પ્રાચીન ભારતનો ઇતિહાસ જાણવાના સ્ત્રોતો

ભારત: ભૌગોલિક પરિપ્રેક્ષ્ય 

• ભારત એક ઉપખંડ જેટલું મોટું રાષ્ટ્ર છે.
• ઉત્તરમાં: હિમાલયની પર્વતમાળાઓ આવેલી છે.
• પશ્ચિમે: અરબ સાગર આવેલો છે.
• દક્ષિણમાં: હિંદ મહાસાગર આવેલો છે.
• પૂર્વમાં: બંગાળની ઉપસાગર (ખાડી) આવેલી છે.
• આ પર્વતો અને મહાસાગરોએ ભારતને સુરક્ષિત રાખ્યું છે.
• આ ભૌગોલિક સીમાઓના કારણે ભારત વિશ્વ ઇતિહાસથી જુદું રહ્યું નથી; વિદેશી પ્રજાઓ આ દુર્ગમ સીમાઓ ઓળંગીને અહીં આવી છે.

ભારતનાં ભૌગોલિક પરિમાણો (Dimensions) 

• ઉત્તર-દક્ષિણ લંબાઈ: લગભગ 3214 કિમી.
• પૂર્વ-પશ્ચિમ પહોળાઈ: લગભગ 2933 કિમી.
• જમીનસીમા: લગભગ 9600 કિમી (સ્રોત મુજબ).
• સમુદ્રસીમા: લગભગ 8000 કિમી (સ્રોત મુજબ).
• કુલ વિસ્તાર: 32.8 લાખ ચોરસ કિમી.
• ભારત અનેક દેશોના બનેલા ઉપખંડ જેવો લાગે છે.
• પ્રાદેશિક ભિન્નતા છતાં તે એક વિશાળ સર્વસામાન્ય સંસ્કૃતિનો ભાગ છે.

ભારતીય ઇતિહાસ-લેખનની પરંપરા 

• પશ્ચિમમાં ઐતિહાસિક ઘટનાઓને સમય અનુસાર વ્યવસ્થિત ગોઠવવામાં આવે છે.
• ભારતીયોમાં ઈતિહાસ પ્રત્યે કોઈ રુચિ ન હતી તે માન્યતા ખોટી છે.
• ભારતીય ઇતિહાસ-લેખન પદ્ધતિ પશ્ચિમ કરતા અલગ હતી.
• ભારતમાં પુરાણોમાં ઇતિહાસ-લેખન થયેલું જોવા મળે છે.
• ભારતીય યુગ વિભાજન ચાર યુગોમાં છે:
  • સતયુગ
  • ત્રેતાયુગ
  • દ્વાપરયુગ
  • કળિયુગ
• પુરાણોમાં શાસકો અને રાજવંશોની યાદી, સિદ્ધિઓ અને ઘટનાઓ મળે છે.
• રાજતરંગિણી:
  • રચયિતા: કલ્હણ.
  • સમય: ઈ.સ.ની 12મી સદી.
  • વિષય: કાશ્મીરનો ઇતિહાસ.
  • મહત્ત્વ: તે ભારતનો પ્રથમ અધિકૃત ઐતિહાસિક ગ્રંથ ગણાય છે.

આધુનિક/અંગ્રેજી ઇતિહાસ લેખન (18મી સદી અને બાદ) 

• 18મી સદીમાં અંગ્રેજોએ ભારત પર રાજ સ્થાપવાની શરૂઆત કરી.
• ભારતીય સમાજ અને ઇતિહાસ જાણવા પ્રાચીન ગ્રંથોનો અંગ્રેજી અનુવાદ કરાવ્યો.
• ઈ.સ. 1784: ‘રોયલ એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ બેંગાલ’ની સ્થાપના કરવામાં આવી.
• સૌપ્રથમ ‘મનુસ્મૃતિ’નો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ થયો.
• જર્મન વિદ્વાન મેક્સમૂલરે ભારતની ઐતિહાસિક માહિતીનું નિરૂપણ કર્યું.
• અંગ્રેજોએ પ્રાચીન ભારતીય ભાષાઓ જાણવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
• જેમ્સ પ્રિન્સેપ: ઈ.સ. 1837માં અશોકના શિલાલેખની લિપિ ઉકેલી. (નોંધ: સ્રોતનાં પાના નં 4 પર કૌંસમાં 1827 લખ્યું છે, પણ મુખ્ય ટેક્સ્ટમાં 1837 છે).
• વિન્સેન્ટ આર્થર સ્મિથ:
  • પુસ્તક: ‘Early History of India’.
  • વિશેષતા: પ્રાચીન ભારતને લગતો સૌપ્રથમ આધારભૂત ગ્રંથ.
  • દૃષ્ટિકોણ: બ્રિટિશરોનો ગુણગાન ગાનારો અને બ્રિટિશ શાસનને ભારત માટે ઉપયોગી ગણાવનારો.

