GCERT Sociology Textbook Std-11 | Chapter-8

નમસ્તે મિત્રો, GCERT Sociology Textbook Std-11 । Chapter-8 ‘સમાજશાસ્ત્રીય સંશોધન-પદ્ધતિઓ’ ની આ નોટ્સ TAT (Teacher Aptitude Test) અને વર્ગ-૩ ની પરીક્ષા ના સ્તરને અનુરૂપ તૈયાર કરવામાં આવી છે.

પ્રકરણ ૮: પર્યાવરણ અને સમાજ

૧. પ્રસ્તાવના

સમાજશાસ્ત્ર એક સામાજિક વિજ્ઞાન છે, જે સમાજની સામાજિક-સાંસ્કૃતિક બાબતોની સાથે પર્યાવરણ જેવા ભૌતિક પાસાંઓ સાથે પણ ગાઢ રીતે સંકળાયેલું છે. માનવસમાજ, સમુદાય અને સામાજિક સંસ્થાઓ પોતાની સંસ્કૃતિમાં પર્યાવરણને આગવી રીતે સાંકળે છે. ભારતીય સમાજમાં તો આદિકાળથી પર્યાવરણ પ્રત્યે આત્મીયતા રહી છે; આપણે નાનપણથી જ ‘સૂરજદાદા’, ‘ચાંદામામા’ અને ‘પૃથ્વીમાતા’ જેવા પ્રતીકો દ્વારા પ્રકૃતિની પૂજા કરતા આવ્યા છીએ. માનવીના વ્રત, તપ, ઉપવાસ, તહેવારો અને સામાજિક પ્રસંગોમાં પર્યાવરણનો પ્રભાવ સ્પષ્ટપણે દ્રશ્યમાન થાય છે.

પર્યાવરણના આ સમાજશાસ્ત્રીય દ્રષ્ટિકોણ અને પાયાની ભૂમિકાને સમજ્યા બાદ, હવે આપણે તેના વૈજ્ઞાનિક અર્થ અને મૂળભૂત તત્વોના વિભાજન તરફ આગળ વધીશું.

૨. પર્યાવરણનો અર્થ અને વર્ગીકરણ

‘પર્યાવરણ’ શબ્દ ‘પરિ + આવરણ’ એમ બે શબ્દોની સંધિથી બનેલો છે. ‘પરિ’ એટલે આસપાસનું અને ‘આવરણ’ એટલે સ્તર. આમ, પૃથ્વીની આસપાસ વીંટળાયેલા હવા, જળ, જમીન અને વનસ્પતિના સ્તરને પર્યાવરણ કહેવાય છે.

પર્યાવરણને મુખ્યત્વે બે વિભાગોમાં વિભાજિત કરી શકાય છે:

A. જૈવિક તત્વો (Biotic Components): સજીવ સૃષ્ટિના પર્યાવરણીય સંતુલન માટે G-O-D ના ચક્રને સમજવું અનિવાર્ય છે:

• G – Generator (સર્જક): વનસ્પતિ, જે ઓક્સિજન અને ખોરાકનું ઉત્પાદન કરે છે, જેના પર પ્રાણીસૃષ્ટિ ટકી રહે છે.
• O – Operator (સંચાલક): પ્રાણીઓ અને માનવી, જે વનસ્પતિ પર નભે છે અને સૃષ્ટિનું સંચાલન કરે છે.
• D – Decomposer (સંહારક/વિઘટક): ફૂગ અને કીટાણુઓ, જે મૃત દેહો અને ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનું વિઘટન કરી જમીનમાં ખાતર-ફળદ્રુપતા સર્જે છે, જેના પર ફરી વનસ્પતિ ટકી રહે છે. આ ચક્રાકાર પરસ્પરલંબનથી કુદરતી સંતુલન જળવાય છે.

