જટિલ બની ગઈ હતી.
• વૈદિક ધર્મની વિધિઓ ખૂબ જ ખર્ચાળ હતી.
• સમાજમાં બ્રાહ્મણોનું વર્ચસ્વ સ્થાપિત થઈ ગયું હતું.
• સામાન્ય લોકો કઠોર વર્ણવ્યવસ્થાથી અસંતોષ ધરાવતા હતા.
• આ અસંતોષે જૈન અને બૌદ્ધ જેવા શ્રમણિક ધર્મોના ઉદય માટે મજબૂત ભૂમિકા તૈયાર કરી.
• શ્રમણિક ધર્મો ત્યાગ અને તપસ્યા પર આધારિત હતા.
• ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણોના ધાર્મિક વર્ચસ્વનો વિરોધ કરતા હતા.
• વૈશ્યો આર્થિક પ્રગતિ કરી રહ્યા હતા પરંતુ સામાજિક પ્રતિષ્ઠામાં પાછળ હતા, તેથી તેઓ આ નવા ધર્મો તરફ આકર્ષાયા.
• ભારત વિશ્વના અનેક મહાન ધર્મોનું જન્મસ્થાન ગણાય છે.
• ભારતીય સંસ્કૃતિ અને ધર્મ એકબીજાના પર્યાય બની ગયા છે.
• પ્રાચીન કાળથી ભારતમાં બે મુખ્ય પરંપરાઓ હતી: (1) બ્રાહ્મણ પરંપરા (હિન્દુ ધર્મ), (2) શ્રમણ પરંપરા (જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મ).
• વૈદિક કાળના ઉત્તરાર્ધમાં શુદ્ધ વિચારધારાનું સ્થાન કર્મકાંડોએ લીધું હતું.

1.2 જૈન ધર્મ: તીર્થંકર પરંપરા અને ઈતિહાસ

• જૈન ધર્મ વિશ્વના સૌથી પ્રાચીન શ્રમણિક ધર્મોમાંનો એક છે.
• જૈન ધર્મની પરંપરા ૨૪ તીર્થંકરો દ્વારા સ્થાપિત થયેલ છે.
• ‘તીર્થંકર’ શબ્દનો અર્થ “પવિત્ર કરનાર” થાય છે.
• તીર્થંકર એટલે સંસારરૂપી નદી પાર કરાવનાર ઘાટ બાંધનાર મહામાનવ.
• જૈન માન્યતા પ્રમાણે ધર્મની સ્થાપના આદિકાળથી થયેલી છે.

પ્રથમ અને ૨૩મા તીર્થંકર:

• પ્રથમ તીર્થંકર: ઋષભદેવ (આદિનાથ).
• ઋષભદેવ ઈક્ષ્વાકુ વંશના સ્થાપક માનવામાં આવે છે.
• ૨૩મા તીર્થંકર: પાર્શ્વનાથ.
• પાર્શ્વનાથ વારાણસીના રાજા અશ્વસેનના પુત્ર હતા.
• પાર્શ્વનાથનો સમયગાળો મહાવીર સ્વામી પહેલાં ઈ.સ. પૂર્વે 700 ની આસપાસ હતો.
• પાર્શ્વનાથે જૈન વિચારસરણીનો ઉપદેશ આપ્યો હતો.
• પાર્શ્વનાથે ચાર મહાવ્રતો (ચતુરામ ધર્મ) આપ્યા: (1) અહિંસા, (2) સત્ય, (3) અસ્તેય, (4) અપરિગ્રહ.
• પાર્શ્વનાથના અનુયાયીઓ શ્વેત વસ્ત્રો ધારણ કરતા હતા.

મહાવીર સ્વામી (૨૪મા તીર્થંકર) – જીવન વિગતો:

• મૂળ નામ: વર્ધમાન.
• જન્મ (સ્રોત 1): ઈ.સ. પૂર્વે 540.
• જન્મ (સ્રોત 2): ઈ.સ. પૂર્વે 599.
• જન્મ સ્થળ: કુંડગ્રામ (બાસુકુંડ/ક્ષત્રિયકુંડ), વૈશાલી નજીક, બિહાર.
• પિતા: સિદ્ધાર્થ.
• પિતાનો હોદ્દો: જ્ઞાતૃક ક્ષત્રિય કુળના વડા/નેતા.
• માતા: ત્રિશલા દેવી.
• માતાનો પરિચય: લિચ્છવી રાજકુમારી / વૈશાલીનગરીનાં રાજકુમારી.
• પત્ની: યશોદા (રાજકુમારી).
• પુત્રી: પ્રિયદર્શના.
• ગૃહત્યાગ: ૩૦ વર્ષની વયે (ભાઈ નંદવર્ધનની રજા લઈને).
• તપસ્યા: ૧૨ વર્ષ સુધી કઠોર તપ અને દેહદમન કર્યું.
• કૈવલ્યજ્ઞાન પ્રાપ્તિ: તપસ્યાના ૧૩મા વર્ષે (૪૨ વર્ષની ઉંમરે).
• જ્ઞાન પ્રાપ્તિ સ્થળ: ઋજુપાલિકા નદીના કિનારે.
• જ્ઞાન પ્રાપ્તિની અસર: સુખ-દુઃખના બંધનોથી મુક્ત થયા.
• ઉપાધિઓ: ‘જીન’ (ઇન્દ્રિયો જીતનાર), ‘નિર્ગ્રંથ’ (બંધન રહિત), ‘કેવલિન’, ‘મહાવીર’.
• ‘જિન’ શબ્દ પરથી અનુયાયીઓ ‘જૈન’ કહેવાયા.
• ઉપદેશ પ્રદેશો: વૈશાલી, વિદેહ, મગધ, કોસલ, પૂર્વ ભારત.
• આશ્રયદાતા રાજાઓ: બિંબિસાર અને અજાતશત્રુ.
• નિર્વાણ (સ્રોત 1): ઈ.સ. પૂર્વે 468 (૭૨ વર્ષની વયે).
• નિર્વાણ (સ્રોત 2): ઈ.સ. પૂર્વે 527 (૭૨ વર્ષની વયે).
• નિર્વાણ સ્થળ: પાવાપુરી (રાજગૃહ નજીક, પટના જિલ્લો).