રાષ્ટ્રવાદી ઇતિહાસકારો 

• અંગ્રેજોના પક્ષપાતી ઇતિહાસ સામે ભારતીય રાષ્ટ્રવાદીઓએ જવાબદારી લીધી.
• તેમણે ભારતીય સંસ્કૃતિનું ગૌરવ વિશ્વ સમક્ષ મૂક્યું.
• મુખ્ય નામો:
  • ડૉ. આર. જી. ભાંડારકર.
  • વિ. કે. રાજવડે.

સ્વતંત્રતા બાદનું ઇતિહાસ લેખન 

• રાજકીય ઇતિહાસને સ્થાને સામાજિક, આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ પર ભાર મુકાયો.
• એ. એલ. બાશમ: પુસ્તક – ‘ધ વન્ડર ધેટ વોઝ ઇન્ડિયા’.
• ડી. ડી. કોસામ્બી: પુસ્તક – ‘ઇન્ટ્રોડક્શન ઇન ધ સ્ટડી ઓફ ઇન્ડિયન હિસ્ટ્રી’.

ઇતિહાસનું વિષયવસ્તુ 

• છેક પાષાણયુગથી લઈને 20મી સદી સુધીના ભારતની તારીખ-વાર માહિતી આવરી લે છે.
• કાર્યકારણના સંબંધો ઇતિહાસનું વિષયવસ્તુ છે.
• માત્ર મોટી ઘટનાઓ જ નહીં, નાની ઘટનાઓ પણ ઇતિહાસ બદલવામાં ભૂમિકા ભજવે છે.
• વિષયવસ્તુમાં કલા, સ્થાપત્ય, ધર્મ, વર્ણ, જ્ઞાતિ, રાજ્યવ્યવસ્થા, અર્થવ્યવસ્થા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

2. મુખ્ય સામગ્રી- Core Content – Sources)

સ્રોતોને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે: 

(A) અલેખિત સાધનો અને (B) લેખિત સાધનો.

(A) અલેખિત સાધનો (Archaeological Sources)

• વ્યાખ્યા: પ્રાચીન પથ્થરો, ધાતુઓ, માટીના વાસણો, મુદ્રાઓ, હાડપિંજરો અને નૃવંશશાસ્ત્રીય સાધનોને અલેખિત સાધનો કહે છે.
• તેમાં કોઈ લેખિત સામગ્રી હોતી નથી.
• ઉત્ખનન (Excavation): પ્રાચીન સ્થળો શોધીને ત્યાં કરવામાં આવતું ખોદકામ.
• ભારતમાં 14 લાખ વર્ષ પહેલાંના માનવના પુરાવા મળ્યા છે.
• પુરાવાઓ: પુરાપાષાણયુગ, મધ્યપાષાણયુગ, નવપાષાણયુગ, તામ્રપાષાણયુગ, તામ્ર-કાંસ્યયુગ, લોહયુગ.

વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ (Scientific Methods):

(B) લેખિત સાધનો (Literary Sources)

લેખિત સાધનોના 4 પ્રકાર છે: (1) ધાર્મિક સાહિત્ય, (2) ધર્મેતર સાહિત્ય, (3) સિક્કાઓ-શિલાલેખો, (4) વિદેશી પ્રવાસીઓની નોંધો.

ધાર્મિક સાહિત્ય (Religious Literature)

વેદ (Vedas):

• કુલ સંખ્યા: 4.
• ઋગ્વેદ:
  • સૌથી જૂનું સાહિત્ય/સૌથી પ્રાચીન વેદ.
  • સમય: ઈ.સ. પૂર્વે 1500 થી ઈ.સ. પૂર્વે 1000.
  • સામગ્રી: 1028 સુક્તો અને 10 મંડલ (પ્રકરણ).
  • માહિતી: આર્યોની ધાર્મિક, સામાજિક, રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક માહિતી.
• ત્રયી વેદ: ઋગ્વેદ સિવાયના અન્ય ત્રણ વેદો (યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ) પાછળથી રચાયા.
• આ ત્રણેય વેદોમાં મંત્રો, પ્રાર્થનાઓ, અનુષ્ઠાનો અને સાંસારિક બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

અન્ય વૈદિક સાહિત્ય:

• બ્રાહ્મણગ્રંથો, આરખ્યકો, મહાકાવ્યો.
• ઉપનિષદો:
  • બીજું નામ: ‘વેદાંત’.
  • સંખ્યા: 100 કરતાં વધારે.
  • વિષય: તત્ત્વજ્ઞાન, આત્મા-પરમાત્માની ચર્ચાઓ.
  • મહત્વના ઉપનિષદો: કઠ, કેન, માંડુક્ય, મુંડક.
• ઉત્તરવૈદિક કાળ: ઈ.સ. પૂર્વે 600 વર્ષ સુધીનો ગણાય છે.

પુરાણો (Puranas):

• ઐતિહાસિક સામગ્રીથી ભરપૂર.
• રચનાકાળ બહુ સ્પષ્ટ નથી.
• અગત્યના પુરાણો: ભાગવતપુરાણ, મત્સ્યપુરાણ, વિષ્ણુપુરાણ, ગરુડપુરાણ.

