1. ગુપ્ત સામ્રાજ્ય: ઉદભવ અને મહત્વપૂર્ણ શાસકો 

ઉદભવ અને સ્થાપના:

• ગુપ્ત સામ્રાજ્યનો સમયગાળો ઈ.સ. ચોથી સદીની શરૂઆતથી છઠ્ઠી સદીના અંત સુધીનો માનવામાં આવે છે.
• તેનો ઉદભવ પૂર્વીય ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહાર ના ફળદ્રુપ પ્રદેશોમાં થયો હતો. સ્થાનિક લોખંડની કાચી ધાતુનો ઉપયોગ કરીને તેઓએ સામ્રાજ્ય બનાવ્યું.
• શ્રીગુપ્ત: ગુપ્ત વંશનો સ્થાપક રાજા. તે કુશળ નેતા હતો. અભિલેખોમાં તેને પ્રથમ રાજા કહ્યો છે.
• ઘટોત્કચ: શ્રીગુપ્તનો પુત્ર અને ઉત્તરાધિકારી.
• નોંધ: શ્રીગુપ્ત અને ઘટોત્કચ બંનેએ ‘મહારાજા’ જેવી સામાન્ય પદવી ધારણ કરી હતી, ‘મહારાજાધિરાજ’ નહિ.

મહત્વપૂર્ણ શાસકો (Important Rulers):

ચંદ્રગુપ્ત પ્રથમ (ઈ.સ. 319 – 335)

• તે ગુપ્ત વંશનો વાસ્તવિક સ્થાપક ગણાય છે.
• બિરુદ: તેણે ‘મહારાજાધિરાજ’ નું ભવ્ય બિરુદ ધારણ કર્યું હતું.
• ગુપ્ત સંવત: તેણે ઈ.સ. 319-20 માં ગુપ્ત સંવત શરૂ કરી હતી.
• લગ્ન સંબંધ: સત્તા મજબૂત કરવા તેણે નેપાળના લિચ્છવી વંશની રાજકન્યા કુમારદેવી સાથે લગ્ન કર્યા હતા.
• સિક્કા: તેણે પોતાના અને રાણીના નામવાળા (King and Queen type) સિક્કા પડાવ્યા હતા.
• વિસ્તાર: મગધ, પ્રયાગ અને સાકેત (અયોધ્યા) સુધી ગંગાના પ્રદેશોમાં રાજ્ય વિસ્તાર્યું હતું. પાટલીપુત્ર તેની રાજધાની હતી.

સમુદ્રગુપ્ત (ઈ.સ. 335 – 375)

• બિરુદ: ‘હિંદનો નેપોલિયન’ (ઇતિહાસકારો દ્વારા), ‘કવિરાજ’ (કવિતા કૌશલ્ય માટે), ‘અશ્વમેધ પરાક્રમ’.
• સ્ત્રોત: તેના દરબારી કવિ હરિષેણ દ્વારા રચિત પ્રયાગ પ્રશસ્તિ (અલ્હાબાદ સ્તંભલેખ). આ લેખ અશોકના સ્તંભ પર જ કોતરાયેલ છે અને 33 વાક્યોનો બનેલો છે.
• વિજયો:
  • આર્યાવર્ત (ઉત્તર ભારત): 9 રાજાઓને હરાવ્યા.
  • દક્ષિણાપથ (દક્ષિણ ભારત): 12 રાજાઓને હરાવ્યા (પલ્લવ રાજ્ય કાંચીપુરમ સુધી). અહીં તેણે ‘ગ્રહણ-મોક્ષ-અનુગ્રહ’ (જીતીને મુક્ત કરી ખંડણી લેવી) ની નીતિ અપનાવી.
  • આટવિક રાજ્યો: જંગલના રાજાઓને હરાવ્યા.
• સિક્કા: અશ્વમેધ યજ્ઞના સિક્કા અને વીણા વગાડતા સિક્કા (સંગીત પ્રેમ દર્શાવે છે).