1.3 જૈન ધર્મના સિદ્ધાંતો અને તત્વજ્ઞાન

• અંતિમ ઉદ્દેશ્ય: મોક્ષ અથવા નિર્વાણ (જન્મ-મરણના ચક્રમાંથી મુક્તિ).
• મુખ્ય આધાર: અહિંસા, અપરિગ્રહ અને અનેકાંતવાદ.
• પંચમહાવ્રતો:
  • અહિંસા (હિંસા ન કરવી – મન, વચન, કર્મથી).
  • સત્ય (જૂઠું ન બોલવું).
  • અસ્તેય (ચોરી ન કરવી).
  • અપરિગ્રહ (સંગ્રહ ન કરવો).
  • બ્રહ્મચર્ય (મહાવીર સ્વામીએ ઉમેરેલું પાંચમું વ્રત – ઈન્દ્રિય નિગ્રહ).
• સામાન્ય ગૃહસ્થો માટે આ વ્રતો ‘અણુવ્રતો’ કહેવાય છે.
• ત્રિરત્ન (Three Gems):
  • સમ્યક્ દર્શન (સાચી શ્રદ્ધા).
  • સમ્યક્ જ્ઞાન (સાચું જ્ઞાન).
  • સમ્યક્ ચરિત્ર (સાચું આચરણ).
• ત્રિરત્નના પાલનથી પૂર્વના કર્મોમાંથી મુક્તિ મળે છે.
• વિશ્વ દ્રષ્ટિ:
  • વિશ્વ બે તત્વોનું બનેલું છે: જીવ (આત્મા/ચેતન) અને અજીવ (પદાર્થ/જડ).
  • દરેક સજીવ અને નિર્જીવ વસ્તુમાં આત્માનું અસ્તિત્વ છે.
  • ઈશ્વરને વિશ્વના સર્જક તરીકે નકારે છે.
  • વિશ્વ શાશ્વત નિયમો અનુસાર કાર્ય કરે છે.
  • વેદોની સત્તા અને કર્મકાંડોનો અસ્વીકાર કરે છે.
• કર્મ સિદ્ધાંત: કર્મ જ આત્મા માટે બંધનરૂપ છે અને પુનર્જન્મનું કારણ છે.
• અનેકાંતવાદ: સત્ય જટિલ છે અને તેના અનેક પાસાઓ હોય છે.
• સ્યાદ્વાદ: જ્ઞાન સાપેક્ષ હોય છે (સાત ભંગ નય).
• અન્ય આચરણો:
  • પાંચ સમિતિ (ઈર્યા, ભાષા, એષણા, આદાનનિક્ષેપણ, પરિષ્ઠાયન).
  • ત્રણ ગુપ્તિ (મનોગુપ્તિ, વાગ્ગુપ્તિ, કાયગુપ્તિ).
  • ચાર ભાવના (મૈત્રી, પ્રમાદ, કરુણા, મધ્યસ્થ).
  • પ્રતિક્રમણ (શુભ તરફ પ્રયાણ).
  • સામાયિક (આત્મચિંતન).
  • પોષધવ્રત (મહિનામાં પાંચ વાર ઉપવાસ).
  • નવકાર મંત્ર.
  • મિચ્છામિ દુક્કડમ્ (ક્ષમાપના).

1.4 જૈન ધર્મનો પ્રસાર અને વિભાજન

• મહાવીરના ઉપદેશની ભાષા: પ્રાકૃત અને અર્ધમાગધી (લોકભાષા).
• કલિંગ (ઓરિસ્સા): રાજા ખારવેલના સમયમાં પ્રસાર (હાથીગુફા શિલાલેખ, ઈ.સ. પૂર્વે 2જી સદી).
• યુઅન-શ્વાંગે કલિંગને જૈન ધર્મનું ઉદ્ભવસ્થાન ગણાવ્યું છે.
• મગધ: નંદવંશ અને ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય દ્વારા આશ્રય.
• મથુરા: શિલાલેખો મુજબ લાંબા સમય સુધી જૈન કેન્દ્ર હતું.
• દક્ષિણ ભારત: ગંગ, કદંબ, ચાલુક્ય અને રાષ્ટ્રકૂટ વંશ (5મી થી 12મી સદી).
• ગુજરાત/રાજસ્થાન: કુમારપાળ, વસ્તુપાળ, તેજપાળ દ્વારા પ્રસાર.
• સંપ્રદાય વિભાજન (કારણ):
  • ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના સમયમાં મગધમાં દુષ્કાળ પડ્યો.
  • ભદ્રબાહુ શિષ્યો સાથે દક્ષિણ ભારત (શ્રવણબેલગોલા) ગયા.
  • સ્થૂલભદ્ર મગધમાં રોકાયા.
  • પાછા ફર્યા બાદ આચાર-વિચારમાં મતભેદ થયા.
  • બે ફાંટા પડ્યા: દિગંબર અને શ્વેતાંબર.
• ઉપ-સંપ્રદાયો:
  • દિગંબર: મૂળ સંઘ, બિસપંથ, તેરાપંથ, તારણપંથ.
  • શ્વેતાંબર: સ્થાનકવાસી, મૂર્તિપૂજક, તેરાપંથી.

