GCERT Sociology Textbook Std-11 | Chapter-4

નમસ્તે મિત્રો, GCERT Sociology Textbook Std-11 । Chapter-4 ‘સામાજિક પ્રક્રિયાઓ અને સામાજિક પરિવર્તન પ્રસ્તાવના’ ની આ નોટ્સ TAT (Teacher Aptitude Test) અને વર્ગ-૩ ની પરીક્ષા ના સ્તરને અનુરૂપ તૈયાર કરવામાં આવી છે.

પ્રકરણ ૪: સામાજિક પ્રક્રિયાઓ અને સામાજિક પરિવર્તન પ્રસ્તાવના

સમાજશાસ્ત્ર એ માનવીના સામાજિક પાસાંનો વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી અભ્યાસ કરતું વિજ્ઞાન છે. કોઈપણ સામાજિક ઘટનાને સમજવા, તપાસવા કે તેનું તાર્કિક અર્થઘટન કરવા માટે ચોક્કસ વિભાવનાઓ અને સિદ્ધાંતો અનિવાર્ય છે. એક પરીક્ષક તરીકે હું કહીશ કે, સમાજની ગતિશીલતા સમજવા માટે પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલા આ૫ પાયાના પ્રશ્નો પાયાની સમજ પૂરી પાડે છે:

• એવી કઈ બાબત છે જે સમાજ બનાવે છે?
• લોકો માનવ-સંસ્કૃતિનું નિર્માણ કેવી રીતે કરે છે?
• સમાજમાં જટિલ વ્યવસ્થા કેવી રીતે બને છે?
• સમાજમાં ગતિશીલતા કેમ જોવા મળે છે?
• લોકો પોતાની જરૂરિયાતો કેવી રીતે પૂર્ણ કરે છે?

૨. સામાજિક પ્રક્રિયાની વ્યાખ્યા

પરીક્ષક ટીપ: TAT પરીક્ષામાં વારંવાર વ્યાખ્યા અને તેના લેખકના જોડકાં પૂછાય છે. આ વિભાગમાંથી મેકાઈવર અને મેક્સ લર્નર ના મુખ્ય શબ્દો યાદ રાખવા.

• મેકાઈવર: સામાજિક પ્રક્રિયા એ બાબત છે જેના દ્વારા જૂથના સભ્યોના સંબંધો સ્થાપિત થાય છે અને વિશિષ્ટ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. તે સતત પરિવર્તનશીલ છે.
• મેક્સ લર્નર: સામાજિક પ્રક્રિયાના મૂળમાં ‘ગતિ’, ‘પરિવર્તનનો પ્રવાહ’ અને ‘સતત બદલાવ’ છે. વ્યક્તિઓ પોતાના હેતુઓની પૂર્તિ આ પ્રક્રિયા દ્વારા જ કરે છે.
• સાંસ્કૃતિક સંદર્ભ: સામાજિક પ્રક્રિયા જે-તે સમાજની સંસ્કૃતિ મુજબ બદલાય છે. દા.ત., આદિવાસી સમાજ અને પશ્ચિમી સમાજમાં સામાજિક પ્રક્રિયાઓનું સ્વરૂપ ભિન્ન હોય છે.

૩. સામાજિક ક્રિયા

સામાજિક પ્રક્રિયાને ગતિશીલ રાખનાર પાયાનું એકમ ‘સામાજિક ક્રિયા’ છે. આ ખ્યાલ સમજવા માટે મેક્સ વેબરનું પ્રદાન સર્વોપરી છે.

• મેક્સ વેબર: તેઓ સામાજિક ક્રિયાના પ્રણેતા છે. તેમના મતે, “સમાજશાસ્ત્ર ક્રિયાની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી અર્થપૂર્ણ સમજ મેળવતું વિજ્ઞાન છે.”
• વ્યાખ્યા: એવી ક્રિયા જે અન્ય વ્યક્તિની અસરમાં થઈ હોય અને જેનો અર્થ કર્તા (Actor) માટે અર્થપૂર્ણ હોય.
• ઉદાહરણ: આવતી પરીક્ષામાં ઉત્તમ પરિણામ લાવવા માટે વિદ્યાર્થીનું નિયમિત વાંચન એ સામાજિક ક્રિયા છે.

૪. પાર્સન્સે દર્શાવેલા સામાજિક ક્રિયાના તત્વો

તાલ્કોટ પાર્સન્સે સામાજિક ક્રિયાના ચાર અનિવાર્ય તત્વો દર્શાવ્યા છે.

