GCERT Sociology Textbook Std-11 | Chapter-1

😀 Sharing is Caring :

નમસ્તે મિત્રો, GCERT Sociology Textbook Std-11 । Chapter-1 ‘સમાજશાસ્ત્ર પરિચય’ ની આ નોટ્સ TAT (Teacher Aptitude Test) અને વર્ગ-૩ ની પરીક્ષા ના સ્તરને અનુરૂપ તૈયાર કરવામાં આવી છે. આ પ્રકરણમાંથી વ્યુત્પત્તિ, વ્યાખ્યાઓ અને વિદ્વાનોના પાયાના ખ્યાલો વિશે પ્રશ્નો પૂછાવાની સંભાવના સૌથી વધુ હોય છે.

પ્રકરણ 1: સમાજશાસ્ત્ર પરિચય | GCERT Sociology Textbook Std-11

1. પ્રસ્તાવના અને વિજ્ઞાનનો ઉદ્ભવ

વિદ્યાર્થીઓ ધોરણ 10 સુધી સામાજિક વિજ્ઞાનના એક ભાગ રૂપે વિવિધ વિષયોનો અભ્યાસ કરે છે, પરંતુ ધોરણ 11 થી સમાજશાસ્ત્ર એક સ્વતંત્ર વૈજ્ઞાનિક વિષય તરીકે પ્રસ્થાપિત થાય છે. વિજ્ઞાનના મુખ્ય બે પ્રકારો છે:

કુદરતી વિજ્ઞાનો (Natural Sciences): જેમાં ભૌતિક વિજ્ઞાન (Physics), રસાયણવિજ્ઞાન, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર અને અવકાશ વિજ્ઞાનનો સમાવેશ થાય છે.
સામાજિક વિજ્ઞાનો (Social Sciences): જેમાં અર્થશાસ્ત્ર, માનસશાસ્ત્ર, રાજ્યશાસ્ત્ર અને સમાજશાસ્ત્ર જેવા વિષયોનો સમાવેશ થાય છે.

સામાજિક વિજ્ઞાન તરીકે સમાજશાસ્ત્રની અનિવાર્યતા: સમાજમાં બનતી જટિલ ઘટનાઓ, સામાજિક સંબંધો અને સતત થતા પરિવર્તનોને સમજવા માટે માત્ર સામાન્ય જ્ઞાન પૂરતું નથી. સમાજશાસ્ત્ર પદ્ધતિસરના વૈજ્ઞાનિક અભિગમ દ્વારા માનવીના સામાજિક જીવનને સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે.

પેપર સેટરની ટીપ: TAT પરીક્ષામાં અવારનવાર પૂછાય છે કે ‘સમાજશાસ્ત્ર કયા પ્રકારનું વિજ્ઞાન છે?’ યાદ રાખો, તે સામાજિક વિજ્ઞાન છે, કુદરતી વિજ્ઞાન નથી.

2. સમાજશાસ્ત્રનો અર્થ અને વ્યુત્પત્તિ

‘Sociology’ શબ્દની ઉત્પત્તિ કોઈ એક ભાષામાંથી નથી થઈ, પરંતુ તે લેટિન અને ગ્રીક એમ બે ભાષાઓના શબ્દોનું મિશ્રણ (Hybrid) છે. પાઠ્યપુસ્તક મુજબ તેની વ્યુત્પત્તિ નીચે મુજબ છે:

મૂળ શબ્દ અને ભાષા	અંગ્રેજી રૂપાંતર	અર્થ (ગુજરાતીમાં)
Socius (લેટિન શબ્દ)	Socio	સમાજ સાથે સંકળાયેલું
Logos (ગ્રીક શબ્દ)	logy	નો અભ્યાસ, નું જ્ઞાન, વિજ્ઞાન

પરિણામ: આમ, ‘સમાજશાસ્ત્ર’ એટલે સમાજ સાથે સંબંધિત હકીકતોનું વૈજ્ઞાનિક અધ્યયન. પ્રખ્યાત સમાજશાસ્ત્રીઓ મેકાઈવર અને પેજ જણાવે છે કે, સમાજશાસ્ત્રનું વિષયવસ્તુ સામાજિક સંબંધો અથવા સામાજિક સંબંધોનું ગૂંફન છે, જેને આપણે ‘સમાજ’ તરીકે ઓળખીએ છીએ.

