GCERT Sociology Textbook Std-11 | Chapter-7

નમસ્તે મિત્રો, GCERT Sociology Textbook Std-11 । Chapter-7 ‘સમાજશાસ્ત્રીય સંશોધન-પદ્ધતિઓ’ ની આ નોટ્સ TAT (Teacher Aptitude Test) અને વર્ગ-૩ ની પરીક્ષા ના સ્તરને અનુરૂપ તૈયાર કરવામાં આવી છે.

પ્રકરણ ૭: સમાજશાસ્ત્રીય સંશોધન-પદ્ધતિઓ 

૧. પ્રસ્તાવના

સમાજશાસ્ત્રના એક વૈજ્ઞાનિક શિસ્ત તરીકેના વિકાસમાં સંશોધન પદ્ધતિઓનું સ્થાન પાયાનું છે. માનવ સમાજના ઇતિહાસમાં જ્ઞાનનો પ્રવાહ તત્વજ્ઞાનથી શરૂ થઈને ભૌતિક અને સામાજિક વિજ્ઞાનો તરફ વળ્યો છે. સમાજશાસ્ત્રનો ઉદ્દેશ્ય સમાજમાં ઉદ્ભવતી ઘટનાઓને માત્ર જોવી તે નથી, પરંતુ તેને ‘વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ’થી તપાસી તેના કાર્યકારણના સંબંધો સ્થાપિત કરવાનો છે.

પરીક્ષાલક્ષી નોંધ: એક સામાન્ય નિરીક્ષક અને સમાજશાસ્ત્રના વિદ્યાર્થી વચ્ચેનો તફાવત ‘તટસ્થતા’ (Objectivity) છે. સામાન્ય નિરીક્ષક પોતાના પૂર્વગ્રહો કે સામાન્ય જ્ઞાન (Common Sense) દ્વારા ઘટનાને જુએ છે, જ્યારે સંશોધક વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ દ્વારા ‘મૂલ્ય-મુક્ત’ (Value-Free) રહીને સત્યની શોધ કરે છે. સામાજિક ઘટનાઓ પાછળ છુપાયેલા ગુપ્ત મર્મને જાણવો એ જ સમાજશાસ્ત્રનું હાર્દ છે.

૨. સામાજિક સંશોધનની વ્યાખ્યા અને હેતુઓ

સંશોધન એ કોઈ આકસ્મિક પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ નવું જ્ઞાન મેળવવાનો એક સુઆયોજિત પ્રયાસ છે.

• રેડમન અને મોરીના મતે: “નવું જ્ઞાન મેળવવાનો પદ્ધતિસરનો પ્રયાસ એટલે સંશોધન.”
• સામાન્ય વ્યાખ્યા: સામાજિક જીવનની ઘટનાઓનું વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી વિશ્લેષણ કરી, તેના આધારે નિયમો કે સિદ્ધાંતો તારવવાની પ્રક્રિયા એટલે સામાજિક સંશોધન.

સામાજિક સંશોધનના હેતુઓ (પોલિન યંગના મતે): વિદ્વાન પોલિન યંગે સામાજિક સંશોધનના ત્રણ મુખ્ય ધ્યેયો સમજાવ્યા છે, જે પરીક્ષાની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વના છે:

1. હકીકતોની શોધ અને ચકાસણી: નવી સામાજિક હકીકતો શોધવી અને જૂની હકીકતોનું પુનઃ પરીક્ષણ કરવું. હકીકતો ક્યારેય એકલી હોતી નથી, તે હંમેશા એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે.
2. હકીકતો વચ્ચેનો સંબંધ શોધવો: માહિતીના તાર્કિક અને ક્રમબદ્ધ વિશ્લેષણ દ્વારા હકીકતો વચ્ચે કેવા પ્રકારનો સંબંધ (સહસંબંધ કે કાર્યકારણ) છે તે તપાસવું.
3. વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત સ્થાપવો: સંશોધન પ્રક્રિયાના અંતે માનવવર્તનને સમજવામાં મદદરૂપ થાય તેવા ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતો સ્થાપિત કરવા.

૩. સામાજિક સંશોધનના મુખ્ય સોપાનો

વૈજ્ઞાનિક સંશોધન માટે ચોક્કસ તાર્કિક ક્રમ જાળવવો અનિવાર્ય છે. જો આ સોપાનો અનુસરવામાં ન આવે, તો સંશોધન તેની વિશ્વસનીયતા ગુમાવે છે.