Focus: યાદ રાખો કે આ ચારેય તત્વો એકસાથે હાજર હોય ત્યારે જ સામાજિક ક્રિયા બને છે. કોઈ એકની ગેરહાજરીમાં સામાજિક ક્રિયા શક્ય નથી.

1. સ્વ અથવા કર્તા (The Actor): ક્રિયા કરનાર વ્યક્તિ જે એક સામાજિક એકમ છે. તે માત્ર હાડમાંસનો દેહ નથી, પણ પોતાની આગવી ઓળખ અને આત્મચેતના ધરાવે છે.
2. ધ્યેય અથવા લક્ષ્ય (The Goal): ભવિષ્યની એવી સ્થિતિ જે કર્તા પ્રાપ્ત કરવા માંગે છે.
   • પાઠ્યપુસ્તકનું ઉદાહરણ: જૈન કે બ્રાહ્મણ યુવક કતલખાનામાં નોકરી કરશે નહીં, કારણ કે તેના સામાજિક-સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો તેના ધ્યેય નક્કી કરવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.
3. શરતો અથવા સંજોગો (Conditions): કર્તા ધ્યેય પ્રાપ્તિમાં જે અવરોધો દૂર કરી શકતો નથી તેને શરતો કહેવાય છે. પાર્સન્સે તેના ત્રણ પ્રકાર પાડ્યા છે:
   • (અ) કર્તાની શારીરિક શક્તિ: દા.ત. અપંગતા કે બીમારી.
   • (બ) ભૌગોલિક પર્યાવરણ: દા.ત. અંતર કે વિષમ આબોહવા.
   • (ક) સામાજિક પર્યાવરણ: દા.ત. કાયદો જે ૧૪ વર્ષના બાળકને નોકરી કરવાની મંજૂરી આપતો નથી.
4. સાધનો (Means): કર્તાની પરિસ્થિતિના એવા પાસાં જેના પર તેનો કાબૂ છે. દા.ત. પરીક્ષા આપવા માટે પેન કે ફી ભરવા માટે નાણાં.

૫. સામાજિક આંતરક્રિયા

જ્યારે બે કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ પ્રતીકો કે માધ્યમો દ્વારા એકબીજાના વર્તન પર અસર કરે ત્યારે તેને આંતરક્રિયા કહેવાય.

• ડેવિસ: આંતરક્રિયા માટે ‘સંપર્ક’ (ભૌતિક કે સંવેદનાવાહક માધ્યમ જેમ કે ફોન, ઈન્ટરનેટ) અનિવાર્ય છે.
• સોરોકીન: આ એવી ઘટના છે જેમાં એક પક્ષ બીજા પક્ષની બાહ્યક્રિયા કે માનસિક જીવન પર અસર કરે છે.
• લક્ષણો: (૧) બે કે તેથી વધુ પક્ષો, (૨) માધ્યમ (ભાષા, હાવભાવ, ચિત્રો), (૩) પરસ્પર અસર.

૬. સામાજિક આંતરક્રિયાના સ્વરૂપ-પ્રકાર (Forms of Social Interaction)

• સહકાર (Co-operation): ફેર ચાઇલ્ડના મતે, સંગઠિત થઈ સમાન ધ્યેય માટે કાર્ય કરવું.
  • પ્રત્યક્ષ: સાથે મળીને સીધું કાર્ય (દા.ત. મજૂરો વજન ઉંચકે, બાળકો સાથે રમે).
  • પરોક્ષ: ધ્યેય એક હોય પણ કાર્ય વિભાજન હોય (દા.ત. શાળામાં શિક્ષક ભણાવે, સેવક બેલ વગાડે અને આચાર્ય વહીવટ કરે).
• સ્પર્ધા (Competition): ફેર ચાઇલ્ડના મતે, ઓછી વસ્તુઓ કે અધિકારો માટે પ્રયત્ન.
  • પ્રત્યક્ષ: હરીફો સામસામે હોય (દા.ત. દોડની સ્પર્ધા, વર્ગમાં પ્રથમ આવવાની સ્પર્ધા).
  • પરોક્ષ: હરીફો અપરિચિત હોય (દા.ત. બજાર હરીફાઈ, બેંકમાં નોકરી મેળવવાના ઉમેદવારો).
• સંઘર્ષ (Conflict): મેકાઈવર અને પેજના મતે, સામામાં પક્ષની ઈચ્છા વિરુદ્ધ તેને નુકસાન પહોંચાડવાનો પ્રયત્ન.
  • પ્રકારો: પ્રત્યક્ષ (મારામારી), પરોક્ષ (પ્રચાર યુદ્ધ), આંશિક (મજૂર-માલિક વચ્ચે સમજૂતી શક્ય હોય), સંપૂર્ણ (વિરોધીનો નાશ), વ્યક્તિગત (પતિ-પત્ની), જૂથ (જ્ઞાતિ સંઘર્ષ), આંતરિક (કુટુંબમાં), બાહ્ય (કોમી રમખાણો કે યુદ્ધ).