B. અજૈવિક તત્વો (Abiotic Components): નિર્જીવ તત્વોમાં ‘પંચમહાભૂત’નો સમાવેશ થાય છે, જે જીવસૃષ્ટિ માટે અનિવાર્ય છે: ૧. અગ્નિ ૨. જળ ૩. વાયુ ૪. જમીન (પૃથ્વી) ૫. આકાશ

આ મૂળભૂત તત્વો વચ્ચેના અતૂટ સંબંધ અને સંતુલન પર જ સમગ્ર પર્યાવરણીય સુરક્ષા નિર્ભર છે, જેને વિવિધ વિદ્વાનોએ વ્યાખ્યાયિત કરી છે.

૩. પર્યાવરણની સુરક્ષા અને વિવિધ વ્યાખ્યાઓ

પર્યાવરણ એ માત્ર ભૌતિક પરિબળ નથી, પરંતુ એક જટિલ વ્યવસ્થા છે. તેની મુખ્ય વ્યાખ્યાઓ નીચે મુજબ છે:

• સામાન્ય અર્થ: માનવીની આસપાસ રહેલી ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ એટલે પર્યાવરણ.
• પર્યાવરણવિદોના મતે: પર્યાવરણ એટલે કોઈ પણ વસ્તુની ચારેબાજુની ‘ચેતનાતંત્રની પરિસ્થિતિ’, જે એકબીજા સાથે સંકળાયેલી હોય અને માનવજીવનને પ્રભાવિત કરતી હોય.

પર્યાવરણ મુખ્ય ચાર ઘટકોના બનેલા ‘પરિસ્થિતિકીય તંત્ર’ (Ecosystem) પર ટકેલું છે: વાતાવરણ, મૃદાવરણ, જલાવરણ અને જૈવિક આવરણ.

પૃથ્વીના અસ્તિત્વ માટે અનિવાર્ય એવા આ ચાર મુખ્ય ઘટકોનું વિગતવાર વિશ્લેષણ હવે આપણે કરીશું.

૪. પર્યાવરણના મુખ્ય ઘટકોનું વિશ્લેષણ

(૧) વાતાવરણ (Atmosphere): પૃથ્વીની સપાટી ઉપર સુરક્ષા કવચ બનાવે છે. તે અત્યંત જટિલ અને ગતિશીલ છે, જે તાપમાન અને વરસાદના નિયમન દ્વારા જીવસૃષ્ટિનું રક્ષણ કરે છે.

(૨) મૃદાવરણ/ભૂમિઆવરણ (Lithosphere): પૃથ્વીની સપાટી અને ભૂમિના આકારનું બનેલું આવરણ છે. મૃદાવરણનું બંધારણ: 

ઘટકનો પ્રકાર	પ્રમાણ (%)
અકાર્બનિક દ્રવ્યો (Inorganic)	૯૫%
કાર્બનિક દ્રવ્યો (Organic)	૫%

(૩) જલાવરણ (Hydrosphere): પૃથ્વીના ત્રણ ચતુર્થાંશ ભાગમાં ફેલાયેલું છે.

જળ સ્ત્રોત	પ્રમાણ (%)
સાગરનું ખારું પાણી	૯૭%
બરફ સ્વરૂપે (હિમશિલાઓ)	૨%
પીવાલાયક પાણી (નદી, સરોવર, ભૂગર્ભ જળ)	૧%

(૪) જૈવિક આવરણ (Biosphere): સમુદ્રના સૌથી નીચા તળથી વાતાવરણના સૌથી ઊંચા બિંદુ સુધી લગભગ ૨૪ કિમીના વ્યાપમાં ફેલાયેલું પાતળું પડ છે, જેમાં વિવિધ નિવસનતંત્રોનો સમાવેશ થાય છે.

આ કુદરતી ઘટકોની સાથે, માનવીએ પોતાની જરૂરિયાત મુજબ સર્જેલા પર્યાવરણના પ્રકારો સમજવા પણ અનિવાર્ય છે.