1.5 જૈન સાહિત્ય અને કલા

• ગણધરોએ મહાવીરના મૌખિક ઉપદેશો સાચવ્યા.
• પ્રાચીન સાહિત્ય: ૧૪ પર્વ અને ૧૨ અંગ.
• ભાષા: પ્રાકૃત, અર્ધમાગધી, અપભ્રંશ, સંસ્કૃત, કન્નડ, તમિલ, તેલુગુ, ગુજરાતી.
• તમિલ ગ્રંથ ‘કુરલ’ પર જૈન પ્રભાવ છે.
• મહત્વપૂર્ણ ગ્રંથો:
  • કલ્પસૂત્ર.
  • બૃહત્કથા (ગુણાઢ્ય).
  • હરિવંશપુરાણ (જિનસેન સૂરિ).
  • વાસુદેવહિંડી (સંઘદાસગણિ).
  • સિદ્ધહેમશબ્દાનુંશાસન (હેમચંદ્રાચાર્ય).
  • દ્વયાશ્રય મહાકાવ્ય (હેમચંદ્રાચાર્ય).
  • કીર્તિકૌમુદી (કવિ સોમેશ્વર).
  • દશવૈતાલિક સૂત્ર.
• હસ્તપ્રતો: પાટણ (ગુજરાત) માં સચવાયેલી છે.
• સ્થાપત્ય:
  • ગુફાઓ: ઉદયગિરિ-ખંડગિરિ (ઓરિસ્સા – ૩૫ ગુફાઓ, રાણીગુફા, ગણેશગુફા), ઈલોરા (ઈન્દ્રસભા), સિત્તનવાસલ (ઉલ્લેખ નથી પણ ઈલોરા છે).
  • મંદિરો: ખજૂરાહો (પાર્શ્વનાથ, આદિનાથ), પાલીતાણા (શેત્રુંજય), ગિરનાર, કુંભારિયા, રાણકપુર.
  • દેલવાડા (આબુ): વિમલવસહી (વિમલશાહ), લુણવસહી (વસ્તુપાળ). શિખરો ખજૂરાહો જેવા, આરસપહાણનું બારીક કોતરકામ.
  • મૂર્તિઓ: શ્રવણબેલગોલા (ગોમતેશ્વર/બાહુબલી).
• દેવીઓ: અંબિકા, ચક્રેશ્વરી, પદ્માવતી, સરસ્વતી.
• ચિત્રકલા: લઘુચિત્રો (હસ્તપ્રતોના હાંસિયામાં).

1.6 બૌદ્ધ ધર્મ: ગૌતમ બુદ્ધ અને જીવન

• સ્થાપક: સિદ્ધાર્થ ગૌતમ.
• જન્મ: ઈ.સ. પૂર્વે 566.
• જન્મ સ્થળ: લુમ્બિનીવન, કપિલવસ્તુ પાસે, નેપાળ.
• મૂળ નામ: સિદ્ધાર્થ.
• ગોત્ર: ગૌતમ.
• પિતા: શુદ્ધોધન (શાક્ય ક્ષત્રિય વડા).
• માતા: માયાદેવી (દેવધવા/કોલિય રાજકુમારી).
• પત્ની: યશોધરા (રાજકુમારી).
• લગ્ન ઉંમર: ૧૬ વર્ષ.
• પુત્ર: રાહુલ.
• મહાભિનિષ્ક્રમણ (ગૃહત્યાગ):
  • ચાર દ્રશ્યો જોયા: રોગી, વૃદ્ધ, શબ, સાધુ.
  • ૨૯ વર્ષની ઉંમરે ગૃહત્યાગ કર્યો.
• તપસ્યા: ૬ વર્ષ સુધી ગુરુઓ/યતિઓ પાસે.
• જ્ઞાન પ્રાપ્તિ (બોધિ/નિર્વાણ):
  • સ્થળ: બોધગયા, બિહાર.
  • વૃક્ષ: પીપળો.
  • દિવસ: વૈશાખી પૂર્ણિમા.
  • પ્રતિજ્ઞા: જ્ઞાન ન મળે ત્યાં સુધી આસન પરથી ઉઠવું નહીં.
• ઉપાધિઓ: બુદ્ધ, તથાગત, શાસ્તા.
• ધર્મચક્રપ્રવર્તન: સારનાથમાં પાંચ સાધુઓને પ્રથમ ઉપદેશ.
• મહાપરિનિર્વાણ:
  • વર્ષ: ઈ.સ. પૂર્વે 486.
  • ઉંમર: ૮૦ વર્ષ.
  • સ્થળ: કુશિનગર (મલ્લગણ રાજ્યનું પાટનગર).

1.7 બૌદ્ધ ધર્મના સિદ્ધાંતો

• ચાર આર્ય સત્યો:
  1. સંસાર દુઃખમય છે.
  2. દુઃખનું કારણ તૃષ્ણા (ઈચ્છા/આસક્તિ) છે.
  3. તૃષ્ણાનો નાશ એ જ દુઃખનો નાશ છે.
  4. અષ્ટાંગિક માર્ગ દ્વારા દુઃખ નિવારણ શક્ય છે.
• અષ્ટાંગિક માર્ગ:
  1. સમ્યક્ દ્રષ્ટિ.
  2. સમ્યક્ સંકલ્પ.
  3. સમ્યક્ વાણી.
  4. સમ્યક્ કર્મ.
  5. સમ્યક્ આજીવિકા.
  6. સમ્યક્ વ્યાયામ (પ્રયાસ).
  7. સમ્યક્ સ્મૃતિ.
  8. સમ્યક્ સમાધિ.
• મધ્યમ માર્ગ: અત્યંત ભોગ અને કઠોર તપ વચ્ચેનો માર્ગ.
• અનાત્મવાદ: સ્થાયી આત્મા નથી.
• ઈશ્વર વિશે મૌન.
• વર્ણવ્યવસ્થા, જાતિભેદનો વિરોધ.
• કર્મ અને પુનર્જન્મમાં વિશ્વાસ.

