વૈદિક યુગ (Vaidik Age)

પ્રસ્તાવના અને આર્યોનું આગમન

• ભારતમાં હડપ્પીય નગરી સભ્યતાનું પતન ઈ.સ. પૂર્વે 1750ની આસપાસ થયું હતું.
• હડપ્પીય સભ્યતાના પતન બાદ સભ્યતા ગ્રામીણ સભ્યતામાં રૂપાંતરિત થઈ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 1500ની આસપાસ ભારતમાં ઈન્ડો-આર્ય અથવા આર્ય તરીકે ઓળખાતા સમૂહનો પ્રવેશ થયો.
• વૈદિક કાળનો સમયગાળો આશરે ઈ.સ. પૂર્વે 1500 થી ઈ.સ. પૂર્વે 600 સુધીનો ગણાય છે.
• વૈદિક કાળને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
  • ઋગ્વેદિક કાળ (પૂર્વ વૈદિક કાળ): ઈ.સ. પૂર્વે 1500 – 1000.
  • ઉત્તર વૈદિક કાળ (અનુવૈદિક કાળ): ઈ.સ. પૂર્વે 1000 – 600.
• “વેદ” શબ્દ ‘વિદ્’ ધાતુ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે “જાણવું”.

આર્યોની ઉત્પત્તિ અને ઓળખ (મૂળ વતન સિદ્ધાંતો)

• આર્ય શબ્દનો અર્થ:
  • 19મી સદી સુધી આર્યોને એક વંશ કે જાતિ માનવામાં આવતા હતા.
  • 20મી સદીના સંશોધનો મુજબ, ‘આર્ય’ એ જાતિ-વિષયક શબ્દ નથી પરંતુ ‘ભાષિક પદ’ છે.
  • આર્ય એટલે એવો લોકસમૂહ જે ઈન્ડો-યુરોપિયન ભાષા બોલતો હોય.
  • સંસ્કૃત શબ્દ ‘પિતૃ’ અને ‘માતૃ’ લેટિન શબ્દ ‘પેટર’ અને ‘મેટર’ સાથે સામ્ય ધરાવે છે.

કોષ્ટક: આર્યોના મૂળ વતન અંગેના સિદ્ધાંતો,,,,

ભૌગોલિક વિસ્તાર (Geography)

• આર્યોનું આગમન:
  • ઈ.સ. પૂર્વે 4000ની આસપાસ દક્ષિણ રશિયા અને યુરેશિયાના મેદાનોમાં વસતા હતા.
  • ઘાસચારાની તંગીને કારણે મધ્ય એશિયા આવ્યા.
  • ઈ.સ. પૂર્વે 1500ની આસપાસ હિન્દુકુશ પર્વતમાળાના ખૈબર ઘાટના માર્ગે ભારતમાં પ્રવેશ્યા.
  • મધ્ય એશિયાથી દક્ષિણ એશિયા સ્થળાંતરના પુરાવા ‘માટીનાં વાસણો’ દ્વારા મળ્યા છે.
• સપ્તસિંધુ પ્રદેશ (પૂર્વ વૈદિક કાળ):
  • ઋગ્વેદિક આર્યો ‘સપ્તસિંધુ’ પ્રદેશમાં વસતા હતા.
  • સપ્તસિંધુ એટલે સાત નદીઓનું ક્ષેત્ર.
  • આ સાત નદીઓમાં સમાવેશ થાય છે:,
    1. સિંધુ
    2. સરસ્વતી (સૌથી પવિત્ર નદી, નદીતમા)
    3. બિયાસ (પ્રાચીન નામ: વિપાશ)
    4. જેલમ (પ્રાચીન નામ: વિતસ્તા)
    5. રાવી (પ્રાચીન નામ: પરુષ્ણિ)
    6. ચિનાબ (પ્રાચીન નામ: અસિકની)
    7. સતલુજ (પ્રાચીન નામ: શુતુદ્રિ)
  • તેઓ અફઘાનિસ્તાનની ‘કુંભા’ નદીથી પણ પરિચિત હતા.
• વિસ્તરણ (ઉત્તર વૈદિક કાળ):,,
  • આર્યો પૂર્વ તરફ ગંગા અને યમુના નદીના પ્રદેશો (કુરુ-પંચાલ) તરફ આગળ વધ્યા.
  • ઈ.સ. પૂર્વે 1000ની આસપાસ ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહાર સુધી પહોંચ્યા.
  • વિદેઘ માધવની કથા: ‘શતપથ બ્રાહ્મણ’માં ઉલ્લેખ છે કે વિદેઘ માધવે અગ્નિ દેવની મદદથી ‘સદાનીરા’ (ગંડક) નદી સુધીના જંગલો સાફ કર્યા હતા,.
  • આ કાળમાં તેઓ પૂર્વીય અને પશ્ચિમી સમુદ્ર, નર્મદા નદી અને વિંધ્ય પર્વતમાળાથી પરિચિત થયા,.

