GCERT Sociology Textbook Std-11 | Chapter-6

નમસ્તે મિત્રો, GCERT Sociology Textbook Std-11 । Chapter-6 ‘ભારતની મૂળભૂત સામાજિક સંસ્થાઓ’ ની આ નોટ્સ TAT (Teacher Aptitude Test) અને વર્ગ-૩ ની પરીક્ષા ના સ્તરને અનુરૂપ તૈયાર કરવામાં આવી છે.

પ્રકરણ 6 : ભારતની મૂળભૂત સામાજિક સંસ્થાઓ

ભારતીય સામાજિક માળખાને સમજવા માટે સામાજિક સંસ્થાઓ એ ‘સમાજવ્યવસ્થાનો પાયો’ છે. સમાજશાસ્ત્રના દ્રષ્ટિકોણથી, સંસ્થાઓ એ માનવીની અનેકવિધ જરૂરિયાતો સંતોષવા માટે વિકસેલી સ્થાપિત પ્રણાલીઓ છે. એક TAT પરીક્ષાર્થી તરીકે, તમારે માત્ર આ સંસ્થાઓનો અર્થ જ નહીં, પરંતુ તેના સૂક્ષ્મ તફાવતો અને આધુનિક પરિવર્તનોને ઊંડાણપૂર્વક સમજવા પડશે.

1. સામાજિક સંસ્થા: સંકલ્પના અને લાક્ષણિકતાઓ

સામાજિક સંસ્થા એ કોઈ ભૌતિક વસ્તુ નથી, પરંતુ તે લોકનીતિ, લોકરીતિ અને સામાજિક ધોરણો દ્વારા પ્રસ્થાપિત થયેલી એક કાર્યપ્રણાલી છે. પરીક્ષાની દ્રષ્ટિએ આ વિભાગમાં ‘સ્થાપિત કાર્યપ્રણાલી’ શબ્દ પર વિશેષ ધ્યાન આપવું.

પ્રમુખ વ્યાખ્યાઓ:

• મેકાઇવર અને પેજ: સામાજિક સંસ્થાને ‘સમૂહ પ્રવૃત્તિની પ્રસ્થાપિત કાર્યપ્રણાલી’ તરીકે ઓળખાવે છે.
• જોન્સન: “અમુક વિશિષ્ટ પ્રકારના સામાજિક સંબંધોને લાગુ પડતી ધોરણાત્મક ઢબ” એટલે સંસ્થા.

સામાજિક સંસ્થાના પાંચ પાયાના લક્ષણો:

• વલણ અને વર્તનની ઢબ: સંસ્થા સભ્યોના પરસ્પરના વલણો (જેમ કે કુટુંબમાં પ્રેમ અને વફાદારી) દ્વારા વર્તણૂક નક્કી કરે છે.
• સાંસ્કૃતિક પ્રતીકો: દરેક સંસ્થાની ઓળખ માટે વિશિષ્ટ પ્રતીકો હોય છે (દા.ત. રાજકીય સંસ્થા માટે રાષ્ટ્રધ્વજ).
• સાધન-સગવડ: સંસ્થાના કાર્યો કરવા માટે ભૌતિક સાધનો પાયાના લક્ષણો છે, જેમ કે કુટુંબ માટે ‘ઘર’.
• વર્તનના ધોરણો: આ સંસ્થાની ‘સ્થાપિત કાર્યપ્રણાલી’ છે, જે લોકરીતિ, લોકનીતિ અને કાયદા દ્વારા સામાજિક સંબંધોનું માર્ગદર્શન કરે છે.
• વિચારસરણી: વિચારસરણી એ સંસ્થાનો ‘કરોડરજ્જુ’ છે. તે ધોરણોને પીઠબળ પૂરું પાડે છે (દા.ત. ધર્મની વિચારસરણીમાં એકેશ્વરવાદ કે અનેકેશ્વરવાદ).

2. કુટુંબ સંસ્થા: પાયાની સામાજિક સંસ્થા

કુટુંબ એ રક્તસંબંધ, લગ્નસંબંધ કે દત્તકવિધાન દ્વારા જોડાયેલું અને ‘સહનિવાસ’ ધરાવતું જૂથ છે.

વ્યાખ્યાઓ:

• મેકાઇવર: કુટુંબ એ સ્પષ્ટ અને લાંબા ગાળા સુધી ટકી રહે તેવું જાતીય સંબંધો પર રચાયેલું જૂથ છે.
• કિંગ્સલે ડેવિસ: કુટુંબ એવું સામાજિક જૂથ છે જેના સભ્યો પ્રજનન પ્રક્રિયા દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે.