ચંદ્રગુપ્ત દ્વિતીય ‘વિક્રમાદિત્ય’ (ઈ.સ. 376 – 415)

• સમુદ્રગુપ્તનો પુત્ર (માતા દત્તદેવી). દેવીચંદ્રગુપ્તમ નાટક મુજબ તેણે મોટા ભાઈ રામગુપ્તની હત્યા કરી અને તેની વિધવા ધ્રુવસ્વામિની સાથે લગ્ન કર્યા.
• શક વિજય: પશ્ચિમ ભારતના શક ક્ષત્રપો (રુદ્રસિંહ ત્રીજા) ને હરાવી ‘શકારિ’ અને ‘વિક્રમાદિત્ય’ બિરુદો ધારણ કર્યા. આ વિજયની યાદમાં ચાંદીના સિક્કા બહાર પાડ્યા.
• લગ્ન સંબંધ: પોતાની પુત્રી પ્રભાવતીગુપ્ત ના લગ્ન વાકાટક રાજા રુદ્રસેન બીજા સાથે કરાવ્યા.
• મહેરૌલી લોહસ્તંભ: દિલ્હી પાસે કુતુબમિનાર નજીક આવેલ આ સ્તંભ (જેને કાટ નથી લાગતો) તેના વિજયો દર્શાવે છે.
• નવરત્નો (Navratnas): તેના દરબારના 9 વિદ્વાનો:
  1. કાલિદાસ (સાહિત્ય)
  2. અમરસિંહ (અમરકોશ)
  3. વરાહમિહિર (બૃહદસંહિતા)
  4. ધન્વંતરિ (આયુર્વેદ)
  5. ક્ષપણક (જ્યોતિષ)
  6. શંકુ (શિલ્પશાસ્ત્ર)
  7. વરરુચિ (પ્રાકૃત પ્રકાશ – વ્યાકરણ)
  8. વેતાલભટ્ટ (મંત્રશાસ્ત્ર)
  9. ઘટખર્પર (શિલ્પ/સ્થાપત્ય)
• ફા-હિયાન: ચીની યાત્રી તેના સમયમાં ભારત આવ્યો હતો.

કુમારગુપ્ત પ્રથમ (ઈ.સ. 415 – 455)

• બિરુદો: ‘મહેન્દ્રાદિત્ય’, ‘શક્રાદિત્ય’.
• સિદ્ધિ: નાલંદા વિદ્યાપીઠ ની સ્થાપના કરી.
• અભિલેખો: બિલ્સડ, મંદસોર, કરદંડા અને દામોદરપુર તામ્રપત્ર.
• સૌથી વધુ અભિલેખો અને સિક્કા કુમારગુપ્તના સમયના મળ્યા છે.

સ્કંદગુપ્ત (ઈ.સ. 455 – 467)

• હૂણો સામે વિજય: તેણે હૂણો (Huns) ના આક્રમણને સફળતાપૂર્વક ખાળ્યું હતું.
• બિરુદ: ‘વિક્રમાદિત્ય’, ‘ક્રમાદિત્ય’.
• સુદર્શન તળાવ: જૂનાગઢના શિલાલેખ મુજબ, તેના સુબા પર્ણદત્ત અને તેના પુત્ર ચક્રપાલિતે ગિરનાર પાસે સુદર્શન તળાવનું સમારકામ કરાવ્યું હતું.

2. ગુપ્ત વહીવટીતંત્ર (Polity & Administration)

કેન્દ્રીય શાસન (Central Administration):

• રાજા: સર્વોચ્ચ સત્તા. બિરુદો: ‘પરમભટ્ટારક’, ‘પરમેશ્વર’, ‘ચક્રવર્તી’. રાજા દેવીય અધિકારો ધરાવતો હોવાનું મનાતું.
• મંત્રીપરિષદ: રાજાને સલાહ આપવા. પદ મોટે ભાગે વારસાગત હતા.
• મહત્વપૂર્ણ અધિકારીઓ (Important Officials – MCQ):
  • મહાસંધિવિગ્રહિક: યુદ્ધ અને શાંતિના મંત્રી.
  • મહાદંડનાયક: મુખ્ય ન્યાયાધીશ.
  • મહાબલાધિકૃત: સેનાપતિ.
  • અક્ષપટલાધિકૃત: દફતર અને હિસાબ રાખનાર.
  • મહાપ્રતિહાર: મહેલના રક્ષકોના વડા.
  • દૂતક: જમીન દાનના આદેશોનો અમલ કરાવનાર.

પ્રાંતીય અને સ્થાનિક શાસન (Provincial & Local Admin):

• સામ્રાજ્યનું વિભાજન:
  • ભુક્તિ/દેશ (પ્રાંત): વડાને ‘ઉપરિક’ કહેવાતા.
  • વિષય (જિલ્લો): વડાને ‘વિષયપતિ’ કહેવાતા.
  • ગ્રામ (ગામ): વડાને ‘ગ્રામપતિ’ અથવા ‘ગ્રામાધ્યક્ષ’ કહેવાતા.
• શહેરી સમિતિ (અધિકરણ – બંગાળમાં): જિલ્લાના વહીવટમાં સ્થાનિક પ્રતિનિધિઓ હતા:
  • નગરશ્રેષ્ઠી: વેપારીઓના નેતા.
  • સાર્થવાહ: કાફલાના નેતા.
  • પ્રથમ કુલિક: મુખ્ય કારીગર.
  • પ્રથમ કાયસ્થ: મુખ્ય લહિયા (Scribe).