૫. પર્યાવરણના પ્રકારો

સમાજશાસ્ત્રીઓએ પર્યાવરણના ભૌગોલિક અને સામાજિક પાસાંઓને આધારે નીચે મુજબનું વર્ગીકરણ કર્યું છે:

• લેનિસના મતે (૩ પ્રકાર): ૧. પ્રાકૃતિક (કુદરત નિર્મિત), ૨. સામાજિક (મનુષ્ય દ્વારા નિર્મિત) અને ૩. સાંસ્કૃતિક (રીત-રિવાજો અને પરંપરાઓ).
• ઓગબર્ન અને નિમકોફ: પર્યાવરણને ‘પ્રાકૃતિક’ અને ‘માનવસર્જિત’ એમ બે મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચે છે.
• મેકાઈવરનું વર્ગીકરણ (ચાર્ટ સ્વરૂપે):
• પર્યાવરણ
• ├── ભૌતિક પર્યાવરણ (પૃથ્વી, સૂર્ય, ચંદ્ર, સમુદ્ર)
• ├── આર્થિક પર્યાવરણ (મકાન, રસ્તા, યંત્રો)
• └── સામાજિક પર્યાવરણ (સામાજિક રીત-રિવાજો)

વર્ગીકરણ ચાર્ટ

• પર્યાવરણ (Environment)
  • ├── ભૌતિક પર્યાવરણ: કુદરતી તત્વો જે માનવસર્જિત નથી.
  • ├── આર્થિક પર્યાવરણ: માનવ નિર્મિત ભૌતિક સાધનો અને સુવિધાઓ.
  • └── સામાજિક પર્યાવરણ: સમાજ વ્યવસ્થા અને સંસ્કૃતિના અંગો.

વિગતવાર સમજૂતી

પર્યાવરણનો પ્રકાર	મુખ્ય તત્વો / ઉદાહરણો
ભૌતિક પર્યાવરણ	પૃથ્વી, સૂર્ય, ચંદ્ર, સમુદ્ર, પહાડો, નદીઓ
આર્થિક પર્યાવરણ	મકાન, રસ્તા, યંત્રો, વાહનો, ઉદ્યોગો
સામાજિક પર્યાવરણ	સામાજિક રીત-રિવાજો, પરંપરાઓ, સંસ્થાઓ, કાયદા

પર્યાવરણના આ પ્રકારો અને ભૌતિક પરિબળો માનવજીવનને કઈ રીતે પ્રભાવિત કરે છે તે વિગતવાર જોઈએ.

૬. પર્યાવરણની માનવજીવન પર અસરો

• ૧. સ્થાનિક સંબંધ: કોઈપણ સમાજનો વિકાસ તેની સ્થિતિ (Location), કદ (Size) અને આકાર (Shape) પર નિર્ભર છે. અક્ષાંશ-રેખાંશ અને જલવાયુ માનવીના ખોરાક, પહેરવેશ અને સંસ્કૃતિ નક્કી કરે છે.
• ૨. જમીન અને માનવજીવન: પર્વતીય પ્રદેશોમાં વસ્તી ગીચતા ઓછી હોય છે, જ્યારે મેદાની પ્રદેશોમાં ખેતી અને ઉદ્યોગોને કારણે જીવનશૈલી વધુ વિકસિત હોય છે.
• ૩. જળ અને માનવજીવન: માનવ સંસ્કૃતિઓનો વિકાસ નદી કિનારે થયો છે. જળ એ પરિવહન, માછીમારી અને ઔદ્યોગિક વિકાસનો પાયો છે.
• ૪. માટી, ખનીજ અને માનવજીવન: જમીનનો પ્રકાર ખેતીના પાક નક્કી કરે છે, જ્યારે લોખંડ, તાંબુ કે કોલસા જેવા ખનીજો ઔદ્યોગિક ક્રાંતિની ગતિ નક્કી કરે છે.

