નમો લક્ષ્મી, નમો સરસ્વતી, વિદ્યાલક્ષ્મી, વિદ્યાદીપ… શૈક્ષણિક યોજનાઓનાં નામ એકસરખાં લાગે છે, અને પરીક્ષા આ જ ગૂંચવણનો ઉપયોગ કરે છે. TAT 2026માં નમો લક્ષ્મી પર ઠરાવની તારીખ, અમલીકરણ અધિકારી, રકમ અને હાજરીની શરત: ચારેય એક જ પ્રશ્નમાં પૂછાયાં.
આ લેખમાં TET-II ખંડ (3) માટે દરેક યોજનાને ચાર પ્રશ્નથી સમજીએ: કોને? શું? ક્યારે? કેટલું? શાળા પ્રવેશોત્સવ, વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ, મધ્યાહ્ન ભોજન અને PM POSHAN, વિદ્યાદીપ, સર્વ શિક્ષા અભિયાન, KGBV, ADEPTS, ગુણોત્સવ, INSPIRE, નમો લક્ષ્મી અને નમો સરસ્વતી, PM SHRI અને ચિરંજીવી-પંચવટી-કૈલાસધામ જેવી સામાજિક યોજનાઓ, સરળ ગુજરાતી અને PYQ સાથે.
📜 = અગાઉ પરીક્ષામાં પૂછાયેલો મુદ્દો · 💡 = સરળ શબ્દોમાં સમજૂતી
📊 પરીક્ષામાં આ એકમ
7 પ્રશ્નો: TET-II 2023 પ્ર. 56, 69, 70 · TAT-S 2026 પ્ર. 8 (પ્ર. 15 રદ) · TET-II 2017 પ્ર. 15, 21.
સૌથી વધુ પૂછાતું: નમો લક્ષ્મી (4 વિધાનવાળો પ્રશ્ન) · કન્યા કેળવણીની યોજના (વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ) · SSAના હેતુ · ગુજરાતની ગ્રામ યોજનાઓ (પંચવટી, કૈલાસધામ) · આરોગ્ય યોજના (ચિરંજીવી).
ધ્યાન રાખો: યોજનાનું નામ, વર્ષ, લાભાર્થી (કોને?), રકમ અને શરત – આ પાંચમાંથી જ વિધાનો બને છે. દા.ત. નમો લક્ષ્મી = કન્યાઓ, ધો. 9–12, નમો સરસ્વતી = વિજ્ઞાન પ્રવાહ, ધો. 11–12.
પરીનો પહેલો દિવસ: વાતની શરૂઆત
જૂન મહિનો. આનંદ પ્રાથમિક શાળાના દરવાજે ઢોલ વાગતો હતો. શણગારેલા બળદગાડામાં નાનાં બાળકો બેઠાં હતાં, અને સૌથી આગળ હતી પરી, હેતલબહેનની દીકરી. આજે તેનો ધોરણ 1માં પ્રવેશ હતો.
ગામના સરપંચે પરીને કુમકુમ તિલક કર્યું, ટોપી પહેરાવી અને હાથમાં દફતર આપ્યું. પછી એક કવર આપ્યું: "આ બોન્ડ છે, દીકરી ધોરણ 8 પાસ કરે ત્યારે વ્યાજ સાથે પૈસા મળશે."
એ જ દિવસે ત્રણ બીજી વાત બની:
- રમેશભાઈ (મધ્યાહ્ન ભોજનના ઇન્ચાર્જ શિક્ષક) રસોડે જઈને મેનુ જોતા હતા: "આજે સુખડીનો દિવસ નથી; પણ બાળકોને ગરમ ભોજન તો મળવું જ જોઈએ."
- જાનકીએ કહ્યું: "બહેન, મારી મોટી બહેન ધોરણ 9માં ગઈ. તેને સરકાર તરફથી દર મહિને સહાય મળશે, એવું સાંભળ્યું છે!"
- મિહિરનો મોટો ભાઈ ધોરણ 11 વિજ્ઞાન પ્રવાહમાં ગયો. તે પણ કોઈ "સરસ્વતી" યોજનાની વાત કરતો હતો.
નીલ મૂંઝાઈ ગયો: "બહેન, આટલી બધી યોજનાઓ! કઈ કોના માટે છે, એ કેમ યાદ રહે?"
મીનાબહેનએ બોર્ડ પર એક ચાર્ટ દોર્યો: "યોજના = કોને, શું, ક્યારે, કેટલું. આજે આ ચાર પ્રશ્નોથી દરેક યોજના સમજીશું. છેલ્લે તમે જાતે કહેશો કે પરી, જાનકીની બહેન અને મિહિરના ભાઈને શું મળ્યું."
💡 સરળ શબ્દોમાં:
- યોજના: સરકારનો કોઈ ધ્યેય પૂરો કરવા માટેનો મોટો પ્લાન. દા.ત. "બધાં બાળકો શાળાએ આવે" એ ધ્યેય માટે સર્વ શિક્ષા અભિયાન.
- કાર્યક્રમ: યોજનાને અમલમાં મૂકવાની ક્રમબદ્ધ પ્રવૃત્તિ. દા.ત. દર જૂનમાં ઊજવાતો શાળા પ્રવેશોત્સવ.
- લાભાર્થી: જેને યોજનાનો ફાયદો મળે તે વ્યક્તિ. દા.ત. નમો લક્ષ્મીમાં લાભાર્થી = ધો. 9–12ની વિદ્યાર્થિનીઓ.
શૈક્ષણિક યોજનાઓ અને કાર્યક્રમ: સંકલ્પના
- રાષ્ટ્રીય દર્શન અને જરૂરિયાતો પ્રમાણે સરકાર શિક્ષણનીતિ બનાવે છે. નીતિનાં લક્ષ્યો પૂરાં કરવા યોજનાઓ અને કાર્યક્રમો અમલમાં મૂકે છે.
- યોજના: શૈક્ષણિક નીતિમાં પૂર્વનિર્ધારિત હેતુઓની સિદ્ધિ અર્થે અમલમાં મૂકવાના સુઆયોજિત પ્રયત્નો.
- કાર્યક્રમ: યોજનાના સુચારુ અમલ માટે વિવિધ સૂચનોને સુવ્યવસ્થિત અને ચોક્કસ ક્રમમાં ગોઠવી અમલ કરવાની તરકીબ.
- ઉદાહરણ: "સર્વ શિક્ષા અભિયાન" = યોજના (વર્ષ 2001થી) · તેની અંદર શાળા પ્રવેશોત્સવ જેવા = કાર્યક્રમ.
💡 યાદ રાખો: યોજના = મોટું છત્ર, કાર્યક્રમ = તેની નીચેની પ્રવૃત્તિ. શિક્ષક આ યોજનાઓ સમજે તો જ સફળ અમલ કરી શકે.
ગુજરાતની શૈક્ષણિક યોજનાઓ: પ્રવેશોત્સવ, વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ, મધ્યાહ્ન ભોજન
| યોજના / કાર્યક્રમ | વર્ષ | કોને? | શું મળે? |
|---|---|---|---|
| શાળા પ્રવેશોત્સવ અને કન્યા કેળવણી રથ | 1998–99 | ધો. 1માં પ્રવેશ લેતાં બાળકો | ઉત્સવ સાથે પ્રવેશ, દફતર-પાટી |
| વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ | 2002 | ધો. 1માં પ્રવેશ લેતી કન્યા | ₹2,000નો બોન્ડ |
| મધ્યાહ્ન ભોજન | ગુજરાત 1984 | ધો. 1–8નાં બાળકો | બપોરનું પોષણક્ષમ ભોજન |
| વિદ્યાદીપ | 2001ના ભૂકંપ પછી | બધાં વિદ્યાર્થીઓ | 24 કલાકનું વીમાકવચ |
| શાળા આરોગ્ય તપાસણી | – | જન્મથી 14 વર્ષ સુધીનાં બાળકો | મફત તપાસ, સારવાર, ચશ્માં |
શાળા પ્રવેશોત્સવ અને કન્યા કેળવણી રથ
- શરૂઆત: વર્ષ 1998–99થી. 2002–03ના શૈક્ષણિક વર્ષથી તમામ સ્તરના અધિકારીઓ અને પદાધિકારીઓ સક્રિય રીતે જોડાયા.