તુલનાત્મક વિશ્લેષણ: ઋગ્વેદિક વિ. અનુવૈદિક કાળ

કોષ્ટક: રાજકીય, સામાજિક અને આર્થિક જીવનમાં પરિવર્તન (સ્ત્રોત સંદર્ભ:,-,-,-)

રાજકીય વ્યવસ્થાપન અને અધિકારીઓ (Glossary of Officials)

• રાજન્ય/રાજન: રાજા.
• પુરોહિત: રાજાને સલાહ આપનાર મુખ્ય ગુરુ.
• સેનાની: સેનાપતિ.
• ગ્રામણી: ગામનો મુખી.
• કુલપ: કુટુંબનો વડો.
• રથકાર: રથ બનાવનાર (મહત્વપૂર્ણ સામાજિક સ્થાન).
• સ્પશ: જાસૂસ (ઉલ્લેખિત નથી પણ સામાન્ય જ્ઞાન, સ્રોતમાં નથી).
• સંગ્રહિત્રી: કર ઉઘરાવનાર/ખજાનચી (ઉત્તર વૈદિક),.
• ભાગદુઘ: મહેસૂલ અધિકારી (ઉત્તર વૈદિક),.
• શતપતિ: 100 ગામડાંનો વહીવટી અધિકારી,.
• રાજકૃત: રાજા બનાવનાર (વૈદિક કાળમાં રાજા પર અંકુશ ધરાવતા પ્રતિનિધિઓ).

વૈદિક સાહિત્ય (Vedic Literature)

વૈદિક સાહિત્યમાં ચાર વેદ, બ્રાહ્મણગ્રંથો, આરણ્યકો અને ઉપનિષદોનો સમાવેશ થાય છે.

ચાર વેદ:

1. ઋગ્વેદ:
   • સૌથી પ્રાચીન વેદ. [DETAILED-STATEMENT]
   • રચના: ઈ.સ. પૂર્વે 1200ની આસપાસ.
   • 10 મંડળો (પ્રકરણો) અને 1028 સૂક્તો.
   • પ્રસિદ્ધ ‘ગાયત્રી મંત્ર’ અને ‘પુરુષ સૂક્ત’ (10મા મંડળમાં ચતુર્વર્ણ ઉલ્લેખ) આમાં છે,.
   • ઋચાઓનું પઠન કરનાર પુરોહિત: ‘હોત્રી’.
   • ઇન્દ્રનો સૌથી વધુ (250 વખત) ઉલ્લેખ,.
2. સામવેદ:
   • ઋગ્વેદની ઋચાઓનું સંગીતમય ગાન.
   • ભારતીય સંગીતનો સ્ત્રોત (ગંગોત્રી) ગણાય છે,.
   • મંત્રો ગાનાર પુરોહિત: ‘ઉદગાતર’.
3. યજુર્વેદ:
   • યજ્ઞ અને કર્મકાંડની વિધિઓ.
   • ગદ્ય અને પદ્ય બંનેમાં છે. બે ભાગ: કૃષ્ણ યજુર્વેદ અને શુક્લ યજુર્વેદ.
   • વિધિ કરનાર પુરોહિત: ‘અધ્વર્યુ’.
4. અથર્વવેદ:
   • સૌથી છેલ્લે રચાયેલ વેદ.
   • વિષયવસ્તુ: જાદુઈ મંત્રો, વશીકરણ, રોગનિવારણ, ઔષધિઓ, દુષ્ટ આત્માઓથી રક્ષણ,.
   • આર્ય અને અનાર્ય સંસ્કૃતિનો સમન્વય દર્શાવે છે,.
   • સભા અને સમિતિને પ્રજાપતિની બે પુત્રીઓ કહી છે.