કુટુંબના પ્રકારોનું વર્ગીકરણ:

આધાર	પ્રકારો
વંશના આધારે	માતૃવંશી કુટુંબ, પિતૃવંશી કુટુંબ
સત્તાના આધારે	માતૃસત્તાક કુટુંબ, પિતૃસત્તાક કુટુંબ
સ્થાનના આધારે	માતૃસ્થાની કુટુંબ, પિતૃસ્થાની કુટુંબ
સહનિવાસના આધારે	સંયુક્ત કુટુંબ, વિભક્ત કુટુંબ

પરીક્ષાલક્ષી વિશેષ નોંધ (Teacher’s Note):

• માતૃસત્તાક કુટુંબ: ભારતમાં આ પ્રથા મુખ્યત્વે ‘આદિમ જાતિઓ’ અને ‘દક્ષિણ ભારત’ માં વસતા નાયરોમાં જોવા મળે છે.
• વસ્તી ગણતરી 2011: ભારતમાં 19% સંયુક્ત કુટુંબો અને 81% વિભક્ત કુટુંબો છે. નોંધનીય છે કે, દક્ષિણ ભારતના 4 રાજ્યોમાં સંયુક્ત કુટુંબોનું પ્રમાણ માત્ર 10% જ છે.

3. લગ્ન સંસ્થા: ઉદ્દેશ્યો અને વૈવિધ્ય : GCERT Sociology Textbook Std-11 | Chapter-6

લગ્ન એ કુટુંબની રચના માટેનું પ્રથમ સોપાન છે. તે સ્ત્રી-પુરુષના જાતીય સંબંધોને સામાજિક અને કાયદેસર સ્વીકૃતિ આપે છે.

લગ્નના મુખ્ય ત્રણ ઉદ્દેશ્યો:

1. ધર્મ: ધાર્મિક ફરજોનું પાલન (સૌથી ઉચ્ચ હેતુ).
2. પ્રજા (સંતતિપ્રાપ્તિ): વંશાવલી ચાલુ રાખવા માટે બાળકોનો ઉછેર.
3. રતિ: સામાજિક રીતે માન્ય રીતે જાતીય સંતોષ મેળવવો.

પરીક્ષાલક્ષી પારિભાષિક શબ્દાવલી:

• બહુસાથી લગ્ન:
  • ભગિની બહુપત્નીત્વ: એક પુરુષ સગી બહેનો સાથે લગ્ન કરે.
  • ભ્રાતૃકીય બહુપતિ લગ્ન: એક સ્ત્રી સગા ભાઈઓ સાથે લગ્ન કરે.
  • અભ્રાતૃકીય બહુપતિ લગ્ન: સ્ત્રીના પતિઓ પરસ્પર સગા ભાઈઓ ન હોય.
• પસંદગીના ધોરણો:
  • સમલોમ લગ્ન: પોતાના સમકક્ષ કે સમાન જૂથમાં જીવનસાથીની પસંદગી.
  • અનુલોમ લગ્ન: ઉચ્ચ જ્ઞાતિનો પુરુષ નિમ્ન જ્ઞાતિની સ્ત્રી સાથે લગ્ન કરે.
  • પ્રતિલોમ લગ્ન: ઉચ્ચ જ્ઞાતિની સ્ત્રી નિમ્ન જ્ઞાતિના પુરુષ સાથે લગ્ન કરે.
  • પિત્રાઈ લગ્ન (Cross-cousin): પિતૃપક્ષે ફોઈના સંતાનો અને માતૃપક્ષે મામા-માસીના સંતાનો સાથે થતા લગ્ન.

નોંધપાત્ર પરિવર્તનો: કાયદાકીય રીતે હવે લગ્નવય છોકરાઓ માટે 21 વર્ષ અને છોકરીઓ માટે 18 વર્ષ નક્કી કરવામાં આવી છે. 1955 ના હિન્દુ મેરેજ એક્ટ દ્વારા બહુપત્ની-બહુપતિ લગ્ન પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.

4. જ્ઞાતિ સંસ્થા: ઉદ્દેશ્ય અને બદલાતું સ્વરૂપ

જ્ઞાતિ એ ભારતીય સમાજનું એક વિશિષ્ટ અને અજોડ લક્ષણ છે. તે સામાજિક સ્તરીકરણની એક ‘બંધ’ વ્યવસ્થા છે.