- મુખ્ય ઉદ્દેશ: 100% નામાંકન, 100% સ્થાયીકરણ અને ગુણવત્તાસભર શિક્ષણનું સાર્વત્રિકીકરણ.
- શાળા છોડી ગયેલાં બાળકોને પુનઃપ્રવેશ. ઘટતા જતા સ્ત્રી-પુરુષ જન્મદરને સરખો કરવા સ્ત્રીભ્રૂણ હત્યા અને બેટી બચાવો વિશે જાગૃતિ.
- ક્યારે? દર વર્ષે જૂન મહિનામાં.
- કેવી રીતે?
- આચાર્ય અને શિક્ષકો ડોર ટુ ડોર સર્વે કરી પ્રવેશપાત્ર બાળકોની અને શાળા છોડી ગયેલાં બાળકોની યાદી બનાવે.
- આંગણવાડી કાર્યકરો, સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ અને ગામના અગ્રણીઓની મદદ લેવાય.
- આચાર્ય, ગામના આગેવાનો, CRC કો-ઓર્ડિનેટર, શિક્ષકો અને SMCના સભ્યો મળીને આયોજન કરે.
- બાળકોને શણગારેલા બળદગાડા, ઊંટગાડી, ટ્રેક્ટર, ઘોડાગાડીમાં બેસાડી સંગીત સાથે રેલી.
- કુમકુમ તિલક, ટોપી, મોં મીઠું; લોકસહકારથી દફતર, સ્કૂલબેગ, પાટી-પેન.
- પ્રવેશ પામેલી કન્યાઓને વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ.
- અધિકારીઓ ગામના પડતર પ્રશ્નો અને વિકાસની ચર્ચા કરે; એટલે પ્રવેશોત્સવ ગ્રામવિકાસનો કાર્યક્રમ પણ બન્યો.
- પરિણામ: કન્યાઓ-કુમારોનો નામાંકન દર વધ્યો · 6 થી 14 વર્ષનાં તમામ બાળકોનો પ્રવેશ · ડ્રૉપ આઉટ રેટ ઘટ્યો · શાળા-ગામનો સંપર્ક અને લોકસહકાર વધ્યો.
વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ
- શરૂઆત: વર્ષ 2002. કન્યા કેળવણીને પ્રેરકબળ પૂરું પાડનારી યોજના.
- કારણ: 2002માં પ્રસિદ્ધ સાક્ષરતા દરના સર્વેક્ષણમાં ગુજરાત પુરુષ સાક્ષરતામાં 15મા અને સ્ત્રી સાક્ષરતામાં 21મા ક્રમે હતું.
- ક્યાં? 35%થી ઓછી સ્ત્રી-સાક્ષરતાવાળાં ગામો · શહેરી વિસ્તારમાં ગરીબી રેખા (BPL) હેઠળનાં કુટુંબોની કન્યાઓ પણ.
- શું મળે? ધોરણ 1માં પ્રથમ વખત પ્રવેશ મેળવનાર કન્યાને ₹2,000નો બોન્ડ.
- ક્યારે મળે? કન્યા ધોરણ 8 પાસ કરે ત્યારે બોન્ડની રકમ વ્યાજ સહિત મળે, જે ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે પ્રેરક બને.
- ક્યારે અપાય? શાળા પ્રવેશોત્સવ અને કન્યા કેળવણી રથ દરમિયાન જ.
- પરિણામ: કન્યાઓનો નામાંકન દર અને સ્થાયીકરણનો દર વધ્યો; વાલીઓ અને સમાજમાં જાગૃતિ.
📜 TET-II 2017 પ્ર. 15: કન્યા કેળવણીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કઈ યોજના અમલમાં મુકાઈ? (A) ઉમ્મીદ યોજના (B) વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ યોજના (C) વિદ્યા સહાયક યોજના (D) વિદ્યાદીપ યોજના → (B) વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ યોજના (સત્તાવાર કી ઉપલબ્ધ નથી; જવાબ ઉપરની વિગત પરથી)
💡 યુક્તિ: વિદ્યા + લક્ષ્મી = દીકરી (લક્ષ્મી) ભણે (વિદ્યા). વિદ્યા + દીપ = વીમો (દીવો ઓલવાય તો કુટુંબને સહારો).
મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના
- આધાર: "સ્વસ્થ શરીરમાં જ સ્વસ્થ મન વસે છે." ગરીબી અને નિરક્ષરતા એકબીજા સાથે જોડાયેલાં છે; ગરીબ બાળક યોગ્ય શિક્ષણ મેળવી શકતું નથી.
- ગુજરાતમાં શરૂઆત: 1984માં; રાજ્ય સરકારે 19 નવેમ્બર 1984ના રોજ અમલમાં મૂકી (શિક્ષણ વિભાગનો ઠરાવ તા. 9 નવેમ્બર 1984). ત્યારે ગુજરાતમાં ગરીબી રેખા નીચે આશરે 45% લોકો હતા.
- નેતૃત્વ: કમિશનર, શાળાઓની કચેરી · જિલ્લામાં જિલ્લા કલેક્ટરની જવાબદારી · તાલુકે નાયબ મામલતદાર · શાળાકક્ષાએ નાયબ પ્રાથમિક શિક્ષણાધિકારીની દેખરેખ.
- કોને? સરકારી, પંચાયત અને નગરપાલિકાની તમામ પ્રાથમિક શાળાઓ · શાળાના કામના દિવસોમાં જ; રજાના દિવસે ભોજન નથી.
- સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ મુજબ વર્ષમાં 200 દિવસ સુધી ફરજિયાત મધ્યાહ્ન ભોજન.
- ખાદ્યસામગ્રી (પ્રતિ વિદ્યાર્થી, દૈનિક): ધોરણ 1–5 = 180 ગ્રામ · ધોરણ 6–8 = 265 ગ્રામ (અનાજ 100/150 ગ્રામ, કઠોળ, શાકભાજી, તેલ વગેરે). અનાજ કેન્દ્ર સરકાર આપે છે.
- ખર્ચ: યોજના કેન્દ્રપુરસ્કૃત; રાજ્ય ખર્ચ કરે અને કેન્દ્ર આર્થિક સહાય આપે.
- સુખડી: 2013–14થી અઠવાડિયામાં એક વાર પૂરક પોષક આહાર તરીકે સુખડી (ઘઉંનો લોટ, ઘી, ગોળ).
- દૂધ સંજીવની યોજના: 2014–15થી; અઠવાડિયામાં 5 દિવસ, બાળકદીઠ દરરોજ 200 મિલિ ફોર્ટિફાઇડ દૂધ (ઇલાયચી ફ્લેવર).
- નિરીક્ષણ: દરેક નિરીક્ષણ અધિકારીને દર મહિને 10 કેન્દ્રો સોંપાય; અહેવાલ કલેક્ટર અને જિલ્લા વિકાસ અધિકારીને.
- ફાયદા: હાજરી વધી, નામાંકન વધ્યું, ડ્રૉપ આઉટ ઘટ્યો, ગરીબ બાળકોને પોષણ, ગામમાં રોજગારી, સામાજિક અને રાષ્ટ્રીય ઐક્ય.
- શાળાએ ધ્યાન રાખવું: નિયત મેનુ, રસોડું-વાસણની સ્વચ્છતા, સામગ્રીની ગુણવત્તા, દરેક બાળકને પૂરતું ભોજન, બાળકો હાથ ધોઈને જમે.
રાષ્ટ્રીય સ્તરે (PM POSHAN):
- 15 ઑગસ્ટ 1995: "પ્રાથમિક શિક્ષણ માટે રાષ્ટ્રીય પોષણ સહાય કાર્યક્રમ" તરીકે કેન્દ્રપુરસ્કૃત યોજના શરૂ થઈ.
- 2008–09: ઉચ્ચ પ્રાથમિક (ધો. 6–8) પણ સમાવ્યું; નામ મધ્યાહ્ન ભોજન થયું.
- સપ્ટેમ્બર 2021: નવું નામ PM POSHAN (પ્રધાનમંત્રી પોષણ શક્તિ નિર્માણ) · સરકારી અને અનુદાનિત શાળાઓમાં એક ગરમ રાંધેલું ભોજન.