1. સંશોધન વિષયની પસંદગી: આ પ્રથમ અને અનિવાર્ય પગથિયું છે. વિષય પસંદગી વગર સંશોધન કાર્ય શરૂ થઈ શકતું નથી. (દા.ત. ગુજરાતમાં સ્ત્રી-પુરુષ જાતિ પ્રમાણની સમસ્યા).
2. સંશોધન-આયોજન: આ સંશોધનને દિશા આપતું તાર્કિક સાધન છે. યોગ્ય આયોજન વગર સંશોધક સંસાધનો અને સમયનો વેડફાટ કરે છે. તેમાં પરિવર્તનશીલતાને અવકાશ હોય છે.
3. ઉપકલ્પનાનું નિર્માણ: આ એક કામચલાઉ ધારેલું વિધાન છે. વ્યૂહાત્મક મહત્વ: ઉપકલ્પના સંશોધકને ‘દિશાભ્રમ’ (Losing direction) થી બચાવે છે અને અભ્યાસના ક્ષેત્રને મર્યાદિત કરી ચોકસાઈ લાવે છે.
4. માહિતી એકત્રીકરણની પ્રયુક્તિની પસંદગી: અભ્યાસના ક્ષેત્ર અને એકમોના કદ મુજબ મુલાકાત, પ્રશ્નાવલિ કે નિરીક્ષણ જેવી પદ્ધતિ નક્કી કરવી. યોગ્ય સાધનની પસંદગી ડેટાની ગુણવત્તા નક્કી કરે છે.
5. માહિતીનું એકત્રીકરણ: પસંદ કરેલી પ્રયુક્તિ દ્વારા ક્ષેત્રકાર્ય (Field work) કરીને તટસ્થ રીતે માહિતી મેળવવી. અહીં સંશોધકે પૂર્વગ્રહોથી દૂર રહેવું અનિવાર્ય છે.
6. માહિતીનું વર્ગીકરણ અને પૃથક્કરણ: કાચી માહિતી (Raw data) સિદ્ધાંત સ્થાપવા માટે સીધી રીતે ઉપયોગી નથી. તેથી તેને સમાનતા અને વિભિન્નતાના આધારે (દા.ત. વય, જાતિ, શિક્ષણ) અર્થપૂર્ણ જૂથોમાં વહેંચવી જરૂરી છે.
7. સામાન્યીકરણ અને અહેવાલ લેખન: તારણોને સમગ્ર જૂથ પર લાગુ પાડવાની પ્રક્રિયા એટલે ‘સામાન્યીકરણ’. છેલ્લે, સમગ્ર પ્રક્રિયાનો વિગતવાર લેખિત અહેવાલ તૈયાર કરવામાં આવે છે.

૪. સર્વેક્ષણ પદ્ધતિ

સર્વેક્ષણ એટલે સામાજિક જીવનની ઘટનાઓનું વર્ણન કરવા માટે માહિતી એકઠી કરવાની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ.

તુલનાના મુદ્દા	સમષ્ટિ સર્વેક્ષણ (Census Survey)	નિદર્શ સર્વેક્ષણ (Sample Survey)
વ્યાખ્યા	સમગ્ર વસ્તી (Population) પાસેથી માહિતી મેળવવામાં આવે છે.	વસ્તીમાંથી પસંદ કરેલા પ્રતિનિધિ રૂપ નમૂના (Sample) પાસેથી માહિતી લેવાય છે.
ચોકસાઈ	માહિતીમાં અત્યંત ચોકસાઈ જોવા મળે છે.	નમૂનો સાચો હોય તો પરિણામો સમગ્ર સમષ્ટિને લાગુ પડી શકે છે.
સમય અને સાધન	વધુ સમય, શક્તિ અને નાણાંની જરૂર પડે છે.	સમય અને સાધનોની મર્યાદા હોય ત્યારે આ પદ્ધતિ શ્રેષ્ઠ છે.

સર્વેક્ષણના હેતુઓ:

(૧) વર્ણનાત્મક હેતુ (સામાજિક પાસાનું વર્ણન)

(૨) સૈદ્ધાંતિક હેતુ (સિદ્ધાંતોની ચકાસણી).

૫. મુલાકાત પ્રયુક્તિ

મુલાકાત એ સંશોધક અને ઉત્તરદાતા વચ્ચેની રૂબરૂ સામાજિક આંતરક્રિયા છે. જટિલ માનવીય વર્તનને સમજવા માટે આ ડાયરેક્ટ પદ્ધતિ અત્યંત પ્રભાવી છે.

• મુલાકાત અનુસૂચિ (Interview Schedule): સંશોધન પ્રશ્નોની અગાઉથી તૈયાર કરેલી ક્રમબદ્ધ યાદી, જે સંશોધક પોતાની પાસે રાખે છે.
• મુલાકાત માર્ગદર્શિકા (Interview Guide): ડેનિસ અને સ્ટીફનના મતે, આ કોઈ નિશ્ચિત પ્રશ્નોની યાદી નથી પરંતુ કઈ બાબતોની માહિતી મેળવવી તેની એક ‘રૂપરેખા’ છે. આમાં સંશોધકને વાતચીતમાં વધુ સ્વતંત્રતા મળે છે.