3. સમાજશાસ્ત્રની પાયાની વ્યાખ્યાઓ

પરીક્ષામાં વ્યાખ્યાઓ મોટાભાગે અવતરણ ચિન્હોમાં આપીને તેના લેખકનું નામ પૂછવામાં આવે છે. નીચેની વ્યાખ્યાઓ કંઠસ્થ કરવી અનિવાર્ય છે:

કિમ્બોલ યંગ: ‘સમાજશાસ્ત્ર સમૂહમાં માનવીના વર્તનનો અભ્યાસ કરે છે.’
યંગ અને મેક: ‘સમાજશાસ્ત્ર માનવજીવનના સામાજિક પાસાઓનો વૈજ્ઞાનિક રીતે અભ્યાસ કરે છે.’
એચ. એમ. જહોનસન: ‘સમાજશાસ્ત્ર સામાજિક જૂથો, તેના આંતરિક સ્વરૂપ અથવા સંસ્થાના વિવિધ પ્રકારો, તેને ટકાવી રાખતી અને પરિવર્તન લાવતી પ્રક્રિયાઓ અને જૂથો વચ્ચેના સંબંધોનો અભ્યાસ કરે છે.’

ટીપ: એચ. એમ. જહોનસનની વ્યાખ્યામાં ‘સામાજિક જૂથો’ અને તેને ‘ટકાવી રાખતી પ્રક્રિયાઓ’ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે, જે તેને અન્યથી અલગ પાડે છે.

4. સમાજશાસ્ત્રનું વિષયવસ્તુ અને કાર્યક્ષેત્ર

સમાજશાસ્ત્રનું કાર્યક્ષેત્ર માનવીના સામાજિક જીવનના તમામ પાસાઓને આવરી લે છે. તેને મુખ્યત્વે નીચે મુજબ વહેંચી શકાય:

સામાજિક સંસ્થાઓ: કુટુંબ, લગ્ન, જ્ઞાતિ, ધર્મ અને રાજકીય સંસ્થાઓ.
સામાજિક પ્રક્રિયાઓ: સહકાર, સ્પર્ધા, સંઘર્ષ, અનુકૂલન અને આત્મસાતીકરણ.
સામાજિક પરિવર્તન અને નિયંત્રણ: સામાજિક પરિવર્તનના પરિબળો, સામાજિક વિચલન અને સામાજિક નિયંત્રણની પ્રક્રિયા.
સામાજિક સ્તરીકરણ: જ્ઞાતિવ્યવસ્થા, સામાજિક અસમાનતા અને સ્તરોના પ્રકારો.

5. સમાજશાસ્ત્રનો અન્ય સામાજિક વિજ્ઞાનો સાથે સંબંધ

સમાજશાસ્ત્ર અન્ય વિજ્ઞાનો સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે, છતાં તેની પોતાની આગવી ઓળખ છે:

માનવશાસ્ત્ર સાથે સંબંધ: માનવશાસ્ત્ર માનવીનો આરંભથી અંત સુધીનો (શારીરિક, સાંસ્કૃતિક અને પુરાતત્વીય) અભ્યાસ કરે છે. માનવશાસ્ત્ર અને સમાજશાસ્ત્ર એકબીજાના પૂરક છે.
માનસશાસ્ત્ર સાથે સંબંધ: માનસશાસ્ત્ર વ્યક્તિના વર્તનનો અભ્યાસ કરે છે, જ્યારે સમાજશાસ્ત્ર જૂથમાં રહેલી વ્યક્તિના વર્તનનો. સામાજિક મનોવિજ્ઞાન આ બંને વિષયોને જોડતી મહત્ત્વની કડી છે.
અર્થશાસ્ત્ર સાથે સંબંધ: આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે બેકારી, ગરીબી વગેરે પાછળ સામાજિક પરિબળો જવાબદાર હોય છે.
રાજ્યશાસ્ત્ર સાથે સંબંધ: રાજ્યશાસ્ત્ર સત્તા અને શાસન વ્યવસ્થાનો અભ્યાસ કરે છે. મેક્સ વેબરનો ‘નોકરશાહી’ (Bureaucracy) નો ખ્યાલ આ બંને વચ્ચેના સેતુ સમાન છે.