આ અસરો પરસ્પર છે; જેમ પર્યાવરણ માનવીને પ્રભાવિત કરે છે, તેમ માનવીની પ્રવૃત્તિઓ પણ પર્યાવરણમાં મોટા બદલાવ લાવે છે.

૭. માનવજીવનની પર્યાવરણ પર અસર : GCERT Sociology Textbook Std-11 | Chapter-8

માનવીની હસ્તક્ષેપવાળી પ્રવૃત્તિઓએ કુદરતી સંતુલન જોખમમાં મૂક્યું છે:

• જમીન અને નિવસનતંત્ર: વસ્તી વધારાને કારણે જમીન પર દબાણ વધ્યું છે અને જૈવિક સંસાધનોના નાશથી નિવસનતંત્રો ખોરવાયા છે.
• વાતાવરણ: ઉદ્યોગો અને વાહનોના ધુમાડાથી એસિડ વર્ષા અને ઓઝોન સ્તરમાં ગાબડાં જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ સર્જાઈ છે.
• આરોગ્ય પર અસરો (પાઠ્યપુસ્તક મુજબ):
  • શ્વસનતંત્રના રોગો: દમ, ફેફસાના રોગો, ઉધરસ અને ગળાનો ચેપ.
  • અન્ય ગંભીર રોગો: કેન્સર, મૂત્રાશય અને યકૃતના રોગો, ચામડીના રોગ.
  • માનસિક અને શારીરિક: ચેતાતંત્રને નુકસાન, બહેરાશ (ઘોંઘાટથી), જન્મજાત ખોડખાંપણ.

આ નકારાત્મક અસરો સામે જનજાગૃતિ લાવવા માટે વિવિધ આંદોલનોનો ઈતિહાસ રચાયો છે.

૮. પર્યાવરણીય આંદોલનો અને વૈશ્વિક સંમેલનો

વૈશ્વિક જાગૃતિ માટે ૧૯૭૨માં બેલ્જિયમમાં પ્રથમ ‘પૃથ્વી પરિષદ’ યોજાઈ હતી. ૧૯૮૮માં ‘અવર કોમન ફ્યુચર’ અહેવાલ આવ્યો અને ૧૯૯૨માં બ્રાઝિલના રીયો-ડી-જાનેરોમાં બીજી પૃથ્વી પરિષદ યોજાઈ.

મુખ્ય ભારતીય આંદોલનો: ૧. ચિપકો આંદોલન: ઉત્તર-પૂર્વના પહાડી વિસ્તારોમાં વૃક્ષો બચાવવા માટે ગૌરાદેવીના નેતૃત્વમાં સ્ત્રીઓ વૃક્ષોને વળગી જતી. આ આંદોલનના પરિણામે સરકારે ૧૦૫૦ ચો.કિમી.ના પ્રદેશમાં ૧૦ વર્ષ સુધી વૃક્ષ ન કાપવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો હતો. ૨. નર્મદા બચાવો આંદોલન: નર્મદા ડેમના વિરોધમાં પર્યાવરણીય રક્ષણ માટે શરૂ થયેલું આંદોલન. ૩. સાઈલન્ટ વેલી મૂવમેન્ટ: ૧૯૭૮માં કેરળમાં હાઈડ્રો-ઈલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ સામે આ ચળવળ થઈ, તે સમયે મોરારજી દેસાઈ વડાપ્રધાન હતા. ૪. અન્ય: બિશ્નોઈ ચળવળ (રાજસ્થાન), અપીકો ચળવળ (કર્ણાટક) અને ગુજરાતમાં મહુવાના ખેડૂતોનું આંદોલન.

આ તમામ પ્રયાસો છતાં પ્રદૂષણ એક વિકરાળ સામાજિક સમસ્યા બની રહ્યું છે.