- પોષણ ધોરણ (પ્રતિ બાળક, દૈનિક): પ્રાથમિક = 450 કૅલરી, 12 ગ્રામ પ્રોટીન · ઉચ્ચ પ્રાથમિક = 700 કૅલરી, 20 ગ્રામ પ્રોટીન.
💡 સરળ શબ્દોમાં: કેન્દ્રપુરસ્કૃત યોજના = પૈસાનો મોટો ભાગ કેન્દ્ર સરકાર આપે અને અમલ રાજ્ય કરે. રમેશભાઈ ભોજન ચાખીને જ પીરસવા દે છે, એ ગુણવત્તાની ખાતરી.
વિદ્યાદીપ યોજના
- 26 જાન્યુઆરી 2001ના મહાવિનાશકારી ભૂકંપમાં ઘણાં બાળકો અને શિક્ષકો મૃત્યુ પામ્યાં. તેમની સ્મૃતિમાં રાજ્ય સરકારે યોજના શરૂ કરી.
- હેતુ: શાળામાં ભણતા બાળકનું અકસ્માતે મૃત્યુ થાય તો માતા-પિતા કે વાલીને આકસ્મિક આપત્તિમાં મદદ.
- કોને? પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાના તમામ વિદ્યાર્થીઓ · 24 કલાકનું વીમાકવચ.
- રકમ: પ્રાથમિક શાળાના વિદ્યાર્થીના વાલીને ₹25,000 · માધ્યમિક-ઉચ્ચતર માધ્યમિકના વિદ્યાર્થીના વાલીને ₹50,000.
- પ્રીમિયમ: 100% રાજ્ય સરકાર ભરે છે.
શાળા આરોગ્ય તપાસણી કાર્યક્રમ
- દેશમાં સૌપ્રથમ ખાસ શાળા-આરોગ્ય તપાસણી કાર્યક્રમ શરૂ કરવાનું ગૌરવ ગુજરાતને.
- કોને? પ્રાથમિક શાળાનાં બાળકો, આંગણવાડીનાં ભૂલકાં, અને શાળાએ ન જતાં બાળકો પણ · નવજાત શિશુથી 14 વર્ષ સુધી.
- જવાબદારી: રાજ્યનો આરોગ્ય વિભાગ · દર વર્ષે અંદાજે એક કરોડ બાળકોની તપાસ.
- લાભ: પાંડુરોગ જેવી સામાન્ય બીમારીથી માંડી હૃદય, કિડની, કૅન્સર જેવી ગંભીર બીમારીની સારવાર વિના મૂલ્યે · દૃષ્ટિની ખામીવાળાં બાળકોને મફત ચશ્માં · વિશિષ્ટ સારવાર માટે જિલ્લાની સિવિલ હૉસ્પિટલ.
- WHO, યુનિસેફ, યુનેસ્કો અને વિશ્વ બૅન્કના સહકારથી "આરોગ્યવર્ધક શાળા કાર્યક્રમ"નો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ દેશમાં પ્રથમ ગુજરાતમાં.
સર્વ શિક્ષા અભિયાન (SSA): NPEGEL, KGBV, ADEPTS, BALA
- શું? 6 થી 14 વર્ષનાં તમામ બાળકોને ગુણવત્તાલક્ષી પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂરું પાડવા માટે સમગ્ર ભારતનો કાર્યક્રમ (પ્રાથમિક શિક્ષણનું સાર્વત્રિકીકરણ).
- વર્ષ: દેશમાં 2001થી · ગુજરાતમાં 2002થી.
- નાણાં: કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંનેનો ફાળો.
- ગુજરાતમાં અમલ: ગુજરાત પ્રારંભિક શિક્ષણ પરિષદ દ્વારા.
- SSA એટલે… સમયબદ્ધ કાર્યક્રમ · ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણની માંગનો પ્રતિભાવ · સામાજિક ન્યાયની તક · પંચાયતી રાજ, SMC, ગ્રામ્ય-શહેરી શિક્ષણ સમિતિઓને સાંકળવાં · કેન્દ્ર, રાજ્ય અને સ્થાનિક સરકારની ભાગીદારી.
- હેતુઓ (મુખ્ય):
- 6 થી 14 વર્ષના વયજૂથનાં તમામ બાળકોનું નામાંકન થાય.
- પ્રવેશ પામેલાં તમામ બાળકો આઠ ધોરણ સુધીનું ગુણવત્તાલક્ષી પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરે.
- શાળા બહારનાં બાળકો વૈકલ્પિક શિક્ષણ દ્વારા સામાન્ય શાળામાં દાખલ થાય.
- પ્રાથમિક શિક્ષણમાં લોકભાગીદારી વધે.
- શાળા ન હોય ત્યાં નવી શાળા, ભૌતિક સુવિધા, વધારાના શિક્ષકો.
- શિક્ષક તાલીમ, અધ્યયન-અધ્યાપન સામગ્રી · કન્યાઓ અને વિશિષ્ટ જરૂરિયાતવાળાં બાળકોને જીવન કૌશલ્ય આધારિત શિક્ષણ.
📜 TET-II 2017 પ્ર. 21: સર્વ શિક્ષા અભિયાન મિશનનો મુખ્ય હેતુ શું છે? (A) 6 થી 14 વર્ષની વયજૂથના તમામ બાળકોનું નામાંકન થાય. (B) શાળામાં પ્રવેશ મેળવેલ દરેક બાળક ધોરણ 1 થી 8 સુધીનું ગુણવત્તાલક્ષી પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરે. (C) શાળા બહારના બાળકો વૈકલ્પિક શિક્ષણના માધ્યમ દ્વારા સામાન્ય શાળામાં દાખલ થાય. (D) ઉપરોક્ત તમામ → (D) ઉપરોક્ત તમામ (સત્તાવાર કી ઉપલબ્ધ નથી; ત્રણેય હેતુ SSAના જ છે)
NPEGEL: કન્યા શિક્ષણ માટેનો રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ
- પૂરું નામ: National Programme for Education of Girls at Elementary Level · SSAનો જ ભાગ (કન્યા કેળવણીનો સ્પષ્ટ ઘટક).
- ક્યાં? શૈક્ષણિક રીતે પછાત વિસ્તારોમાં, ધોરણ 1 થી 8ની કન્યાઓ માટે.
- હેતુ: કન્યા શિક્ષણ માટે સક્ષમ માળખું · સ્ત્રીઓ-કન્યાઓમાં આત્મવિશ્વાસ અને આત્મસન્માન · સમુદાયનો સહયોગ · ઉચ્ચ ગુણવત્તાનું શિક્ષણ.
- માળખું:
- રાજ્ય: SSAની રાજ્ય અમલીકરણ સોસાયટી · એક જેન્ડર કો-ઓર્ડિનેટર.
- જિલ્લો: ડિસ્ટ્રિક્ટ જેન્ડર યુનિટ · કમિટી વર્ષમાં ઓછામાં ઓછી બે વખત મળે.
- તાલુકો: કોર ગ્રૂપ = કો-ઓર્ડિનેટર 1 + સંસાધન વ્યક્તિ 1 (બંને શિક્ષકોમાંથી).
- NRG (રાષ્ટ્રીય સંસાધન જૂથ) કન્યા શિક્ષણની નીતિ અંગે ભારત સરકારને સલાહ આપે.
KGBV: કસ્તૂરબા ગાંધી બાલિકા વિદ્યાલય
- NPEGEL યોજના અંતર્ગત શરૂ થયેલી શાળાઓ.
- ક્યાં? જે તાલુકાઓમાં ગ્રામીણ સ્ત્રી સાક્ષરતા દર રાષ્ટ્રીય દર કરતાં ઓછો હોય અને સાક્ષરતાનો જાતીય ભેદ (પુરુષ-સ્ત્રી) રાષ્ટ્રીય ભેદ કરતાં વધુ હોય.
- હેતુ: બાલિકાઓના પ્રાથમિક શિક્ષણ માટે સુવિધાઓનો વિકાસ અને સ્થાયીકરણ વધારવું.