લશ્કરી વ્યવસ્થા: હાથીદળના વડાને ‘પીલુપતિ’ અને અશ્વદળના વડાને ‘અશ્વપતિ’ કહેવાતા.

3. આર્થિક અને સામાજિક જીવન (Economy & Society)

આર્થિક સ્થિતિ (Economic Life):

• જમીન મહેસૂલ: રાજ્યની આવકનો મુખ્ય સ્ત્રોત. ઉત્પાદનનો 1/6 ભાગ (ભાગ અથવા બલિ) લેવાતો.
• કર માળખું:
  • ઉપરિકર: અસ્થાયી ખેડૂતો પર કર.
  • શુલ્ક: જકાત/વ્યાપારી કર.
  • વિષ્ટિ (Vishti): ફરજિયાત વેતન વિનાની મજૂરી (વેઠપ્રથા). તે એક કર ગણાતો.
• કૃષિ: જમીનના પ્રકારો – ‘ક્ષેત્ર’ (ખેતીલાયક), ‘ખીલ’ (પડતર), ‘અપ્રહત’ (જંગલ). સિંચાઈ માટે ‘ઘટીયંત્ર’ (રેંટ) નો ઉલ્લેખ મળ્યો છે.
• વેપાર: રોમન સામ્રાજ્ય સાથે રેશમનો વેપાર ઘટ્યો હતો (કારણ: ચીન પાસેથી રેશમ બનાવતા શીખી ગયા). દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા સાથે વેપાર વધ્યો.
• સિક્કા: ગુપ્તોએ સૌથી વધુ સોનાના સિક્કા (દીનાર) બહાર પાડ્યા. ગુજરાત જીત્યા પછી ચાંદીના સિક્કા (રૂપક) શરૂ કર્યા. કોડી (Cowries) નો ઉપયોગ સામાન્ય વ્યવહારમાં થતો (ફા-હિયાન મુજબ).

સામાજિક સ્થિતિ (Social Life):

• વર્ણ વ્યવસ્થા: બ્રાહ્મણોનું વર્ચસ્વ વધ્યું. નવી જાતિઓ (કાયસ્થ) અને વિદેશીઓ (શકો, હૂણો) નું ભારતીય સમાજમાં ભળી જવું (રાજપૂત તરીકે).
• અસ્પૃશ્યતા: ફા-હિયાને ‘ચાંડાલ’ નો ઉલ્લેખ કર્યો છે જેઓ ગામ બહાર રહેતા અને માંસનો વેપાર કરતા.
• સ્ત્રીઓની સ્થિતિ:
  • સતી પ્રથાનો પ્રથમ પુરાવો ઈ.સ. 510 ના એરણ અભિલેખ (ભાનુગુપ્ત) માં મળે છે.
  • સ્ત્રીઓને સંપત્તિનો અધિકાર (સ્ત્રીધન) મળ્યો હતો.
  • ઉચ્ચ વર્ણમાં વિધવા વિવાહ નિષેધ હતો, પણ શૂદ્રોમાં છૂટ હતી.

4. ધર્મ, કલા અને વિજ્ઞાન (Religion, Art & Science)

ધર્મ (Religion):

• ગુપ્ત રાજાઓ વૈષ્ણવ (પરમભાગવત) હતા. ગરુડ તેમનું રાજચિહ્ન હતું.
• તેમ છતાં, બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મ પ્રત્યે સહિષ્ણુ હતા. નરસિંહગુપ્ત બાલાદિત્ય બૌદ્ધ ધર્મનો અનુયાયી હતો.
• મંદિર નિર્માણ અને મૂર્તિપૂજાની શરૂઆત થઈ. ત્રિમૂર્તિ પૂજા પ્રચલિત બની.