૯. પ્રદૂષણ: પ્રકારો અને સામાજિક અસરો

પ્રદૂષણ એટલે શુદ્ધતા નષ્ટ થવી તે. તેના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:

• હવા-પ્રદૂષણ: કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું વધતું પ્રમાણ તાપમાન વધારે છે અને શ્વસનતંત્રને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે છે.
• જળ-પ્રદૂષણ: ઝેરી રસાયણો ભળવાથી જળચર સૃષ્ટિનો નાશ થાય છે અને પીવાના પાણીની સમસ્યા સર્જાય છે.
• જમીન-પ્રદૂષણ: રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકો જમીનની પોષક ક્ષમતા ઘટાડે છે.
• ઘોંઘાટ-પ્રદૂષણ: અવાજની તીવ્રતાનો એકમ ડેસિબલ છે. ૧૨૫ ડેસિબલથી વધુ અવાજ માનસિક તણાવ, બહેરાશ અને કાનના પડદાને નુકસાન પહોંચાડે છે.
• કિરણોત્સર્ગી પ્રદૂષણ: ઓઝોન સ્તરમાં નુકસાન થવાથી અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણો સીધા પૃથ્વી પર આવે છે.

પ્રદૂષણની આ તમામ અસરોનું સંયુક્ત પરિણામ ‘ગ્લોબલ વોર્મિંગ’ માં પરિણમે છે.

૧૦. ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ગ્રીન હાઉસ ઈફેક્ટ

ગ્લોબલ વોર્મિંગ એટલે વૈશ્વિક તાપમાનમાં સતત થતી વૃદ્ધિ.

• ગ્રીન હાઉસ ઈફેક્ટ: વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડ જેવા ગ્રીન હાઉસ વાયુઓ વધવાથી સૂર્યની ગરમી પૃથ્વી પર જ રોકાઈ જાય છે, જેનાથી તાપમાન વધે છે.
• WWF (World Wide Fund) નો અહેવાલ: આ અહેવાલ મુજબ પૃથ્વી પરનો બરફ દર દસ વર્ષે (Every Decade) ૯.૬ ટકા ના દરે પીગળી રહ્યો છે.
• વૈજ્ઞાનિક આગાહી: ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિક માર્ક ન્યૂ (Mark New) મુજબ, જો હાલની ગતિ ચાલુ રહેશે તો ૨૦૨૬ થી ૨૦૬૦ દરમિયાન તાપમાનમાં ૨° સેલ્સિયસ અને ૨૧મી સદીના અંત સુધીમાં ૧° થી ૩° સેલ્સિયસનો વધારો થશે. આનાથી હિમદ્રાવણ અને દરિયાઈ સપાટીમાં ભયજનક વધારો થશે.

૧૧. નિષ્કર્ષ અને મહત્વના પર્યાવરણીય દિવસો

પર્યાવરણ જતન એ માત્ર એક સામાજિક જવાબદારી નથી, પરંતુ માનવ અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટેની અનિવાર્ય શરત છે. આપણી સુરક્ષા કુદરતની સુરક્ષામાં જ સમાયેલી છે.

પરીક્ષાલક્ષી મહત્વના પર્યાવરણીય દિવસો:

તારીખ	દિવસનું નામ
૨૧ માર્ચ	વિશ્વ વન દિન
૨૨ માર્ચ	વિશ્વ જળ દિન
૨૩ માર્ચ	વિશ્વ હવામાન દિન
૨૨ એપ્રિલ	વિશ્વ ધરતી દિન
૫ જૂન	વિશ્વ પર્યાવરણ દિન

વિદ્યાર્થીઓ માટે સંદેશ: “પર્યાવરણને બચાવવું એ આપણી નૈતિક ફરજ છે. પ્રકૃતિ આપણી કાળજી રાખે છે, તો તેને પ્રદૂષણમુક્ત રાખવાની જવાબદારી પણ આપણી જ છે. આવનારી પેઢીને શુદ્ધ પર્યાવરણ આપવું એ જ આપણું સાચું યોગદાન છે.”