1.8 બૌદ્ધ સંઘ અને પ્રસાર

• સંઘ એક લોકશાહી આધ્યાત્મિક સંગઠન હતું.
• પ્રવેશ વય: ૧૫ વર્ષથી ઉપર.
• માતા-પિતાની મંજૂરી ફરજિયાત.
• પ્રવેશ નિષેધ: દાસ, ઋણી, અપરાધી, રોગી, સૈનિક.
• ચાર વર્ગો: ભિખ્ખુ, ભિખ્ખુણી, ઉપાસક, ઉપાસિકા.
• સ્ત્રી પ્રવેશ: શિષ્ય આનંદના કહેવાથી (પ્રથમ ઉલ્લેખ નથી, માત્ર પરવાનગીનો ઉલ્લેખ છે).
• ત્રિશરણ: બુદ્ધં શરણં ગચ્છામિ, ધમ્મ શરણં ગચ્છામિ, સંઘં શરણં ગચ્છામિ.
• નિર્ણય પ્રક્રિયા: પ્રસ્તાવ દ્વારા અને બહુમતીથી.
• પ્રસાર:
  • સરળ સિદ્ધાંતો અને પાલિ ભાષા.
  • મગધ, કૌશામ્બી, ગણરાજ્યોમાં સ્વીકાર.
  • અશોક (ઈ.સ. પૂર્વે ૩જી સદી): વિશ્વધર્મ બનાવ્યો. મહેન્દ્ર અને સંઘમિત્રાને શ્રીલંકા મોકલ્યા.
  • કનિષ્ક અને હર્ષવર્ધન (૭મી સદી) નો ટેકો.
  • વિદેશો: શ્રીલંકા, ચીન, જાપાન, તિબેટ, મ્યાનમાર, સિયામ, મધ્ય એશિયા.
  • ‘બિહાર’ નામ ‘વિહાર’ (મઠો) ની વધુ સંખ્યા પરથી પડ્યું.

1.9 બૌદ્ધ સાહિત્ય અને કલા

• સાહિત્ય (પાલિ):
  • ત્રિપિટક: સુત્તપિટક (૫ નિકાય), વિનયપિટક, અભિધમ્મપિટક.
  • જાતકકથાઓ (બુદ્ધના પૂર્વજન્મો).
  • મિલિન્દપાન્હો (નાગસેન અને મિનેન્ડર વચ્ચે સંવાદ).
  • થેરીગાથા (ભિક્ષુણીઓ દ્વારા ઉર્મિકાવ્યો).
  • દીપવંશ, મહાવંશ (શ્રીલંકા).
• સાહિત્ય (સંસ્કૃત/તિબેટિયન):
  • બુદ્ધચરિત (અશ્વઘોષ).
  • કઝાર અને તંઝર સંહિતા (તિબેટ).
• કલા અને સ્થાપત્ય:
  • સ્તંભો: અશોક સ્તંભો (એક પથ્થર, ચમકતી પૉલિશ).
  • સારનાથ સ્તંભ: ચાર સિંહ, ધર્મચક્ર (રાષ્ટ્રધ્વજમાં), હાથી, ઘોડા, બળદ, ઉંધુ કમળ.
  • સ્તૂપ: સાંચી, તોરણો પર જાતકકથાઓ.
  • ગાંધાર શૈલી: ગ્રીક પ્રભાવ, શારીરિક સૌંદર્ય, સ્નાયુબદ્ધતા, અર્ધપારદર્શક વસ્ત્રો, એપોલો જેવા બુદ્ધ.
  • મથુરા શૈલી: શુદ્ધ ભારતીય, ભાવદર્શન, આધ્યાત્મિકતા.
  • ધાતુ મૂર્તિઓ: નાલંદા (૨.૫ મીટર તામ્રમૂર્તિ), સુલતાનગંજ (૧ ટન વજનની કાંસાની મૂર્તિ).

1.10 સામાજિક જીવન (સ્રોત આધારિત)

• વર્ણાશ્રમ વ્યવસ્થા હતી.
• સ્ત્રીઓનું સ્થાન નીચું હતું પણ વિદ્યાભ્યાસની છૂટ હતી.
• બૌદ્ધ/જૈન ધર્મમાં સ્ત્રીઓને વધુ માન હતું.
• ગણિકાઓનું સન્માન (આમ્રપાલી).
• માંસાહાર ઘટ્યો હતો.
• વ્યવસાયો: લુહારી, સુથારી, વણાટ, હાથીદાંત, ચામડું.
• શ્રેણીઓ (Guilds) અને વેપારી સંઘો હતા.
• સિક્કા: તાંબા અને કાંસાના.

2. પરમાણુ મુખ્ય સામગ્રી (Atomic Core Content)