બ્રાહ્મણગ્રંથો:

• વેદમંત્રોની ગદ્યમાં સમજૂતી અને વિનિયોગ.
• ઐતરેય બ્રાહ્મણ: ઋગ્વેદ માટે (યજ્ઞોનું વર્ણન).
• શતપથ બ્રાહ્મણ: શુક્લ યજુર્વેદ માટે. સૌથી વિશાળ અને મહત્વપૂર્ણ. યાજ્ઞવલ્ક્ય ઋષિ દ્વારા રચિત..
• તૈતિરીય બ્રાહ્મણ: કૃષ્ણ યજુર્વેદ માટે.
• ગોપથ બ્રાહ્મણ: અથર્વવેદ માટે (ગાયત્રી સમજૂતી).

આરણ્યકો:,

• ‘અરણ્ય’ એટલે વનમાં રચાયેલા ગ્રંથો.
• વાનપ્રસ્થીઓ માટે યજ્ઞના રહસ્યો અને આધ્યાત્મિક ચિંતન.
• મુખ્ય: ઐતરીય, શખાયન, બૃહદારણ્યક, જૈમિનિયોપનિષદ.

ઉપનિષદો (વેદાંત):–

• અર્થ: ગુરુ સમીપ બેસીને ગૂઢ જ્ઞાન મેળવવું.
• કુલ સંખ્યા: 108.
• મુખ્ય વિષય: આત્મા, બ્રહ્મ, મોક્ષ, જ્ઞાનમાર્ગ.
• મુંડક ઉપનિષદ: ‘સત્યમેવ જયતે’ સૂત્ર આમાંથી લીધું છે.
• બૃહદારણ્યક: સંસાર (આત્માનું સ્થળાંતર) નો ખ્યાલ, ‘અહં બ્રહ્માસ્મિ’.
• છાંદોગ્ય: ‘તત્ત્વમસિ’.
• જાબાલ ઉપનિષદ: ચાર આશ્રમોનો ઉલ્લેખ.
• પ્રારંભિક ઉપનિષદો (બૃહદારણ્યક, છાંદોગ્ય) ગદ્યમાં છે, કેનોપનિષદ પદ્યમાં છે.

ષડ્દર્શન (ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાનની 6 શાખાઓ): (કોષ્ટક સ્વરૂપે – સ્રોત,)

સૂત્રસાહિત્ય અને વેદાંગ:,

• 6 વેદાંગો: (1) શિક્ષા, (2) છંદ (વેદને વાચા માટે), (3) વ્યાકરણ, (4) નિરુક્ત (વેદ સમજવા), (5) કલ્પ (યજ્ઞવિધિ), (6) જ્યોતિષ.
• મુખ્ય સૂત્રો: શ્રોતસૂત્ર, ગુહ્યસૂત્ર, ધર્મસૂત્ર.
• શુલ્વસૂત્ર: યજ્ઞવેદીના માપ અને ગણિત માટે (કલ્પસૂત્રનો ભાગ).

મહત્વપૂર્ણ શબ્દભંડોળ (Glossary of Terms)