વ્યાખ્યાઓ:

• એમ. એન. શ્રીનિવાસ: જ્ઞાતિ એ વંશપરંપરાગત, અંતર્લગ્ની જૂથ છે. તેમણે જ્ઞાતિના પાયામાં ‘શુદ્ધિ અને અશુદ્ધિ’ (Purity and Impurity) ના ખ્યાલોને કેન્દ્રમાં રાખ્યા છે.
• ઘુરીયે: જ્ઞાતિને સમાજનું ‘ખંડોમાં વિભાજન’ કરતી વ્યવસ્થા ગણાવે છે.

જ્ઞાતિના 6 મુખ્ય લક્ષણો (ઘુરીયે મુજબ):

1. સમાજનું ખંડોમાં વિભાજન.
2. કોટિક્રમ (ઉચ્ચ-નિમ્નનો ક્રમ).
3. ખાનપાન અને સામાજિક વ્યવહાર પર પ્રતિબંધો.
4. નાગરિક અને ધાર્મિક અસમર્થતાઓ (અસ્પૃશ્યતા).
5. વ્યવસાયની પસંદગી પર અંકુશ (પરંપરાગત વ્યવસાય).
6. લગ્ન પર પ્રતિબંધો (અંતર્લગ્ન).

આધુનિક પરિવર્તનો: બંધારણ દ્વારા ‘અસ્પૃશ્યતા નિવારણ’ અને 1954 ના ‘સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ’ તથા 1955 ના ‘હિન્દુ મેરેજ એક્ટ’ દ્વારા આંતરજ્ઞાતિ લગ્નોને મળેલી માન્યતાને કારણે જ્ઞાતિના મૂળિયા નબળા પડ્યા છે.

5. સામાજિક વર્ગ: અર્થ અને લાક્ષણિકતાઓ

સામાજિક વર્ગ એ ‘ખુલ્લી સ્તરીકરણ વ્યવસ્થા’ છે, જ્યાં દરજ્જો જન્મથી નહીં પણ વ્યક્તિના ગુણ અને આવડત (Achievement) પર આધારિત છે.

મુખ્ય લક્ષણો:

• વર્ગ-સભાનતા: પોતાના વર્ગ પ્રત્યેની જાગૃતિ.
• ઊંચ-નીચનો સ્વીકાર: સામાજિક શ્રેણીબદ્ધતા.
• સમાન જીવનશૈલી: એક જ વર્ગના સભ્યોની રહેણીકરણી સમાન હોય છે.
• ગતિશીલતા: વ્યક્તિ પોતાના પ્રયત્નોથી વર્ગ બદલી શકે છે.

તુલનાત્મક કોષ્ટક: જ્ઞાતિ vs વર્ગ

લક્ષણ	જ્ઞાતિ (Caste)	વર્ગ (Class)
આધાર	જન્મ (સામાજિક ઓળખ)	ગુણ, શિક્ષણ, સંપત્તિ (આર્થિક ઓળખ)
સ્વરૂપ	બંધ વ્યવસ્થા	ખુલ્લી અને ગતિશીલ વ્યવસ્થા
વ્યવસાય	વંશપરંપરાગત અને પૂર્વ-નિર્ધારિત	વ્યક્તિગત પસંદગી અને લાયકાત મુજબ
લગ્ન	અંતર્લગ્નનો કડક આગ્રહ	સ્વતંત્ર પસંદગી અને આંતરવર્ગ લગ્ન શક્ય

નિષ્કર્ષ

ભારતીય સામાજિક માળખું કુટુંબ, લગ્ન, જ્ઞાતિ અને વર્ગ જેવી સંસ્થાઓ પર ટકેલું છે. આ સંસ્થાઓ સ્થિર નથી પરંતુ ‘ગતિશીલ’ (Dynamic) અને ‘અનુકૂલનક્ષમ’ (Adaptive) છે. આધુનિક સમયમાં જ્ઞાતિની ‘અસ્મિતા’ (Identity) ધીમે ધીમે આર્થિક ‘વર્ગ-સભાનતા’ (Class-consciousness) માં પરિવર્તિત થઈ રહી છે. પરીક્ષા માટે આ પાયાની સંસ્થાઓના પરંપરાગત લક્ષણો અને આધુનિક કાયદાકીય સુધારાઓ વચ્ચેનો તફાવત યાદ રાખવો અનિવાર્ય છે.