• ભારત વિશ્વના અનેક મહાન ધર્મોનું જન્મસ્થાન છે.
• વૈદિક કાળના ઉત્તરાર્ધમાં યજ્ઞ અને કર્મકાંડોનું પ્રમાણ વધ્યું હતું.
• જૈન ધર્મ અનુસાર કુલ ૨૪ તીર્થંકરો થયા છે.
• ઋષભદેવ ઈક્ષ્વાકુ વંશના સ્થાપક હતા.
• પાર્શ્વનાથ વારાણસીના રાજા અશ્વસેનના પુત્ર હતા.
• પાર્શ્વનાથના અનુયાયીઓ શ્વેત વસ્ત્રો ધારણ કરતા હતા.
• મહાવીર સ્વામીનો જન્મ કુંડગ્રામ (વૈશાલી) માં થયો હતો.
• મહાવીર સ્વામીના પિતા સિદ્ધાર્થ જ્ઞાતૃક ક્ષત્રિય કુળના વડા હતા.
• મહાવીર સ્વામીની માતા ત્રિશલા લિચ્છવી રાજકુમારી હતા.
• મહાવીર સ્વામીએ ૩૦ વર્ષની વયે ભાઈ નંદવર્ધનની રજા લઈ ગૃહત્યાગ કર્યો.
• મહાવીર સ્વામીને ૧૨ વર્ષની તપસ્યા બાદ કૈવલ્ય જ્ઞાન મળ્યું.
• મહાવીર સ્વામીનું નિર્વાણ પાવાપુરીમાં થયું.
• જૈન ધર્મમાં ‘જિન’ નો અર્થ ઈન્દ્રિયો જીતનાર થાય છે.
• મહાવીર સ્વામીએ ‘બ્રહ્મચર્ય’ નામનું પાંચમું મહાવ્રત ઉમેર્યું.
• જૈન ધર્મ વેદોની સત્તાને નકારે છે.
• પ્રથમ જૈન સભા પાટલિપુત્રમાં મળી હતી.
• બીજી જૈન સભા વલભીમાં મળી હતી.
• ભદ્રબાહુના નેતૃત્વમાં જૈન સાધુઓ દક્ષિણ ભારત ગયા હતા.
• રાજા ખારવેલે હાથીગુફા શિલાલેખ કોતરાવ્યો હતો.
• મથુરા લાંબા સમય સુધી જૈન ધર્મનું કેન્દ્ર હતું.
• ગૌતમ બુદ્ધનો જન્મ લુમ્બિનીવન (નેપાળ) માં થયો હતો.
• બુદ્ધનું ગોત્રનામ ગૌતમ હતું.
• બુદ્ધના પિતા શુદ્ધોધન શાક્ય ગણના વડા હતા.
• બુદ્ધના માતા માયાદેવી દેવધવા/કોલિય રાજકુમારી હતા.
• બુદ્ધે ૨૯ વર્ષની વયે મહાભિનિષ્ક્રમણ (ગૃહત્યાગ) કર્યો.
• બુદ્ધને બોધગયામાં પીપળાના વૃક્ષ નીચે જ્ઞાન મળ્યું.
• બુદ્ધે પ્રથમ ઉપદેશ સારનાથમાં પાંચ સાધુઓને આપ્યો.
• બુદ્ધનું નિર્વાણ કુશિનગરમાં ૮૦ વર્ષની વયે થયું.
• બુદ્ધે ઉપદેશ માટે પાલિ ભાષાનો ઉપયોગ કર્યો.
• અશોકે બૌદ્ધ ધર્મને વિશ્વધર્મ બનાવ્યો.
• ચોથી બૌદ્ધ સભા કનિષ્કના સમયમાં કાશ્મીરમાં મળી.
• બૌદ્ધ ધર્મ હીનયાન અને મહાયાનમાં વહેંચાયો.
• ગાંધાર કલામાં ગ્રીક શૈલીનો પ્રભાવ છે.
• મથુરા કલા શુદ્ધ ભારતીય શૈલીની છે.
• નાલંદા અને સુલતાનગંજમાંથી ગુપ્તકાલીન ધાતુ મૂર્તિઓ મળી છે.

3. શબ્દકોષ (Glossary of Terms)

• તીર્થંકર: સંસારરૂપી સાગરને તરવા માટે ધર્મરૂપી ઘાટ કે તીર્થ બાંધનાર મહાપુરુષ (જૈન).
• શ્રમણ: વેદવિરોધી, ત્યાગ અને તપસ્યા પ્રધાન પરંપરાના સાધુ.
• કૈવલ્ય: જૈન ધર્મ મુજબ સર્વોચ્ચ, સંપૂર્ણ અને અનંત જ્ઞાન.
• નિર્વાણ: જન્મ અને મૃત્યુના ચક્રમાંથી કાયમી મુક્તિ.
• અનેકાંતવાદ: સત્યના અનેક પાસાઓ હોય છે તેવો જૈન દાર્શનિક સિદ્ધાંત.
• સ્યાદ્વાદ: જ્ઞાનની સાપેક્ષતાનો સિદ્ધાંત (‘કદાચ છે’ – સાત ભંગ).
• ત્રિરત્ન: મોક્ષ માટેના ત્રણ આવશ્યક અંગો (જૈન: દર્શન, જ્ઞાન, ચરિત્ર / બૌદ્ધ: બુદ્ધ, ધમ્મ, સંઘ).
• અણુવ્રત: જૈન ગૃહસ્થો માટેના ઓછા કઠોર પાંચ વ્રતો.
• મહાભિનિષ્ક્રમણ: ગૌતમ બુદ્ધ દ્વારા કરવામાં આવેલો ગૃહત્યાગ.
• ધર્મચક્રપ્રવર્તન: બુદ્ધ દ્વારા સારનાથમાં આપવામાં આવેલો પ્રથમ ઉપદેશ.
• મહાપરિનિર્વાણ: ગૌતમ બુદ્ધનું મૃત્યુ.
• અષ્ટાંગિક માર્ગ: દુઃખ નિવારણ માટે બુદ્ધે દર્શાવેલો આઠ અંગો વાળો માર્ગ.
• ત્રિપિટક: બૌદ્ધ ધર્મના ત્રણ મુખ્ય ગ્રંથોનો સંગ્રહ (ટોપલી).
• વિહાર: બૌદ્ધ ભિક્ષુઓનું નિવાસ સ્થાન.
• ચૈત્ય: બૌદ્ધ પ્રાર્થના ગૃહ.
• સ્તૂપ: બૌદ્ધ અવશેષો પર ચણવામાં આવતું અંડાકાર સ્થાપત્ય.
• બોધિસત્વ: જે વ્યક્તિ નિર્વાણની નજીક છે પણ અન્યની મુક્તિ માટે પોતાનું નિર્વાણ રોકે છે (મહાયાન).
• અર્હત: જેણે વ્યક્તિગત પ્રયત્નોથી નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું છે (હીનયાન).
• લાંછન: તીર્થંકરની મૂર્તિની ઓળખ માટેનું પ્રતીક ચિહ્ન.
• પોષધવ્રત: જૈન ધર્મમાં મહિનામાં પાંચ વાર ઉપવાસ અને ઈચ્છા ત્યાગનું વ્રત.