• ગવિષ્ઠિ/ગવેષણા: ગાયોની શોધ (યુદ્ધ માટે વપરાતો શબ્દ),,.
• ગોમત: ધનવાન વ્યક્તિ (જેની પાસે વધુ ગાયો હોય),.
• દુહિતા: પુત્રી (ગાય દોહનારી),.
• અઘ્ન્યા: ગાય (જે હણવા યોગ્ય નથી) – નોંધ: આ સ્રોતમાં નથી પણ સંદર્ભિત છે.
• ગોઘ્ન: અતિથિ (જેના માટે ગાયનું દૂધ/માંસ ઉપયોગમાં લેવાતું).
• ગોધૂમ: ઘઉં.
• વ્રીહિ: ચોખા.
• યવ: જવ.
• અયસ: તાંબુ/કાંસુ.
• કૃષ્ણ અયાસ / શ્યામ અયાસ: લોખંડ.
• નિષ્ક: સુવર્ણ મુદ્રા અથવા ગળાનું ઘરેણું (વિનિમય એકમ).
• ગોધૂલી: સાંજનો સમય (સમયનું માપ),.
• ગવ્યૂતિ: અંતરનું માપ,.
• વિશ: કુળ/જનસમુદાય.
• બલિ: રાજાને અપાતી ભેટ/કર.
• ઋત: નૈતિક વ્યવસ્થા (વરુણ તેના રક્ષક હતા).
• સીતા: ખેડાણ રેખા (સ્રોત બહારનું જ્ઞાન, અહીં ઉલ્લેખ નથી).
• શ્રેષ્ઠીન: વેપારીઓના સંગઠન/શ્રેણી.

વિદુષી મહિલાઓ (Exhaustive List)

• ઋગ્વેદિક: અપાલા, ઘોષા, લોપામુદ્રા, વિશ્વવારા,.
• ઉત્તર વૈદિક: ગાર્ગી, મૈત્રેયી, કાત્યાયની,.

વિશ્લેષણાત્મક: કારણો અને અસરો (Detailed Analysis)

• લોખંડની શોધ (ક્રાંતિ):,,
  • કારણ: લોખંડના ઓજારો (કુહાડી, હળ) બન્યા.
  • અસર (કૃષિ): ગાઢ જંગલો સાફ કરીને ગંગા-યમુનાના ફળદ્રુપ પ્રદેશો ખેતીલાયક બન્યા. ઉત્પાદન વધ્યું (સરપ્લસ).
  • અસર (સમાજ): સ્થાયી જીવન શરૂ થયું. જમીનનું મહત્વ વધ્યું. રાજા ‘ભૂપતિ’ બન્યો. શહેરીકરણ (બીજું શહેરીકરણ – 6ઠ્ઠી સદી BC) નો પાયો નંખાયો.
• વર્ણવ્યવસ્થાનું પરિવર્તન:,
  • વૈદિક કાળમાં વ્યવસાય બદલવાની છૂટ હતી. અનુવૈદિકમાં જટિલ બની.
  • બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયના અધિકારો વધ્યા, જ્યારે વૈશ્ય અને શૂદ્રનું સ્થાન નિમ્ન થયું.

અન્ય ધર્મો સાથે જોડાણ (Interconnections)

• જૈન ધર્મ:,,,,
  • કર્મફળનો સિદ્ધાંત જૈન વ્રતો (સત્ય, અહિંસા, અપરિગ્રહ) સાથે મળતો આવે છે.
  • ‘અનેકાંતવાદ’ વૈદિક દાર્શનિક વિચારધારા સાથે સુસંગત.
  • અષ્ટાંગયોગ અને જૈન ત્રિરત્ન (સમ્યજ્ઞાન, દર્શન, ચરિત્ર) સમાન મોક્ષમાર્ગ છે.
  • ઋગ્વેદમાં ઋષભદેવ અને અરિષ્ટનેમિ (જૈન તીર્થંકરો) નો ઉલ્લેખ (સામાન્ય જ્ઞાન, સ્રોતમાં સ્પષ્ટ નથી, પણ તીર્થંકરોનો સંદર્ભ છે).
• બૌદ્ધ ધર્મ:,,,
  • બુદ્ધનો ‘મધ્યમમાર્ગ’ વૈદિક અતિશયતા (ભોગ) અને દેહદમન વચ્ચેનો માર્ગ છે.
  • દુઃખનું કારણ ‘તૃષ્ણા’ છે, જે ઉપનિષદના ત્યાગ સાથે મળે છે.