- ત્રણ મૉડેલ:
| મૉડેલ | પ્રકાર | ક્ષમતા |
|---|---|---|
| I | હોસ્ટેલ સાથેની શાળા | 100 છોકરીઓ |
| II | હોસ્ટેલ સાથેની શાળા | 50 છોકરીઓ |
| III | માત્ર હોસ્ટેલ | 50 છોકરીઓ |
ADEPTS: શિક્ષક સમર્થન દ્વારા ઉત્કૃષ્ટ શૈક્ષણિક અભિવ્યક્તિ
- પૂરું નામ: Advancement of Educational Performance Through Teachers Support · SSA દ્વારા અમલમાં.
- હેતુ: શિક્ષકે વર્ગમાં કરેલી ઉત્કૃષ્ટ પ્રવૃત્તિઓને સમાજ સમક્ષ મૂકી શિક્ષકનો સ્વવિકાસ.
- તબક્કા: પ્રથમ 5 સપ્ટેમ્બર 2007: 458 શાળાઓ (પ્રાયોગિક) → બીજો 15 ઑગસ્ટ 2008: 7,000 શાળાઓ → ત્રીજો 2010: 22,000 શાળાઓ → હવે તમામ પ્રાથમિક શાળાઓ.
- ચાર પરિમાણ = કુલ 80 વિધાન:
| પરિમાણ | ક્ષેત્ર | વિધાન | શેના વિશે? |
|---|---|---|---|
| જ્ઞાનાત્મક | 10 | 39 | અધ્યયન અનુભવ, સાધન, પ્રત્યાયન, મૂલ્યાંકન, ઉપચાર |
| સામાજિક | 3 | 16 | સમાનતા, સહિષ્ણુતા, લોકશાહી નાગરિકત્વ |
| ભૌતિક | 1 | 6 | સ્વચ્છ, સુંદર, સુરક્ષિત શાળા |
| સંસ્થાકીય | 5 | 19 | શાળા વ્યવસ્થાપન, સ્વમૂલ્યાંકન |
💡 યુક્તિ: 5 સપ્ટેમ્બર = શિક્ષક દિન, એટલે શિક્ષક સમર્થનનો કાર્યક્રમ એ જ દિવસે શરૂ થયો. 39 + 16 + 6 + 19 = 80.
BALA: Building As Learning Aid
- અર્થ: "અધ્યયન પ્રક્રિયામાં શાળા મકાનનો વિનિયોગ" · SSA દ્વારા અમલીકૃત.
- હેતુ: શાળાના મકાન દ્વારા વિદ્યાર્થીઓને મૈત્રીપૂર્ણ વાતાવરણમાં શીખવવું.
- શાળાની અંદરની અને બહારની જગ્યાઓ શીખવાનું સાધન બને. દા.ત. દરવાજા પર ખૂણાનું માપ, પગથિયાં પર સંખ્યારેખા, દીવાલ પર નકશો.
હવે સમગ્ર શિક્ષા: 2018–19થી ત્રણ જૂની યોજનાઓ, સર્વ શિક્ષા અભિયાન, રાષ્ટ્રીય માધ્યમિક શિક્ષા અભિયાન (RMSA) અને શિક્ષક શિક્ષણ (TE), ભેગી કરીને એક સંકલિત કેન્દ્રપુરસ્કૃત યોજના "સમગ્ર શિક્ષા" બની. તે પૂર્વ પ્રાથમિકથી ધોરણ 12 સુધીના શાલેય શિક્ષણને એક સાતત્ય તરીકે જુએ છે અને SCERT, DIETને મજબૂત કરે છે.
કેટલીક વિશિષ્ટ શાળાઓ
| શાળા | કોણ ચલાવે? | ધોરણ / વિશેષતા |
|---|---|---|
| KGBV | NPEGEL અંતર્ગત | કન્યાઓ · 3 મૉડેલ (ઉપર જુઓ) |
| RMSA મૉડેલ સ્કૂલ | રાષ્ટ્રીય માધ્યમિક શિક્ષા અભિયાન | ધો. 9–10 · જ્યાં 5 કિ.મી.ની અંદર માધ્યમિક શાળા ન હોય |
| કેન્દ્ર સરકાર પુરસ્કૃત મૉડેલ શાળા | શરૂઆત MHRD, હવે સંચાલન રાજ્ય | ધો. 6–10 · શૈક્ષણિક રીતે પછાત તાલુકા |
| ગુજરાત મૉડેલ ડે બોર્ડિંગ સ્કૂલ | ગુજરાત કાઉન્સિલ ઑફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન સોસાયટી | ધો. 6–12 · ઓછી સાક્ષરતાવાળા 50 તાલુકા (20 શરૂ) |
| એકલવ્ય મૉડેલ રેસિડેન્શિયલ શાળા (EMRS) | Gujarat State Tribal Education Society | આદિવાસી વિસ્તાર · PPP ધોરણે |
આદર્શ નિવાસી શાળા (અનુસૂચિત જનજાતિ): આદિજાતિ વિકાસ વિભાગના 30-5-1986ના ઠરાવથી 1986–87માં ST વિદ્યાર્થીઓ માટે નિવાસી શાળાઓ શરૂ થઈ: ધોરણ 8 થી 12, ઉચ્ચતર માધ્યમિકમાં વિજ્ઞાન પ્રવાહ, મફત રહેવા-જમવાની વ્યવસ્થા, દરેક ધોરણમાં 40 વિદ્યાર્થીના વર્ગ, અને માતા-પિતાની આવક સરકારે નક્કી કરેલી મર્યાદાથી વધુ ન હોય તેવાં બાળકોને પ્રવેશ.
ગુણોત્સવ, દૂરવર્તી શિક્ષણ અને INSPIRE ઍવૉર્ડ
ગુણોત્સવ: શાળા અસરકારકતા મૉડેલ
- શરૂઆત: ગુજરાતમાં 2009થી.
- શું? શાળાનું દર વર્ષે મૂલ્યાંકન · આંતરિક (સ્વ-મૂલ્યાંકન) અને બાહ્ય મૂલ્યાંકન.
- પરિણામ: સૂચકોના આધારે શાળાને A, B, C, D ગ્રેડ.
- ભારાંક:
| ક્ષેત્ર | ટકા |
|---|---|
| શૈક્ષણિક (અધ્યયન નિષ્પત્તિ) | 60% |
| સહ-શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ (પ્રાર્થના, યોગ-રમત, બાળમેળો, પુસ્તકાલય, બાલસભા) | 20% |
| સંસાધનોનો ઉપયોગ અને લોકભાગીદારી (પાઠ્યપુસ્તક, મધ્યાહ્ન ભોજન, SMC) | 20% |
💡 યુક્તિ: ગુણ + ઉત્સવ = ગુણવત્તાનો ઉત્સવ. 60-20-20, અને ગ્રેડ A થી D.
દૂરવર્તી શિક્ષણ
- ઉપગ્રહ દ્વારા પ્રસારિત, આખા રાજ્યનાં બાળકો જોઈ-સાંભળી શકે એવા કાર્યક્રમો.
- BISAG (Bhaskaracharya Institute for Space Applications and Geo-informatics) દ્વારા · 2009થી.
- લક્ષ્ય જૂથ: સરકારી પ્રાથમિક શાળાઓના ધો. 6 થી 8ના વિદ્યાર્થીઓ-શિક્ષકો અને D.El.Ed. કૉલેજના તાલીમાર્થીઓ.
- વિષય: ગણિત, વિજ્ઞાન-ટેક્નોલોજી, સામાજિક વિજ્ઞાન, ભાષાઓ · 40 મિનિટના તાસ · એજ્યુસેટ ચૅનલ પરથી પ્રાથમિક શિક્ષણ.
- મૉનિટરિંગ: કેળવણી નિરીક્ષક, BRC અને DIETના તાલુકા લાયઝન વ્યાખ્યાતા.
- હાલ "વંદે ગુજરાત" ચૅનલમાં GCERT દ્વારા શૈક્ષણિક કાર્યક્રમોનું 24 કલાક પ્રસારણ.
ઇન્સ્પાયર ઍવૉર્ડ યોજના
- કોણ? વિજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગિકી મંત્રાલય, વિજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગિકી વિભાગ (DST), નવી દિલ્હી.