4. સંપૂર્ણ ઘટનાક્રમ (Full Chronology)

• ઈ.સ. પૂર્વે 700 (આસપાસ): પાર્શ્વનાથ (૨૩મા તીર્થંકર) નો સમયગાળો.
• ઈ.સ. પૂર્વે 599: મહાવીર સ્વામીનો જન્મ (સ્રોત 2 મુજબ).
• ઈ.સ. પૂર્વે 566: ગૌતમ બુદ્ધનો જન્મ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 540: મહાવીર સ્વામીનો જન્મ (સ્રોત 1 મુજબ).
• ઈ.સ. પૂર્વે 527: મહાવીર સ્વામીનું નિર્વાણ (સ્રોત 2 મુજબ).
• ઈ.સ. પૂર્વે 486: ગૌતમ બુદ્ધનું નિર્વાણ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 468: મહાવીર સ્વામીનું નિર્વાણ (સ્રોત 1 મુજબ).
• ઈ.સ. પૂર્વે 300 (આસપાસ): પ્રથમ જૈન સભા (પાટલિપુત્ર).
• ઈ.સ. પૂર્વે 3જી સદી: અશોક દ્વારા બૌદ્ધ ધર્મનો સ્વીકાર, મગધમાં દુષ્કાળ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 2જી સદી: રાજા ખારવેલનો હાથીગુફા શિલાલેખ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 1લી સદી: ગ્રીક રાજા મિનેન્ડર (મિલિન્દ) નો સમય.
• ઈ.સ. 1લી સદી: શ્રવણબેલગોલા અને દક્ષિણ ભારતમાં જૈન ધર્મ પ્રસાર.
• ઈ.સ. 512: બીજી જૈન સભા (વલભી).
• ઈ.સ. 5મી થી 12મી સદી: દક્ષિણ ભારતના રાજવંશો દ્વારા જૈન ધર્મને આશ્રય.
• ઈ.સ. 7મી સદી: સમ્રાટ હર્ષવર્ધન, યુઅન-શ્વાંગની ભારત યાત્રા.
• ઈ.સ. 12મી સદી: બૌદ્ધ ધર્મનો ભારતમાંથી લગભગ લોપ.

5. વિગતવાર વિશ્લેષણ: કારણો અને પરિણામો (Detailed Analysis)

શ્રમણિક ધર્મોના ઉદયના કારણો:

• વૈદિક યજ્ઞોમાં પશુહિંસા અને જટિલતા વધી હતી.
• બ્રાહ્મણોનું સામાજિક વર્ચસ્વ અને અન્ય વર્ણોનું દમન.
• જ્ઞાતિ પ્રથાની કઠોરતા.
• ક્ષત્રિયો દ્વારા બ્રાહ્મણ સત્તાને પડકાર.
• વૈશ્યોની આર્થિક સમૃદ્ધિ સામે સામાજિક દરજ્જાનો અભાવ.
• સામાન્ય લોકો માટે સંસ્કૃત ભાષાની મુશ્કેલી.

જૈન ધર્મમાં વિભાજન (દિગંબર-શ્વેતાંબર):

• કારણ: ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના સમયમાં મગધમાં ૧૨ વર્ષનો દુષ્કાળ.
• ઘટના: ભદ્રબાહુ દક્ષિણ ગયા (નગ્નતા પાળી), સ્થૂલભદ્ર મગધ રહ્યા (સફેદ વસ્ત્ર અપનાવ્યા).
• પરિણામ: દુષ્કાળ બાદ બંને જૂથ મળ્યા ત્યારે આચાર સંહિતામાં મતભેદ થયા અને બે સંપ્રદાય રચાયા.

બૌદ્ધ ધર્મમાં વિભાજન (હીનયાન-મહાયાન):

• કારણ: બુદ્ધના નિર્વાણ બાદ નિયમોના અર્થઘટનમાં મતભેદ.
• ઘટના: વૈશાલી (બીજી સભા) માં પ્રથમ મતભેદ, કાશ્મીર (ચોથી સભા) માં સત્તાવાર વિભાજન.
• પરિણામ: મહાયાનમાં મૂર્તિપૂજા અને સંસ્કૃત ભાષા આવી, હીનયાનમાં મૂળ ઉપદેશો રહ્યા.

બૌદ્ધ ધર્મનું પતન:

• મઠોમાં ભ્રષ્ટાચાર અને સંપત્તિ સંગ્રહ.
• મહાયાન/વજ્રયાનમાં તાંત્રિક વિધિઓનો પ્રવેશ.
• લોકભાષા પાલિને બદલે સંસ્કૃતનો ઉપયોગ.
• બ્રાહ્મણ ધર્મનો પુનરોદ્ધાર (શંકરાચાર્ય).
• ગુપ્ત રાજાઓ દ્વારા વૈષ્ણવ ધર્મને પ્રોત્સાહન.
• હૂણ અને તુર્ક આક્રમણકારો દ્વારા મઠો (નાલંદા) નો વિનાશ.