6. સમાજશાસ્ત્રની શાખાઓ

સમાજશાસ્ત્ર એટલું વ્યાપક વિજ્ઞાન છે કે આજે તેની અંદાજે 50 થી વધુ શાખાઓ અસ્તિત્વમાં છે. દરેક શાખા સમાજના કોઈ એક વિશિષ્ટ પાસાનો ઊંડો અભ્યાસ કરે છે.

મુખ્ય શાખાઓ: ગ્રામીણ સમાજશાસ્ત્ર, નગરનું સમાજશાસ્ત્ર, કુટુંબનું સમાજશાસ્ત્ર, શિક્ષણનું સમાજશાસ્ત્ર, ઔદ્યોગિક સમાજશાસ્ત્ર, જ્ઞાનનું સમાજશાસ્ત્ર, તબીબી સમાજશાસ્ત્ર, ધર્મનું સમાજશાસ્ત્ર અને સ્ત્રીઓનું સમાજશાસ્ત્ર.

7. પરીક્ષાલક્ષી અગત્યના ફેક્ટ્સ

વિગત / ફેક્ટ	મહત્વની માહિતી	સંભવિત પ્રશ્નનો પ્રકાર
સમાજશાસ્ત્રના પિતા (Founder)	ઓગસ્ટ કોંત (Auguste Comte)	સીધો પ્રશ્ન (Direct MCQs)
‘સામાજિક તથ્ય’ (Social Facts)	ઇમાઈલ દુર્ખિમ	ખ્યાલ અને પ્રણેતા (Concept Matching)
‘નોકરશાહી’ (Bureaucracy)	મેક્સ વેબર	વ્યાખ્યા અથવા ખ્યાલ
કાર્લ માર્ક્સનું પ્રખ્યાત પુસ્તક	‘દાસ કેપિટલ’ (Das Kapital)	પુસ્તક અને લેખક
વિશ્વમાં સમાજશાસ્ત્રનો પ્રારંભ	1876 માં, અમેરિકાની યેલ યુનિવર્સિટી ખાતે	વર્ષ અને સંસ્થા
ભારતમાં સૌપ્રથમ અધ્યયન	1914 માં, મુંબઈ યુનિવર્સિટીમાં	વર્ષ અને સ્થળ
ઇન્ડિયન સોશિયોલોજિકલ સોસાયટી	સ્થાપના: જી. એસ. ઘુર્યે (પ્રમુખ: જી. એસ. ઘુર્યે)	સંસ્થા સ્થાપક
‘સોશિયોલોજિકલ બુલેટિન’	ઇન્ડિયન સોશિયોલોજિકલ સોસાયટીનું સામાયિક	પ્રકાશકનું નામ
ગુજરાતમાં સામાજિક સંશોધન	‘સેન્ટર ફોર સોશિયલ સ્ટડીઝ’, સુરત	સંસ્થાનું સ્થાન

ફાઈનલ ટીપ: ખાસ ધ્યાન રાખવું કે સમાજશાસ્ત્રના સ્થાપક ઓગસ્ટ કોંત છે, પરંતુ ભારતમાં તેને વૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રસ્થાપિત કરવામાં જી. એસ. ઘુર્યેનો ફાળો સર્વોપરી છે. આ બંને વચ્ચે મૂંઝવણ ન થાય તેની કાળજી રાખવી.

આ પ્રકરણ દ્વારા તમે સમાજશાસ્ત્રના પાયાના ખ્યાલો સમજ્યા છો. હવે પછીના પ્રકરણો માટે આ પાયો અત્યંત મજબૂત રાખવો જરૂરી છે.

આપણને હવે પછીના પ્રકરણોમાં ‘સામાજિક વ્યવસ્થા’ અને ‘સામાજિક રચનાતંત્ર’ને વૈજ્ઞાનિક રીતે સમજવામાં મદદરૂપ થશે.