- INSPIRE (Innovation in Science Pursuit for Inspired Research) કાર્યક્રમ અંતર્ગત SEATS (Scheme for Early Attraction of Talent for Science).
- કોને? ધોરણ 6 થી 10ના વિદ્યાર્થીઓ · ₹5,000નો ઍવૉર્ડ · 2009–10થી ભારત સરકાર.
- 2017થી INSPIRE AWARD – MANAK યોજના.
- પ્રક્રિયા: દર વર્ષે શાળા ઑનલાઇન નૉમિનેશન કરે → DIET ઍપ્રુવ કરે → GCERTનો વિજ્ઞાન એકમ રાજ્યકક્ષાએ ઍપ્રુવ કરે → DST નામોની પસંદગી કરી ઍવૉર્ડ ફાળવે.
- હેતુ: ગણિત-વિજ્ઞાનમાં અભિરુચિ અને સર્જનાત્મકતા વધે, આર્થિક પ્રોત્સાહન મળે.
નમો લક્ષ્મી, નમો સરસ્વતી અને જ્ઞાન સાધના (નવેમ્બર 2026ની સ્થિતિએ)
| યોજના | શરૂઆત | કોને? | લાભ |
|---|---|---|---|
| નમો લક્ષ્મી 📜 | ઠરાવ 12-03-2024 | ધો. 9–12ની વિદ્યાર્થિનીઓ | ₹50,000 સુધી |
| નમો સરસ્વતી વિજ્ઞાન સાધના | – | ધો. 11–12 વિજ્ઞાન પ્રવાહના વિદ્યાર્થીઓ | કુલ ₹25,000 |
| મુખ્યમંત્રી જ્ઞાન સાધના મેરિટ | 2023–24 | ધો. 1–8 સરકારી/અનુદાનિત/RTE શાળામાં સળંગ ભણી ધો. 8 પાસ | 25,000 તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓને ધો. 12 સુધી |
| મુખ્યમંત્રી કન્યા કેળવણી નિધિ | – | MBBSમાં ભણતી વિદ્યાર્થિની | ₹4,00,000 સહાય |
નમો લક્ષ્મી યોજના
- હેતુ: સરકારી, અનુદાનિત અને ખાનગી માધ્યમિક-ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાઓમાં કન્યાઓનો ડ્રૉપ આઉટ દર ઘટાડવો, અને ધોરણ 9માં પ્રવેશ લેનાર દરેક કન્યા ધોરણ 12 સુધી ભણે.
- કોને? ધોરણ 9 થી 12માં ભણતી વિદ્યાર્થિનીઓ (સરકારી, અનુદાનિત અને ખાનગી શાળાઓ).
- TAT-S 2026ની ફાઇનલ કી મુજબ નીચેનાં ચારેય વિધાનો સાચાં:
- શિક્ષણ વિભાગના 12/03/2024ના ઠરાવથી અમલમાં.
- અમલીકરણ અધિકારી = નિયામકશ્રી, શાળાઓ.
- ધો. 9 થી 12નો અભ્યાસ પૂર્ણ કરનાર પાત્ર વિદ્યાર્થિનીને ₹50,000 સુધી સહાય.
- લાભ માટે માસિક 80% હાજરી ફરજિયાત.
📜 TAT-S 2026 પ્ર. 8: ‘નમો લક્ષ્મી યોજના’ સંદર્ભે નીચેનાં વિધાનો ધ્યાનમાં લો. (1) ગુજરાત સરકાર, શિ.વિ.ના તા. 12/03/2024ના ઠરાવથી મા. અને ઉ.મા. શાળાઓમાં અભ્યાસ કરતી વિદ્યાર્થીનીઓ માટે ‘નમો લક્ષ્મી યોજના’ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. (2) આ યોજનાના અમલીકરણ અધિકારી તરીકે નિયામકશ્રી, શાળાઓ છે. (3) ધો. 9 થી 12નો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યેથી પાત્રતા ધરાવનાર દરેક વિદ્યાર્થીનીને રૂ. 50,000/- સુધીની સહાય મળવાપાત્ર છે. (4) યોજનાનો લાભ મેળવવા માસિક 80% હાજરી ફરજિયાત છે. ઉક્ત પૈકી કયું વિધાન/વિધાનો સાચાં છે? (A) ફક્ત 2 અને 3 (B) ફક્ત 1 અને 3 (C) ફક્ત 1, 2 અને 3 (D) 1, 2, 3 અને 4 → (D) 1, 2, 3 અને 4 (ફાઇનલ આન્સર કી)
નમો સરસ્વતી વિજ્ઞાન સાધના યોજના
- હેતુ: વધુમાં વધુ વિદ્યાર્થીઓ વિજ્ઞાન પ્રવાહમાં પ્રવેશ લે અને ધોરણ 12 સુધી અભ્યાસ પૂરો કરે.
- કોને? ધોરણ 11 અને 12 વિજ્ઞાન પ્રવાહના વિદ્યાર્થીઓ (ફક્ત કન્યાઓ નહીં).
- રકમ: કુલ ₹25,000 = ધો. 11માં ₹10,000 + ધો. 12માં ₹15,000.
- ચુકવણી: દર મહિને ₹1,000 (વર્ષે ₹10,000 × 2 વર્ષ = ₹20,000) + બાકીના ₹5,000 ધો. 12ની બોર્ડ પરીક્ષા પાસ કર્યા પછી.
💡 ફરક યાદ રાખો: નમો લક્ષ્મી = દીકરી, ધો. 9–12, ₹50,000 સુધી · નમો સરસ્વતી = વિજ્ઞાન, ધો. 11–12, ₹25,000. (TAT-S 2026માં આ બંનેની સરખામણીનો પ્રશ્ન પૂછાયો હતો, જે પાછળથી રદ થયો.)
મુખ્યમંત્રી જ્ઞાન સાધના મેરિટ શિષ્યવૃત્તિ
- અમલ: શૈક્ષણિક વર્ષ 2023–24થી.
- પાત્રતા: ધોરણ 1 થી 8 સુધી સળંગ સરકારી કે અનુદાનિત પ્રાથમિક શાળામાં, અથવા RTE-2009 હેઠળ સ્વનિર્ભર શાળામાં ભણી ધોરણ 8 પૂર્ણ કર્યું હોય.
- લાભ: 25,000 તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓને ધોરણ 12 સુધી શિક્ષણ પૂરું કરવા શિષ્યવૃત્તિ · પસંદગી મેરિટ (પરીક્ષા)થી · નોંધણી-ચુકવણી માટે અલગ પોર્ટલ.
- શિક્ષણ વિભાગની યાદીમાં મુખ્યમંત્રી જ્ઞાનસેતુ મેરિટ શિષ્યવૃત્તિ યોજના પણ છે.
મિશન સ્કૂલ્સ ઑફ એક્સલન્સ, વિદ્યા સમીક્ષા કેન્દ્ર અને PM SHRI
મિશન સ્કૂલ્સ ઑફ એક્સલન્સ (ગુજરાત)
- વડાપ્રધાને ત્રિમંદિર, અડાલજ (ગાંધીનગર) ખાતે શરૂઆત કરાવી.
- કુલ ₹10,000 કરોડનું આયોજન · રાજ્યની સરકારી શાળાઓમાંથી 20,000 શાળાઓને સ્કૂલ્સ ઑફ એક્સલન્સ બનાવવાની વાત.
- હેતુ: નવા વર્ગખંડ, સ્માર્ટ ક્લાસ, કમ્પ્યૂટર લૅબ અને શાળાની માળખાકીય સુવિધા સુધારવી.
વિદ્યા સમીક્ષા કેન્દ્ર, ગાંધીનગર
- શાળાઓ માટેનું કમાન્ડ ઍન્ડ કંટ્રોલ સેન્ટર; દેશનું પ્રથમ વિદ્યા સમીક્ષા કેન્દ્ર.
- શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓની દૈનિક ઑનલાઇન હાજરી · કેન્દ્રીયકૃત મૂલ્યાંકન · વર્ષે 500 કરોડથી વધુ ડેટાનું બિગ ડેટા, AI અને મશીન લર્નિંગથી વિશ્લેષણ.
- વડાપ્રધાને મુલાકાત લઈ બીજાં રાજ્યોને આ મૉડેલ અપનાવવા કહ્યું; NEP પછી આખા દેશમાં વિદ્યા સમીક્ષા કેન્દ્રનો વિસ્તાર.