કલા અને સ્થાપત્ય (Art & Architecture):

• મંદિરો: ભારતમાં મંદિર નિર્માણની શરૂઆત. નાગર શૈલી (Nagara Style).
  • દશાવતાર મંદિર (દેવગઢ, ઝાંસી) – વિષ્ણુ મંદિર.
  • ભીતરગામ મંદિર (કાનપુર) – ઈંટોનું બનેલું.
• ગુફાઓ:
  • અજંતા: ગુફા નં. 16, 17, 19 ગુપ્તકાલીન છે (બૌદ્ધ ધર્મ).
  • બાઘની ગુફાઓ (Bagh Caves): મધ્ય પ્રદેશ (ચિત્રકલા માટે પ્રખ્યાત).
• મૂર્તિઓ: સારનાથની બેઠેલા બુદ્ધની મૂર્તિ અને સુલતાનગંજની તાંબાની બુદ્ધ મૂર્તિ.

સાહિત્ય (Literature) – ‘સુવર્ણ યુગ’:

• કાલિદાસ: ‘અભિજ્ઞાનશાકુન્તલમ’, ‘મેઘદૂતમ’, ‘રઘુવંશ’, ‘કુમારસંભવ’, ‘ઋતુસંહાર’, ‘માલવિકાગ્નિમિત્ર’.
• વિશાખદત્ત: ‘મુદ્રારક્ષસ’, ‘દેવીચંદ્રગુપ્તમ’.
• શુદ્રક: ‘મૃચ્છકટિકમ’.
• વિષ્ણુશર્મા: ‘પંચતંત્ર’.
• પુરાણો અને સ્મૃતિઓ (નારદ, બૃહસ્પતિ) નું સંકલન થયું.

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી (Science & Tech):

• આર્યભટ્ટ: ‘આર્યભટ્ટીયમ’ અને ‘સૂર્યસિદ્ધાંત’. શૂન્યની શોધ, પૃથ્વીનું ધરીભ્રમણ, ગ્રહણના વૈજ્ઞાનિક કારણો આપ્યા.
• વરાહમિહિર: ‘બૃહદસંહિતા’ (વિશ્વકોશ જેવું), ‘પંચસિદ્ધાંતિકા’.
• બ્રહ્મગુપ્ત: ગણિતશાસ્ત્રી.
• ધાતુવિદ્યા: દિલ્હીનો મહેરૌલી લોહસ્તંભ (કાટ લાગતો નથી).

5. અનુ-ગુપ્ત કાળ / પ્રાદેશિક સત્તાઓ (Post-Gupta / Regional Powers)

ગુપ્ત સામ્રાજ્યના પતન (જે હૂણોના આક્રમણ અને નબળા શાસકોને કારણે થયું) બાદ ઈ.સ. 6 ઠ્ઠી સદીમાં અનેક પ્રાદેશિક સત્તાઓ ઉભરી આવી.

મૈત્રક વંશ (વલભી – ગુજરાત):

• • સ્થાપક: સેનાપતિ ભટાર્ક. રાજધાની: વલભી.
  • ધ્રુવસેન દ્વિતીય હર્ષવર્ધનનો સમકાલીન અને જમાઈ હતો.
  • વલભી વિદ્યાપીઠ: નાલંદા જેવી જ પ્રસિદ્ધ હતી.

પુષ્યભૂતિ વંશ (થાણેશ્વર/કનોજ) – હર્ષવર્ધન (ઈ.સ. 606 – 647):

• • આ વંશનો સૌથી મહાન રાજા. તેણે થાણેશ્વર અને કનોજને એક કર્યા.
  • સાહિત્ય: હર્ષે જાતે ‘રત્નાવલી’, ‘પ્રિયદર્શિકા’, ‘નાગાનંદ’ નાટકો લખ્યા. બાણભટ્ટે ‘હર્ષચરિત’ અને ‘કાદંબરી’ લખ્યા.
  • ચીની યાત્રી: યુએન-શ્વાંગ (Xuanzang) તેના સમયમાં આવ્યો હતો. તેણે કનોજની ધર્મપરિષદ અને પ્રયાગના કુંભમેળા (મોક્ષપરિષદ) નું વર્ણન કર્યું છે.
  • પરાજય: દક્ષિણના ચાલુક્ય રાજા પુલકેશી બીજા એ હર્ષને નર્મદા કિનારે હરાવ્યો હતો.

અન્ય સત્તાઓ:

• • મૌખરી: કનોજમાં (ઈશાનવર્માન).
  • યશોવર્માન: મંદસોર (માળવા). તેણે હૂણ રાજા મિહિરકુલને હરાવ્યો હતો.
  • ગૌડ વંશ: બંગાળ (રાજા શશાંક – બોધિ વૃક્ષ કાપનાર).