6. કોષ્ટકો: તુલનાત્મક અભ્યાસ (Tables)

6.1 ૨૪ જૈન તીર્થંકરો અને તેમના પ્રતીકો (લાંછન) [Match-Following]

6.2 જૈન ધર્મ અને બૌદ્ધ ધર્મની વિસ્તૃત તુલના [Comparison]

6.3 દિગંબર વિ. શ્વેતાંબર સંપ્રદાયો [Comparison]

6.4 હીનયાન, મહાયાન અને વજ્રયાન [Comparison]

6.5 જૈન સભાઓ [Comparison]

6.6 બૌદ્ધ સભાઓ (સંગીતી) [Comparison]

8. પરીક્ષા ટૅગ્સ (Exam-Specific Tags)

• મહાવીર સ્વામીનું લાંછન ‘સિંહ’ અને પાર્શ્વનાથનું ‘સર્પ’ છે.
• જૈન ધર્મ વેદોની અપ્રમાણિકતા અને ઈશ્વરના અકર્તૃત્વમાં માને છે.
• મહાવીર જન્મ (599 BC) -> બુદ્ધ જન્મ (566 BC) -> બુદ્ધ નિર્વાણ (486 BC) -> મહાવીર નિર્વાણ (527 BC – Source 2).
• બૌદ્ધ ધર્મ ઝડપથી ફેલાયો કારણ કે તેણે લોકભાષા પાલિ અપનાવી હતી.
• મિલિન્દપાન્હો – નાગસેન; બુદ્ધચરિત – અશ્વઘોષ; કલ્પસૂત્ર – ભદ્રબાહુ (સંદર્ભિત).
• સારનાથના સ્તંભમાં ચાર સિંહ છે અને તેના ધર્મચક્રને ભારતીય રાષ્ટ્રધ્વજમાં સ્થાન મળ્યું છે.

9. સંપૂર્ણ કીવર્ડ સૂચિ (Exhaustive Keyword List)

• ઋષભદેવ
• પાર્શ્વનાથ
• મહાવીર સ્વામી
• ગૌતમ બુદ્ધ
• ત્રિપિટક (સુત્ત, વિનય, અભિધમ્મ)
• આગમ (અંગ, ઉપાંગ)
• સ્યાદ્વાદ
• અનેકાંતવાદ
• અષ્ટાંગિક માર્ગ
• પ્રતિક્રમણ
• પર્યુષણ
• શ્રેણી (Guilds)
• કારષાપણ (સિક્કા – implied by copper/bronze coins)
• ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય
• અશોક
• કનિષ્ક
• હર્ષવર્ધન
• ખારવેલ
• ભદ્રબાહુ
• સ્થૂલભદ્ર
• હેમચંદ્રાચાર્ય
• વસ્તુપાળ-તેજપાળ
• ઉદયગિરિ-ખંડગિરિ
• સાંચી
• સારનાથ
• બોધગયા
• કુશિનગર
• પાવાપુરી
• નાલંદા
• વલભી

10. ઝડપી પુનરાવર્તન (Quick Revision)

• જૈન ધર્મના ૨૪ તીર્થંકર, બૌદ્ધ ધર્મના સ્થાપક ગૌતમ બુદ્ધ.
• મહાવીરનું બાળપણનું નામ વર્ધમાન, બુદ્ધનું સિદ્ધાર્થ.
• જૈન ધર્મ આત્મામાં માને છે (જીવ), બૌદ્ધ ધર્મ અનાત્મવાદી છે.
• જૈન ત્રિરત્ન: જ્ઞાન, દર્શન, ચરિત્ર. બૌદ્ધ ત્રિરત્ન: બુદ્ધ, ધમ્મ, સંઘ.
• મહાવીરે બ્રહ્મચર્ય વ્રત ઉમેર્યું.
• અશોકે પુત્ર મહેન્દ્ર અને પુત્રી સંઘમિત્રાને શ્રીલંકા મોકલ્યા.
• શ્વેતાંબર સફેદ વસ્ત્ર પહેરે, દિગંબર નગ્ન રહે.
• હીનયાન મૂર્તિપૂજા વિરોધી, મહાયાન મૂર્તિપૂજક.
• પ્રથમ જૈન સભા પાટલિપુત્રમાં, બીજી વલભીમાં.
• ચોથી બૌદ્ધ સભા કાશ્મીરમાં કનિષ્કના સમયમાં.
• પાલિ ભાષા બૌદ્ધ ધર્મની, પ્રાકૃત/અર્ધમાગધી જૈન ધર્મની.
• દેલવાડાના જૈન મંદિરો આબુ પર્વત પર છે.
• અજંતા-ઈલોરામાં બૌદ્ધ અને જૈન ગુફાઓ છે.
• મથુરા કલા ભારતીય શૈલી, ગાંધાર કલા ગ્રીક શૈલી.
• કલ્પસૂત્ર અને જાતકકથાઓ મહત્વના ગ્રંથો છે.
• ખારવેલનો હાથીગુફા શિલાલેખ જૈન ઇતિહાસ દર્શાવે છે.
• નાલંદા વિદ્યાપીઠ બૌદ્ધ શિક્ષણનું કેન્દ્ર હતી.
• હેમચંદ્રાચાર્ય જૈન સાહિત્યના મહાન વિદ્વાન હતા.
• મહાવીરનું નિર્વાણ પાવાપુરીમાં, બુદ્ધનું કુશિનગરમાં.
• અશોક સ્તંભનું ધર્મચક્ર ભારતના રાષ્ટ્રધ્વજમાં છે.