સંપૂર્ણ કાલક્રમ (Full Chronology)

• ઈ.સ. પૂર્વે 4000: આર્યોનું મૂળ સ્થાન દક્ષિણ રશિયા/યુરેશિયા (અંદાજિત).
• ઈ.સ. પૂર્વે 1750: હડપ્પીય સભ્યતાનું પતન.
• ઈ.સ. પૂર્વે 1500: આર્યોનો ભારતમાં પ્રવેશ / ઋગ્વેદિક કાળનો પ્રારંભ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 1200: ઋગ્વેદની રચના (અંદાજિત).
• ઈ.સ. પૂર્વે 1000: લોખંડની શોધ / ઉત્તર વૈદિક કાળનો પ્રારંભ / આર્યોનું પૂર્વ તરફ સ્થળાંતર (યુપી/બિહાર),,.
• ઈ.સ. પૂર્વે 600: વૈદિક કાળનો અંત / બીજું શહેરીકરણ / મહાજનપદોનો ઉદય,.

પરીક્ષાલક્ષી અગત્યના તથ્યો (Atomic Facts)

• અનુવૈદિક કાળમાં ગોત્ર પ્રથા સંસ્થાગત બની; સમાન ગોત્રમાં લગ્ન પર પ્રતિબંધ મુકાયો.
• સત્યમેવ જયતે મુંડક ઉપનિષદમાંથી લેવાયું છે.
• ચાર આશ્રમનો ઉલ્લેખ જાબાલ ઉપનિષદમાં છે.
• અથર્વવેદમાં સભા અને સમિતિને પ્રજાપતિની બે પુત્રીઓ કહી છે.
• સંસાર (આત્માનું સ્થળાંતર) નો ખ્યાલ સૌપ્રથમ બૃહદારણ્યક ઉપનિષદમાં મળે છે.
• પરમાણુવાદનો સિદ્ધાંત વૈશેષિક દર્શન (કણાદ) એ આપ્યો.
• સતી પ્રથા કે પડદા પ્રથા ઋગ્વેદિક કાળમાં ન હતી.
• ઋગ્વેદમાં ‘સમુદ્ર’ શબ્દ માત્ર પાણીના સંગ્રહ માટે વપરાયો છે, દરિયા માટે નહીં.
• દસ્યુ કે દાસ શબ્દ અનાર્યો (શ્યામ વર્ણ) માટે વપરાતો.

ક્વિક રિવિઝન (Ultra-Short Pointers)

• સૌથી પ્રાચીન વેદ: ઋગ્વેદ.
• સંગીતનો વેદ: સામવેદ.
• યજ્ઞવિધિનો વેદ: યજુર્વેદ.
• જાદુ-ટોણાનો વેદ: અથર્વવેદ.
• વેદનો અંત: ઉપનિષદ (વેદાંત).
• કુલ ઉપનિષદ: 108.
• ઋગ્વેદિક મુખ્ય દેવ: ઇન્દ્ર (250 સૂક્તો).
• ઉત્તર વૈદિક મુખ્ય દેવ: પ્રજાપતિ.
• ઋગ્વેદિક મુખ્ય વ્યવસાય: પશુપાલન.
• ઉત્તર વૈદિક મુખ્ય વ્યવસાય: ખેતી.
• મુખ્ય પાક (પછીથી): વ્રીહિ (ચોખા), ગોધૂમ (ઘઉં).
• ધનવાન વ્યક્તિ: ગોમત.
• રાજાનું બિરુદ: ગોપતિ -> ભૂપતિ/સમ્રાટ.
• આર્યોનું મૂળ: મધ્ય એશિયા (મેક્સ મુલર – સર્વસ્વીકૃત).
• લોખંડ માટે શબ્દ: કૃષ્ણ અયાસ.
• સત્યમેવ જયતે: મુંડક ઉપનિષદ.
• સાખ્ય દર્શન: કપિલ મુનિ.
• યોગ દર્શન: પતંજલિ.
• ન્યાય દર્શન: ગૌતમ ઋષિ.
• વૈશેષિક દર્શન: કણાદ ઋષિ.
• ઋગ્વેદમાં નદીઓ: સપ્તસિંધુ (7 નદીઓ).
• સૌથી પવિત્ર નદી: સરસ્વતી.