6. મહત્વપૂર્ણ વ્યાખ્યાઓ અને શબ્દભંડોળ (Definitions & Terminology)

• પ્રશસ્તિ (Prashasti): રાજાની પ્રશંસા કરતો શિલાલેખ (દા.ત. પ્રયાગ પ્રશસ્તિ).
• અગ્રહાર (Agrahara): બ્રાહ્મણો કે મંદિરોને દાનમાં અપાયેલ કરમુક્ત જમીન/ગામ.
• શ્રેણી (Shreni): વેપારીઓ અને કારીગરોનું સંગઠન (Guild). તે બેંક તરીકે પણ કામ કરતી.
• વિષ્ટિ (Vishti): વેઠપ્રથા / બળજબરીથી કરાવાતી મજૂરી.
• ભુક્તિ (Bhukti): પ્રાંત (Province).
• વિષય (Vishaya): જિલ્લો (District).
• સ્ત્રીધન (Stridhan): લગ્ન સમયે સ્ત્રીને મળતી ભેટો, જેના પર તેનો અધિકાર રહેતો.

7. પરીક્ષાલક્ષી હાઈલાઈટ્સ (Exam-Focused Highlights)

• MCQ માટે મહત્વપૂર્ણ:
  • ભારતનો નેપોલિયન: સમુદ્રગુપ્ત.
  • નાલંદા વિદ્યાપીઠનો સ્થાપક: કુમારગુપ્ત ૧.
  • સતી પ્રથાનો પ્રથમ પુરાવો: ઈ.સ. ૫૧૦ (એરણ અભિલેખ).
  • સુદર્શન તળાવનું સમારકામ કરાવનાર ગુપ્ત રાજા: સ્કંદગુપ્ત.
  • આર્યુવેદના વિદ્વાન ધન્વંતરિ કોના દરબારમાં હતા? ચંદ્રગુપ્ત બીજાના.
• વિધાન આધારિત પ્રશ્નો (Statement Based):
  • ગુપ્તકાળમાં સોનાના સિક્કા સૌથી વધુ બહાર પડ્યા પણ વેપારમાં ઘટાડો થયો હતો (રોમન વેપાર ઘટ્યો).
  • ફા-હિયાનના મતે ગુપ્તકાળમાં મૃત્યુદંડની સજા ન હતી.
• જોડકાં:
  • હરિષેણ – પ્રયાગ પ્રશસ્તિ
  • વરાહમિહિર – બૃહદસંહિતા
  • વિશાખદત્ત – મુદ્રારક્ષસ
  • આર્યભટ્ટ – સૂર્યસિદ્ધાંત

8. સારાંશ (Key Takeaways)

1. ગુપ્તકાળ ‘ભારતીય ઇતિહાસનો સુવર્ણકાળ’ ગણાય છે (કલા, સાહિત્ય અને વિજ્ઞાનના વિકાસને કારણે).
2. વહીવટીતંત્ર વિકેન્દ્રિત હતું (સામંતશાહીનો ઉદય).
3. ધાર્મિક ક્ષેત્રે હિન્દુ ધર્મ (વૈષ્ણવ) નું પુનરુત્થાન થયું અને સંસ્કૃત ભાષા રાજભાષા બની.
4. અર્થવ્યવસ્થા વેપારને બદલે ખેતી આધારિત બની ગઈ અને જમીન દાનની પ્રથા વધી.
5. નાલંદા અને વલભી શિક્ષણના મહાન કેન્દ્રો બન્યા.
6. હર્ષવર્ધન પ્રાચીન ભારતનો છેલ્લો મહાન હિન્દુ સમ્રાટ ગણાય છે.

9. ક્વિક રિવિઝન પોઈન્ટ્સ (Quick Revision Points)

• સ્થાપક: શ્રીગુપ્ત.
• ગુપ્ત સંવત: ૩૧૯-૨૦ (ચંદ્રગુપ્ત ૧).
• સૌથી વધુ સોનાના સિક્કા: ગુપ્ત વંશ.
• સિક્કાનું નામ: દિનાર (સોનું), રૂપક (ચાંદી).
• દરબારી કવિ: હરિષેણ (સમુદ્રગુપ્ત), કાલિદાસ (ચંદ્રગુપ્ત ૨).
• ચીની યાત્રી: ફા-હિયાન (ચંદ્રગુપ્ત ૨), યુએન-શ્વાંગ (હર્ષવર્ધન).
• મહત્વનું બંદર: તામ્રલિપ્તિ (બંગાળ).
• લોહસ્તંભ: મહેરૌલી (દિલ્હી).
• મંદિર શૈલી: નાગર.
• શૂન્યની શોધ: આર્યભટ્ટ.