૬. પ્રશ્નાવલિ પ્રયુક્તિ

જ્યારે સંશોધનનું ક્ષેત્ર વિશાળ હોય અને ઉત્તરદાતાઓ દૂર સુધી ફેલાયેલા હોય, ત્યારે પ્રશ્નાવલિ સૌથી વધુ કાર્યક્ષમ સાધન છે.

• વિતરણ: રૂબરૂ, ટપાલ (Post) કે ઈ-મેઈલ દ્વારા.
• ફાયદા: સમય-નાણાંની બચત, વિશાળ ભૌગોલિક વિસ્તાર આવરી શકાય, ઉત્તરદાતા પર કોઈ દબાણ રહેતું નથી.
• મર્યાદા: માત્ર શિક્ષિત લોકો માટે જ ઉપયોગી, ટપાલમાં વળતર દર ઓછો, અધૂરી માહિતીની શક્યતા.
• પ્રશ્નાવલિના પ્રકારો:
  1. પ્રતિબંધિત (Closed): ચોક્કસ વિકલ્પો (હા/ના) આપેલા હોય.
  2. અપ્રતિબંધિત (Open-ended): ઉત્તરદાતા મુક્તપણે જવાબ લખી શકે.
  3. પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ: સીધા કે આડકતરી રીતે માહિતી મેળવવા.
  4. ચિત્રાત્મક (Pictorial): ખાસ કરીને નિરક્ષર વ્યક્તિઓ કે બાળકો માટે ચિત્રો દ્વારા માહિતી મેળવવા વપરાય છે.

૭. નિરીક્ષણ પ્રયુક્તિ

પોલિન યંગના મતે નિરીક્ષણ એ જ્ઞાનેન્દ્રિયો (આંખ) દ્વારા ઘટનાઓને તેના કુદરતી સ્વરૂપમાં જોવાની અને સમજવાની પ્રક્રિયા છે.

1. સહભાગી નિરીક્ષણ (Participant Observation): સંશોધક જે જૂથનો અભ્યાસ કરવાનો હોય તેનો સભ્ય બનીને તેમની પ્રવૃત્તિઓમાં ભળે છે.
   • પરીક્ષાલક્ષી તથ્ય: આ શબ્દ ૧૯૨૪માં લિંડમેને તેમના પુસ્તક ‘Social Discovery’ માં આપ્યો હતો. મેલિનોવસ્કીએ ટ્રોબ્રિઆન્ડ ટાપુના આદિવાસીઓનો અભ્યાસ આ પદ્ધતિથી કર્યો હતો, જે જીવનના ‘કુદરતી પ્રવાહ’ (Natural Flow) ને સમજવાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
2. અસહભાગી નિરીક્ષણ (Non-participant Observation): સંશોધક જૂથથી અલગ રહીને માત્ર એક તટસ્થ પ્રેક્ષક તરીકે ઘટનાનું નિરીક્ષણ કરે છે.

૮. વ્યક્તિપાસ પદ્ધતિ

જ્યારે કોઈ એક સામાજિક એકમનો સૂક્ષ્મ અને ગહન અભ્યાસ કરવાનો હોય ત્યારે આ પદ્ધતિ શ્રેષ્ઠ છે. હર્બર્ટ સ્પેન્સરે સમાજશાસ્ત્રમાં સૌપ્રથમ આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

વ્યક્તિપાસ પદ્ધતિની ૬ મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ:

• ૧. અભ્યાસનું કેન્દ્ર સામાજિક એકમ છે (વ્યક્તિ કે જૂથ).
• ૨. સામાજિક એકમ પર અસર કરતા પરિબળો અને કાર્યકારણ સંબંધની તપાસ.
• ૩. અભ્યાસના જરૂરી હેતુઓને ધ્યાનમાં રાખીને સંશોધન.
• ૪. કોઈપણ એકમનો ઊંડાણપૂર્વક અને ઝીણવટભર્યો અભ્યાસ.
• ૫. આ એક ગુણાત્મક (Qualitative) અભ્યાસ પદ્ધતિ છે.
• ૬. આમાં ઐતિહાસિક, મુલાકાત અને નિરીક્ષણ જેવી અનેક પ્રયુક્તિઓનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

વ્યક્તિપાસ પદ્ધતિની ૪ મુખ્ય ઉપયોગિતા: ૧. સામાજિક એકમોનો ઝીણવટભર્યો અભ્યાસ શક્ય બને છે. ૨. આ પદ્ધતિ નવી ઉપકલ્પનાઓ ઘડવામાં મદદરૂપ થાય છે. ૩. અન્ય પ્રકારના સંશોધનો માટે પ્રેરણા અને દિશા પૂરી પાડે છે. ૪. સંશોધકનું વિષય વસ્તુ અંગેનું જ્ઞાન સમૃદ્ધ અને ગહન બને છે.

મર્યાદા: અભ્યાસનું ક્ષેત્ર મર્યાદિત હોવાથી જુદા જુદા એકમોની તુલના કરવી મુશ્કેલ બને છે.