PM SHRI શાળાઓ (ભારત)
- PM SHRI = PM Schools for Rising India · કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળની મંજૂરી 7 સપ્ટેમ્બર 2022.
- દેશની 14,500થી વધુ હાલની શાળાઓને NEP-2020ના નમૂના (આદર્શ) તરીકે વિકસાવવી, જે આસપાસની શાળાઓને નેતૃત્વ આપે.
- સમયગાળો 2022–23 થી 2026–27 · કુલ ખર્ચ ₹27,360 કરોડ · પસંદગી ચૅલેન્જ મોડથી.
💡 સરળ શબ્દોમાં: મિશન સ્કૂલ્સ ઑફ એક્સલન્સ = શાળાનું મકાન અને સુવિધા · વિદ્યા સમીક્ષા કેન્દ્ર = શાળાઓ પર ડેટાથી નજર · PM SHRI = દરેક વિસ્તારમાં એક નમૂનારૂપ શાળા.
ચિરંજીવી, પંચવટી અને કૈલાસધામ: પૂછાયેલી સામાજિક યોજનાઓ
ચિરંજીવી યોજના (આરોગ્ય)
- ડિસેમ્બર 2005માં ગુજરાતમાં શરૂ · જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી (PPP).
- ખાનગી સ્ત્રીરોગ નિષ્ણાતો (ગાયનેકોલોજિસ્ટ) સાથે કરાર કરી ગરીબી રેખા નીચેની (BPL) માતાઓની હૉસ્પિટલમાં સુવાવડ (સંસ્થાકીય પ્રસૂતિ).
- મુખ્ય હેતુ: માતા મૃત્યુ દર અને બાળ મૃત્યુ દર ઘટાડવો.
📜 TET-II 2023 પ્ર. 56: ચિરંજીવી યોજનાનો મુખ્ય હેતુ શું છે? (A) આદિવાસી વિસ્તારના લોકોના આરોગ્યનો સુધાર (B) ગ્રામ્ય વિસ્તારના લોકોની સુખાકારી (C) ગરીબી રેખા નીચેના લોકોના જીવનધોરણ સુધારવા (D) માતા મૃત્યુ દર અને બાળમૃત્યુ દર ઘટાડવો → (D) માતા મૃત્યુ દર અને બાળમૃત્યુ દર ઘટાડવો (ફાઇનલ આન્સર કી)
ગામડાંની યોજનાઓ: પંચવટી અને કૈલાસધામ
- પંચવટી યોજના: ગામડાનો નૈસર્ગિક માહોલ જળવાઈ રહે અને ગામમાંથી લુપ્ત થતી વનસમૃદ્ધિનું જતન થાય.
- કૈલાસધામ યોજના: ગામમાં વિદ્યુત અને ગેસ આધારિત સ્મશાનગૃહ.
- બીજી ગ્રામ યોજનાઓનાં નામ (વિકલ્પોમાં આવે છે): પાવનગ્રામ, સમરસ ગ્રામ પંચાયત, તીર્થગ્રામ.
📜 TET-II 2023 પ્ર. 69: "ગામડાનો નૈસર્ગિક માહોલ જળવાઈ રહે અને ગામડામાંથી લુપ્ત થતી વનસમૃદ્ધિનું જતન કરવું", આ ઉદ્દેશ કઈ યોજનાનો છે? (A) પંચવટી યોજના (B) પાવનગ્રામ યોજના (C) સમરસ ગ્રામ પંચાયત યોજના (D) તીર્થગ્રામ યોજના → (A) પંચવટી યોજના (ફાઇનલ આન્સર કી)
📜 TET-II 2023 પ્ર. 70: કૈલાસધામ યોજના કઈ બાબત સાથે સંકળાયેલ છે? (A) વિદ્યુત અને ગેસ આધારિત સ્મશાનગૃહ (B) દેવસ્થાનનું નિર્માણ (C) દેવાલયોનો માળખાકીય વિકાસ (D) દેવાલયોના વાહન વ્યવહાર સુવિધાનો વિકાસ → (A) વિદ્યુત અને ગેસ આધારિત સ્મશાનગૃહ (ફાઇનલ આન્સર કી)
💡 યુક્તિ: પંચ + વટી = પાંચ વૃક્ષો (વડ, પીપળો…) → વન · કૈલાસ = શિવનું ધામ, અંતિમ યાત્રા → સ્મશાન.
પરીની વાત પૂરી કરીએ
મીનાબહેને ચાર્ટ પૂરો કર્યો અને બાળકોએ જાતે જવાબ આપ્યા:
| વાર્તામાં સવાલ | જવાબ |
|---|---|
| પરીનો પ્રવેશ ઢોલ-રેલી સાથે કેમ થયો? | શાળા પ્રવેશોત્સવ (જૂન, 100% નામાંકન) |
| પરીને મળેલું કવર કયું? | વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ ₹2,000 (ધો. 8 પાસ થતાં વ્યાજ સાથે) |
| રમેશભાઈ શેનું ધ્યાન રાખે છે? | મધ્યાહ્ન ભોજન (ગુજરાત 1984; સુખડી અઠવાડિયે એક વાર) |
| જાનકીની બહેનને શું મળશે? | નમો લક્ષ્મી (ધો. 9–12, ₹50,000 સુધી, 80% હાજરી) |
| મિહિરના ભાઈને શું મળશે? | નમો સરસ્વતી વિજ્ઞાન સાધના (ધો. 11–12 વિજ્ઞાન, ₹25,000) |
| અકસ્માત થાય તો કુટુંબને કોણ સહારો આપે? | વિદ્યાદીપ વીમા યોજના |
નીલ હસ્યો: "એટલે તો પરીનો પહેલો દિવસ ખરેખર ઉત્સવ હતો!"
મીનાબહેન બોલ્યાં: "યોજના કાગળ પર તો સરકાર બનાવે, પણ તેને બાળક સુધી પહોંચાડનાર છેલ્લી વ્યક્તિ શિક્ષક છે. વાલીને યોજનાની સાચી માહિતી આપવી, એ પણ આપણું કામ છે."
યાદ રાખો: મહત્ત્વના One-liners
- યોજના = નીતિના હેતુ સિદ્ધ કરવાના સુઆયોજિત પ્રયત્નો · કાર્યક્રમ = તેના અમલની ક્રમબદ્ધ તરકીબ.
- શાળા પ્રવેશોત્સવ = 1998–99થી (2002–03થી બધા અધિકારીઓ) · જૂનમાં · 100% નામાંકન, 100% સ્થાયીકરણ.
- વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ = 2002 · 35%થી ઓછી સ્ત્રી-સાક્ષરતાવાળાં ગામ + શહેરી BPL · ₹2,000 · ધો. 8 પાસ થતાં વ્યાજ સાથે 📜.
- ગુજરાતમાં મધ્યાહ્ન ભોજન = 19-11-1984 · ધો. 1–5 = 180 ગ્રામ, ધો. 6–8 = 265 ગ્રામ ખાદ્યસામગ્રી · રજાના દિવસે નહીં.
- સુખડી = 2013–14 (ઘઉં, ઘી, ગોળ) · દૂધ સંજીવની = 2014–15, 200 મિલિ, અઠવાડિયે 5 દિવસ.
- PM POSHAN: 15-8-1995 → 2008–09 ઉચ્ચ પ્રાથમિક → 2021 નવું નામ · 450 કૅલરી/12 ગ્રામ અને 700 કૅલરી/20 ગ્રામ.
- વિદ્યાદીપ = 26-1-2001ના ભૂકંપની સ્મૃતિ · 24 કલાક વીમો · ₹25,000 (પ્રાથમિક) / ₹50,000 (માધ્યમિક) · પ્રીમિયમ 100% રાજ્ય.
- શાળા આરોગ્ય તપાસણી = દેશમાં સૌપ્રથમ ગુજરાત · 0–14 વર્ષ · આરોગ્ય વિભાગ · મફત ચશ્માં.
- SSA = દેશમાં 2001, ગુજરાતમાં 2002 · 6–14 વર્ષ · ગુજરાત પ્રારંભિક શિક્ષણ પરિષદ · હેતુ: નામાંકન + ધો. 1–8 પૂર્ણ + શાળા બહારનાં બાળકો 📜.