૧. જૈન ધર્મની સમયરેખા (Jainism Timeline)

અહીં મહાવીર સ્વામીના જન્મ અને નિર્વાણ અંગે બે અલગ અલગ સ્રોતોમાં અલગ તારીખો હોવાથી બંનેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

• ઈ.સ. પૂર્વે ૭૦૦ (આસપાસ): ૨૩મા તીર્થંકર પાર્શ્વનાથનો સમયગાળો
• ઈ.સ. પૂર્વે ૫૯૯: મહાવીર સ્વામીનો જન્મ (સ્રોત ૨ મુજબ)
• ઈ.સ. પૂર્વે ૫૪૦: મહાવીર સ્વામીનો જન્મ (સ્રોત ૧ મુજબ)
• ૩૦ વર્ષની વયે: મહાવીર સ્વામીનો ગૃહત્યાગ
• ૪૨ વર્ષની વયે: ૧૨ વર્ષની કઠોર તપસ્યા બાદ મહાવીર સ્વામીને ‘કૈવલ્યજ્ઞાન’ (સર્વોચ્ચ જ્ઞાન) પ્રાપ્ત થયું
• ઈ.સ. પૂર્વે ૫૨૭: ૭૨ વર્ષની વયે મહાવીર સ્વામીનું નિર્વાણ – પાવાપુરીમાં (સ્રોત ૨ મુજબ)
• ઈ.સ. પૂર્વે ૪૬૮: ૭૨ વર્ષની વયે મહાવીર સ્વામીનું નિર્વાણ – પાવાપુરીમાં (સ્રોત ૧ મુજબ)
• ઈ.સ. પૂર્વે ૩જી સદી: મગધમાં દુષ્કાળ પડ્યો, ભદ્રબાહુ દક્ષિણ ભારત ગયા અને જૈન ધર્મના બે ફાંટા (દિગંબર-શ્વેતાંબર) પડ્યા.
• ઈ.સ. પૂર્વે ૩૦૦ (આસપાસ): પાટલિપુત્રમાં પ્રથમ જૈન સભા યોજાઈ (અધ્યક્ષ: સ્થૂલભદ્ર, આશ્રયદાતા: ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય).
• ઈ.સ. પૂર્વે ૨જી સદી: કલિંગના રાજા ખારવેલનો હાથીગુફા શિલાલેખ (ઓરિસ્સા), જે જૈન ધર્મના પ્રસારનો પુરાવો આપે છે.
• ઈ.સ. ૧લી સદી: મથુરા શિલાલેખ પરથી સાબિત થાય છે કે મથુરા જૈન ધર્મનું કેન્દ્ર હતું
• ઈ.સ. ૫મી થી ૧૨મી સદી: દક્ષિણ ભારતમાં ગંગ, કદંબ, ચાલુક્ય અને રાષ્ટ્રકૂટ રાજાઓ દ્વારા જૈન ધર્મનો પ્રસાર
• ઈ.સ. ૫૧૨: વલભી (ગુજરાત) માં બીજી જૈન સભા યોજાઈ (અધ્યક્ષ: દેવર્ધિગણિ ક્ષમાશ્રમણ)
• ઈ.સ. ૭મી અને ૮મી સદી: જૈન ગ્રંથો પર સંસ્કૃતમાં ટીકાઓ અને વિવેચન લખાવવાની શરૂઆત થઈ

૨. બૌદ્ધ ધર્મની સમયરેખા (Buddhism Timeline)

• ઈ.સ. પૂર્વે ૬ઠ્ઠી સદી: બૌદ્ધ ધર્મનો ઉદય
• ઈ.સ. પૂર્વે ૫૬૬: ગૌતમ બુદ્ધનો જન્મ (લુમ્બિનીવન, નેપાળ)
• ૧૬ વર્ષની વયે: ગૌતમ બુદ્ધના યશોધરા સાથે લગ્ન
• ૨૯ વર્ષની વયે: મહાભિનિષ્ક્રમણ (ગૃહત્યાગ)
• ૩૫ વર્ષની વયે: બોધગયામાં વૈશાખી પૂર્ણિમાએ જ્ઞાન પ્રાપ્તિ (બુદ્ધ બન્યા)
• જ્ઞાન પ્રાપ્તિ બાદ: સારનાથમાં પાંચ સાધુઓને પ્રથમ ઉપદેશ (ધર્મચક્રપ્રવર્તન)
• ઈ.સ. પૂર્વે ૪૮૬: ૮૦ વર્ષની વયે કુશિનગરમાં બુદ્ધનું મહાપરિનિર્વાણ (મૃત્યુ)
• ઈ.સ. પૂર્વે ૪૮૬ (તરત બાદ): રાજગૃહમાં પ્રથમ બૌદ્ધ સભા યોજાઈ (ત્રિપિટકની રચના)
• નિર્વાણના ૧૦૦ વર્ષ બાદ: વૈશાલીમાં બીજી બૌદ્ધ સભા યોજાઈ (નિયમો હળવા કરવા બાબતે મતભેદ)
• ઈ.સ. પૂર્વે ૩જી સદી: સમ્રાટ અશોકે બૌદ્ધ ધર્મ સ્વીકાર્યો અને તેને વિશ્વધર્મ બનાવ્યો
• અશોકના સમયમાં: પાટલિપુત્રમાં ત્રીજી બૌદ્ધ સભા યોજાઈ (અભિધમ્મપિટકની રચના)
• ઈ.સ. પૂર્વે ૧લી સદી: ગ્રીક રાજા મિનેન્ડર (મિલિન્દ) અને નાગસેન વચ્ચે સંવાદ (મિલિન્દપાન્હો ગ્રંથ)
• ઈસુની શરૂઆતની સદીઓ (કનિષ્કનો સમય): કાશ્મીરમાં ચોથી બૌદ્ધ સભા યોજાઈ
• ચોથી સભા બાદ: બૌદ્ધ ધર્મનું હીનયાન અને મહાયાનમાં સ્પષ્ટ વિભાજન
• ગુપ્ત સમયગાળો: બુદ્ધની ધાતુની મૂર્તિઓનું નિર્માણ (નાલંદા અને સુલતાનગંજ)
• ઈ.સ. ૭મી સદી: સમ્રાટ હર્ષવર્ધને બૌદ્ધ ધર્મને રાજ્યાશ્રય આપ્યો
• ૧૨મી સદી સુધીમાં: ભારમાંથી બૌદ્ધ ધર્મનો લગભગ લોપ (પતન)