૭. સામાજિક ગતિશીલતા

• સોરોકીન: સામાજિક મૂલ્ય કે વસ્તુનું એક સ્થાનમાંથી બીજા સ્થાનમાં સ્થાનાંતર.
• કિમ્બાલ યંગ: સામાજિક ગતિશીલતા એટલે વર્ગ અથવા મોભો કે પ્રતિષ્ઠાના ક્રમમાં ઉપર અથવા નીચે તરફની ગતિ.
• આડી ગતિશીલતા (Horizontal): સ્થાન બદલાય પણ દરજ્જો સમાન રહે.
  • ઉદાહરણ: IAS અધિકારીની આરોગ્ય વિભાગમાંથી શિક્ષણ વિભાગમાં સમાન હોદ્દા પર બદલી.
• ઊભી ગતિશીલતા (Vertical): દરજ્જો બદલાય.
  • (અ) ઉર્ધ્વગામી: દરજ્જો ઊંચો જાય (વ્યક્તિગત: પટાવાળામાંથી ક્લાર્ક; જૂથલક્ષી: આખી જ્ઞાતિનો દરજ્જો ઊંચો આવે).
  • (બ) નિમ્નગામી: દરજ્જો નીચો જાય (વ્યક્તિગત: કરોડપતિ ઉદ્યોગપતિ ગરીબ બને; જૂથલક્ષી: બ્રાહ્મણોના પ્રભાવમાં ઘટાડો).

૮. સામાજિક પરિવર્તન : GCERT Sociology Textbook Std-11 | Chapter-4

• ડેવિસ: સામાજિક રચનાતંત્ર અને કાર્યમાં આવતું પરિવર્તન.
• મેકાઈવર: સામાજિક સંબંધોના ગુંફનમાં આવતું પરિવર્તન.
• જોહ્નસન: સામાજિક રચનાતંત્રમાં તેમજ મૂલ્યો, માન્યતા અને વલણોમાં આવતું પરિવર્તન (દા.ત. બિનસાંપ્રદાયિક મૂલ્યો).
• લક્ષણો: સાર્વત્રિકતા, રચનાતંત્રમાં ફેરફાર (દા.ત. સંયુક્ત કુટુંબમાંથી વિભક્ત કુટુંબ), કાર્યોમાં ફેરફાર (દા.ત. પરંપરાગત મનોરંજનના સ્થાને ટીવી અને ફિલ્મો).

૯. સામાજિક પરિવર્તનનું સ્વરૂપ

• ઉત્ક્રાંતિ સ્વરૂપનું રેખીય પરિવર્તન: પરિવર્તન સતત એક જ દિશામાં સીધી રેખામાં ઉપર તરફ જાય છે. દા.ત. આદિમ સમાજ -> કૃષિ સમાજ -> ઔદ્યોગિક સમાજ.
• આરોહ-અવરોહ સ્વરૂપનું પરિવર્તન: પરિવર્તન લહેરની જેમ ઉપર-નીચે જાય છે પણ એકંદરે વિકાસ સૂચવે છે. દા.ત. ભારતમાં રાજા-રજવાડાઓની બદલાતી આર્થિક સ્થિતિ કે શેરબજારમાં તેજી-મંદી.
• ચક્રીય સ્વરૂપનું પરિવર્તન: પાણીના તરંગ કે ઋતુચક્ર જેવું, જ્યાંથી શરૂ થાય ત્યાં પાછું આવે. દા.ત. ફેશન, મૂલ્યોમાં પરિવર્તન અથવા માનવ સંસ્કૃતિનો ઉદય, વિકાસ અને પતન.

નિષ્કર્ષ (Examiner’s Final Synthesis) સમગ્ર પ્રકરણનો સાર એ છે કે માનવીની સામાજિક ક્રિયામાંથી સામાજિક આંતરક્રિયા જન્મે છે. આ આંતરક્રિયાઓ જ્યારે પુનરાવર્તિત થાય ત્યારે તે સામાજિક પ્રક્રિયા (સહકાર, સ્પર્ધા, સંઘર્ષ) બને છે. આ પ્રક્રિયાઓના કારણે સમાજમાં ગતિશીલતા આવે છે અને અંતે સમગ્ર સમાજમાં સામાજિક પરિવર્તન દ્રશ્યમાન થાય છે. TAT પરીક્ષા માટે આ પદાનુક્રમ સમજવો અત્યંત જરૂરી છે.