- NPEGEL = કન્યાઓ, ધો. 1–8, પછાત વિસ્તાર · જેન્ડર કો-ઓર્ડિનેટર · SSAનો ભાગ.
- KGBV = NPEGEL અંતર્ગત · મૉડેલ I = 100 (હોસ્ટેલ+શાળા) · II = 50 (હોસ્ટેલ+શાળા) · III = 50 (માત્ર હોસ્ટેલ).
- ADEPTS = 5-9-2007 (458 શાળા) → 15-8-2008 (7,000) → 2010 (22,000) · 4 પરિમાણ, 80 વિધાન.
- BALA = Building As Learning Aid · શાળાનું મકાન = શીખવાનું સાધન.
- સમગ્ર શિક્ષા = 2018–19 · SSA + RMSA + TE · પૂર્વ પ્રાથમિકથી ધો. 12.
- ગુણોત્સવ = 2009 · A–D ગ્રેડ · 60% શૈક્ષણિક + 20% સહ-શૈક્ષણિક + 20% સંસાધન-લોકભાગીદારી.
- દૂરવર્તી શિક્ષણ = BISAG, 2009 · ધો. 6–8 · 40 મિનિટ · "વંદે ગુજરાત" ચૅનલ (GCERT).
- INSPIRE = DST · ધો. 6–10 · ₹5,000 · 2009–10 · 2017થી INSPIRE-MANAK.
- નમો લક્ષ્મી = ઠરાવ 12-03-2024 · ધો. 9–12 કન્યા · ₹50,000 સુધી · 80% હાજરી · નિયામક, શાળાઓ 📜.
- નમો સરસ્વતી = ધો. 11–12 વિજ્ઞાન · ₹25,000 (10,000 + 15,000; ₹5,000 બોર્ડ પાસ પછી) · જ્ઞાન સાધના = 2023–24, 25,000 વિદ્યાર્થી.
- ચિરંજીવી = માતા-બાળ મૃત્યુ દર ઘટાડવો 📜 · પંચવટી = વનસમૃદ્ધિ 📜 · કૈલાસધામ = વિદ્યુત-ગેસ સ્મશાન 📜 · PM SHRI = 14,500+ શાળા (2022).
પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો (PYQ)
આ મુદ્દા પરથી TET અને TAT પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો. પહેલાં જાતે જવાબ વિચારો, પછી જવાબ જુઓ.
1. ચિરંજીવી યોજનાનો મુખ્ય હેતુ શું છે? [TET-II 2023]
(A) આદિવાસી વિસ્તારના લોકોના આરોગ્યનો સુધાર
(B) ગ્રામ્ય વિસ્તારના લોકોની સુખાકારી
(C) ગરીબી રેખા નીચેના લોકોના જીવનધોરણ સુધારવા
(D) માતા મૃત્યુ દર અને બાળમૃત્યુ દર ઘટાડવો
જવાબ જુઓ
જવાબ: (D) માતા મૃત્યુ દર અને બાળમૃત્યુ દર ઘટાડવો
ખાનગી ગાયનેકોલોજિસ્ટ દ્વારા BPL માતાઓની હૉસ્પિટલમાં સુવાવડ. (TET-II 2023 કી)
2. "ગામડાનો નૈસર્ગિક માહોલ જળવાઈ રહે અને ગામડામાંથી લુપ્ત થતી વનસમૃદ્ધિનું જતન કરવું", આ ઉદ્દેશ કઈ યોજનાનો છે? [TET-II 2023]
(A) પંચવટી યોજના
(B) પાવનગ્રામ યોજના
(C) સમરસ ગ્રામ પંચાયત યોજના
(D) તીર્થગ્રામ યોજના
જવાબ જુઓ
જવાબ: (A) પંચવટી યોજના
પંચવટી = ગામનો નૈસર્ગિક માહોલ અને વનસમૃદ્ધિ. (TET-II 2023 કી)
3. કૈલાસધામ યોજના કઈ બાબત સાથે સંકળાયેલ છે? [TET-II 2023]
(A) વિદ્યુત અને ગેસ આધારિત સ્મશાનગૃહ
(B) દેવસ્થાનનું નિર્માણ
(C) દેવાલયોનો માળખાકીય વિકાસ
(D) દેવાલયોના વાહન વ્યવહાર સુવિધાનો વિકાસ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (A) વિદ્યુત અને ગેસ આધારિત સ્મશાનગૃહ
કૈલાસધામ = ગામમાં આધુનિક સ્મશાનગૃહ. (TET-II 2023 કી)
4. કન્યા કેળવણીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કઈ યોજના અમલમાં મુકાઈ? [TET-II 2017]
(A) ઉમ્મીદ યોજના
(B) વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ યોજના
(C) વિદ્યા સહાયક યોજના
(D) વિદ્યાદીપ યોજના
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ યોજના
કન્યાને ધો. 1માં પ્રવેશ વખતે ₹2,000નો બોન્ડ; વિદ્યાદીપ તો વીમા યોજના છે.
5. સર્વ શિક્ષા અભિયાન મિશનનો મુખ્ય હેતુ શું છે? [TET-II 2017]
(A) 6 થી 14 વર્ષની વયજૂથના તમામ બાળકોનું નામાંકન થાય
(B) શાળામાં પ્રવેશ મેળવેલ દરેક બાળક ધોરણ 1 થી 8 સુધીનું ગુણવત્તાલક્ષી પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરે
(C) શાળા બહારના બાળકો વૈકલ્પિક શિક્ષણના માધ્યમ દ્વારા સામાન્ય શાળામાં દાખલ થાય
(D) ઉપરોક્ત તમામ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (D) ઉપરોક્ત તમામ
ત્રણેય SSAના જ હેતુ છે: નામાંકન, ધો. 1–8 પૂર્ણ, શાળા બહારનાં બાળકો.
6. ‘નમો લક્ષ્મી યોજના’ સંદર્ભે નીચેનાં વિધાનો ધ્યાનમાં લો:
(i) ગુજરાત સરકાર, શિ.વિ.ના તા. 12/03/2024ના ઠરાવથી મા. અને ઉ.મા. શાળાઓમાં અભ્યાસ કરતી વિદ્યાર્થીનીઓ માટે ‘નમો લક્ષ્મી યોજના’ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે.
(ii) આ યોજનાના અમલીકરણ અધિકારી તરીકે નિયામકશ્રી, શાળાઓ છે.
(iii) ધો. 9 થી 12નો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યેથી પાત્રતા ધરાવનાર દરેક વિદ્યાર્થીનીને રૂ. 50,000/- સુધીની સહાય મળવાપાત્ર છે.
(iv) યોજનાનો લાભ મેળવવા માસિક 80% હાજરી ફરજિયાત છે.
ઉક્ત પૈકી કયું વિધાન/વિધાનો સાચાં છે? [TAT-S 2026]
(A) ફક્ત (ii) અને (iii)
(B) ફક્ત (i) અને (iii)
(C) ફક્ત (i), (ii) અને (iii)
(D) (i), (ii), (iii) અને (iv)
જવાબ જુઓ
જવાબ: (D) (i), (ii), (iii) અને (iv)
ચારેય વિધાન સાચાં.
શૈક્ષણિક યોજનાઓના 30 MCQની ફ્રી મોક ટેસ્ટ
સમજૂતી સાથે, પરીક્ષા જેવો અનુભવ. સાથે આ એકમની 18 પાનાંની PDF: આખી નોટ્સ, માઇન્ડમેપ, PYQ સમજૂતી સાથે અને એક પાનાની રિવિઝન શીટ.
📝 ફ્રી મોક ટેસ્ટ આપો📄 PDF નોટ્સ ડાઉનલોડ કરો
app.examconnect.in પર ફ્રી એકાઉન્ટ બનાવીને
માઇન્ડમેપ: શૈક્ષણિક અને સામાજિક યોજનાઓ

ઝડપી રિવિઝન: પરીક્ષાના આગલા દિવસે
સંકલ્પના: યોજના = નીતિના હેતુ સિદ્ધ કરવાનો સુઆયોજિત પ્રયત્ન · કાર્યક્રમ = અમલની ક્રમબદ્ધ તરકીબ · ઉદા. SSA (યોજના) → પ્રવેશોત્સવ (કાર્યક્રમ)
ગુજરાત – શાળા કક્ષા: પ્રવેશોત્સવ (1998–99, જૂન, 100% નામાંકન) · વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ 2002, ₹2,000, ધો. 8 પાસ 📜 · વિદ્યાદીપ 2001 ભૂકંપ, ₹25,000/₹50,000 વીમો · શાળા આરોગ્ય દેશમાં પ્રથમ, 0–14 વર્ષ
મધ્યાહ્ન ભોજન: ગુજરાત 19-11-1984 · 180 ગ્રામ / 265 ગ્રામ · સુખડી 2013–14 · દૂધ સંજીવની 2014–15 (200 મિલિ) · PM POSHAN: 1995 → 2021 · 450/12 અને 700/20
| યોજના | વર્ષ | યાદ રાખો |
|---|---|---|
| SSA | દેશ 2001, ગુજરાત 2002 | 6–14 વર્ષ · નામાંકન, ધો. 1–8 પૂર્ણ, શાળા બહારનાં બાળકો 📜 |
| NPEGEL | – | કન્યાઓ ધો. 1–8 · જેન્ડર કો-ઓર્ડિનેટર |
| KGBV | – | NPEGEL હેઠળ · I = 100, II = 50, III = માત્ર હોસ્ટેલ 50 |
| ADEPTS | 5-9-2007 | 458 → 7,000 → 22,000 શાળા · 80 વિધાન |
| BALA | – | શાળાનું મકાન = શીખવાનું સાધન |
| સમગ્ર શિક્ષા | 2018–19 | SSA + RMSA + TE · પૂર્વ પ્રાથમિક–ધો. 12 |
| ગુણોત્સવ | 2009 | A–D ગ્રેડ · 60-20-20 |
| દૂરવર્તી શિક્ષણ | 2009 | BISAG · ધો. 6–8 · વંદે ગુજરાત |
| INSPIRE | 2009–10 | DST · ધો. 6–10 · ₹5,000 · 2017 MANAK |
| નમો લક્ષ્મી | 12-03-2024 | ધો. 9–12 કન્યા · ₹50,000 સુધી · 80% હાજરી 📜 |
| નમો સરસ્વતી | – | ધો. 11–12 વિજ્ઞાન · ₹25,000 (10,000 + 15,000) |
| જ્ઞાન સાધના | 2023–24 | ધો. 1–8 સળંગ સરકારી/અનુદાનિત/RTE · 25,000 વિદ્યાર્થી |
| PM SHRI | 7-9-2022 | 14,500+ શાળા · NEPનો નમૂનો |
સામાજિક 📜: ચિરંજીવી = માતા-બાળ મૃત્યુ દર ↓ · પંચવટી = વનસમૃદ્ધિ · કૈલાસધામ = વિદ્યુત-ગેસ સ્મશાન
ખોટા વિકલ્પ ઓળખો: વિદ્યાદીપ = વીમો, કન્યા કેળવણી નહીં 📜 · નમો સરસ્વતી = બધા વિજ્ઞાન વિદ્યાર્થી, ફક્ત કન્યા નહીં · ભોજન રજાના દિવસે નહીં · INSPIREની અંતિમ પસંદગી DST, GCERT નહીં
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
નમો લક્ષ્મી યોજના કોને મળે અને તેની શરત શું છે?
નમો લક્ષ્મી યોજના ગુજરાતની સરકારી, અનુદાનિત અને ખાનગી શાળાઓમાં ધોરણ 9 થી 12માં ભણતી વિદ્યાર્થિનીઓ માટે છે. શિક્ષણ વિભાગના 12/03/2024ના ઠરાવથી અમલમાં આવી; અમલીકરણ અધિકારી નિયામકશ્રી, શાળાઓ છે. પાત્ર વિદ્યાર્થિનીને ₹50,000 સુધી સહાય મળે, અને લાભ માટે માસિક 80% હાજરી ફરજિયાત છે. TAT-S 2026માં આ ચારેય વિધાન સાચાં ગણાયાં હતાં.
નમો લક્ષ્મી અને નમો સરસ્વતી વચ્ચે શું ફરક છે?
નમો લક્ષ્મી = ધોરણ 9–12ની દીકરીઓ માટે, ₹50,000 સુધી. નમો સરસ્વતી વિજ્ઞાન સાધના = ધોરણ 11–12 વિજ્ઞાન પ્રવાહના વિદ્યાર્થીઓ (કુમાર-કન્યા બંને) માટે, કુલ ₹25,000: ધોરણ 11માં ₹10,000 અને ધોરણ 12માં ₹15,000, જેમાંથી ₹5,000 ધોરણ 12ની બોર્ડ પરીક્ષા પાસ કર્યા પછી મળે.
વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ યોજના શું છે?
2002થી અમલમાં આવેલી કન્યા કેળવણીની યોજના. 35%થી ઓછી સ્ત્રી-સાક્ષરતાવાળાં ગામોમાં અને શહેરી BPL કુટુંબોમાં ધોરણ 1માં પ્રવેશ લેતી કન્યાને ₹2,000નો બોન્ડ મળે. કન્યા ધોરણ 8 પાસ કરે ત્યારે રકમ વ્યાજ સહિત મળે. TET-II 2017માં “કન્યા કેળવણીને પ્રોત્સાહન આપતી યોજના” તરીકે પૂછાઈ હતી.
ગુજરાતમાં મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના ક્યારે શરૂ થઈ?
ગુજરાતમાં મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના 19 નવેમ્બર 1984થી અમલમાં છે. ધોરણ 1–5ના બાળકને દરરોજ 180 ગ્રામ અને ધોરણ 6–8ના બાળકને 265 ગ્રામ ખાદ્યસામગ્રી નિયત છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે યોજના 15 ઑગસ્ટ 1995એ શરૂ થઈ અને 2021માં તેનું નામ PM POSHAN થયું; પ્રાથમિક માટે 450 કૅલરી-12 ગ્રામ પ્રોટીન અને ઉચ્ચ પ્રાથમિક માટે 700 કૅલરી-20 ગ્રામ પ્રોટીનનું ધોરણ છે.
ગુણોત્સવમાં શાળાનું મૂલ્યાંકન કેવી રીતે થાય?
ગુજરાતમાં 2009થી ગુણોત્સવ દ્વારા શાળાનું દર વર્ષે આંતરિક (સ્વ-મૂલ્યાંકન) અને બાહ્ય મૂલ્યાંકન થાય છે, અને સૂચકોના આધારે A, B, C, D ગ્રેડ મળે છે. ભારાંક: શૈક્ષણિક 60%, સહ-શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ 20%, અને સંસાધનોનો ઉપયોગ તથા લોકભાગીદારી 20%.
KGBVનાં ત્રણ મૉડેલ કયાં છે?
કસ્તૂરબા ગાંધી બાલિકા વિદ્યાલય (KGBV) NPEGEL યોજના અંતર્ગત ઓછી ગ્રામીણ સ્ત્રી સાક્ષરતાવાળા તાલુકાઓમાં છે. મૉડેલ-I = હોસ્ટેલ સાથેની શાળા, 100 છોકરીઓ · મૉડેલ-II = હોસ્ટેલ સાથેની શાળા, 50 છોકરીઓ · મૉડેલ-III = માત્ર હોસ્ટેલ, 50 છોકરીઓ.
ઉપયોગી સત્તાવાર લિંક:
TET-II પરીક્ષાની સત્તાવાર જાહેરાત અને જૂનાં પ્રશ્નપત્રો: રાજ્ય પરીક્ષા બોર્ડ (SEB)
નમો લક્ષ્મી, નમો સરસ્વતી અને જ્ઞાન સાધના: ગુજરાત શિક્ષણ વિભાગની શિષ્યવૃત્તિ યાદી
PM POSHAN (મધ્યાહ્ન ભોજન): શિક્ષણ મંત્રાલય, ભારત સરકાર
વાંચ્યું? હવે પાકું કરો. PDF સાચવી રાખો અને મોક ટેસ્ટથી તૈયારી ચકાસો.