બૌદ્ધ સાહિત્ય:

• સૌથી મહત્વપૂર્ણ: ‘ત્રિપિટક’.
  1. સુત્તપિટક: ગૌતમ બુદ્ધના પ્રારંભિક જીવનની ચર્ચા.
  2. વિનયપિટક: બૌદ્ધ સાધુ અને સાધ્વીઓ માટેના નિયમો.
  3. અભિધમ્મપિટક: બૌદ્ધ તત્ત્વજ્ઞાન.
• જાતકકથાઓ: બૌદ્ધસત્ત્વની વાર્તાઓ.

જૈન સાહિત્ય:

• ઓળખ: ‘આગમ’ ગ્રંથો તરીકે ઓળખાય છે.
• સામગ્રી: 24 જૈન તીર્થંકરોની તત્ત્વજ્ઞાનપૂર્ણ ચર્ચા.
• પ્રથમ સંકલન: મૌર્યકાળમાં થયેલું.
• બીજું સંકલન: ઈ.સ.ની છઠ્ઠી સદીમાં ગુજરાતના વલભીમાં થયું હતું.

ધર્મેતર સાહિત્ય (Secular Literature)

સિક્કાઓ અને શિલાલેખો (Coins & Inscriptions)

સિક્કા (Numismatics):

• સિક્કાઓના અભ્યાસને ‘મુદ્રાશાસ્ત્ર’ કહે છે.
• સિક્કા પરથી મળતી માહિતી: રાજાનો સમય, લિપિ, ધાતુ, ધર્મ, આર્થિક સ્થિતિ, રાજ્યવિસ્તાર.
• પંચમાર્ક સિક્કા:
  • ભારતના સૌથી જૂના સિક્કા.
  • સમય: ઈ.સ. પૂર્વે 5મી સદી.
  • ધાતુ: ચાંદી અને તાંબાના બનેલા.
  • આકાર: જુદા જુદા આકારના.

શિલાલેખો (Epigraphy):

• પથ્થર પર કોતરેલા લેખો.
• પ્રશસ્તિ: કવિઓ દ્વારા રાજાઓની પ્રશંસામાં લખાયેલા લેખો.
• ભારતમાં સૌથી જૂના શિલાલેખો અશોકના સમયના છે.
• અશોકના શિલાલેખોની લિપિ:
  1. બ્રાહ્મી: ડાબેથી જમણે લખાતી (ભારતના શિલાલેખોમાં).
  2. ખરોષ્ઠી: જમણેથી ડાબે લખાતી (ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારત).
  3. ગ્રીક અને આરામી: અફઘાનિસ્તાનમાંથી મળેલા.
• ઉકેલનાર: જેમ્સ પ્રિન્સેપ. (પાના 4 પર ઈ.સ. 1827 લખ્યું છે, પાના 1 પર 1837 છે).
• અશોકના શિલાલેખોની સંખ્યા: 25 કરતાં વધારે.

મહત્વપૂર્ણ અભિલેખોની યાદી :

તામ્રપત્ર:

• તાંબાના પતરા પર લખવામાં આવતા.
• ઉપયોગ: ભૂમિદાન માટે, વ્યક્તિગત કે મંદિરોને દાન આપવા.
• માહિતી: વર્ષ, તારીખ, ભાષા.

વિદેશી અભિલેખો:

• બોગઝકોઈ (Boghaz-Koi): સ્થળ – એશિયા માઈનોર (તુર્કી). સમય – ઈ.સ. પૂર્વે 1400. તેમાં વૈદિક દેવતાઓના નામ (ઇન્દ્ર, મિત્ર, વરુણ, નાસત્ય) છે.
• પર્સિપોલિસ અને બહિસ્તૂન: ઈરાન અને ભારતના રાજાઓ વચ્ચેના યુદ્ધની માહિતી.
• તેલ-અલ-અમર્ના: ઇજિપ્તમાંથી મળેલી માટીની તક્તીઓ. ઈરાન અને ભારતના રાજાઓ (જેવા બેબીલોન રાજાઓ) ના નામ જોવા મળે છે.

સ્મારક, ભવન, કલા અને વિદેશી મુસાફરો

સ્થાપત્ય (Architecture):

• શૈલીઓ: નાગર (ઉત્તર ભારત), દ્રવિડ (દક્ષિણ ભારત), બેસર (દખ્ખણ).
• વિસ્તાર: દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અને મધ્ય એશિયા સુધી ફેલાવો.
• ઉદાહરણ: બોરોબુદુરનું મંદિર (જાવા, 9મી સદી).

મૂર્તિઓ (Sculpture):

• કયા કાળમાં વધુ મળી?: કુષાણ, ગુપ્ત અને ગુપ્તકાળ પછી.
• ગાંધાર કલાશૈલી: કુષાણયુગમાં, વિદેશી પ્રભાવ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
• મથુરા કલાશૈલી: ભારતીય પ્રભાવવાળી, ગુપ્તકાળમાં ઉત્તમ વિકાસ.
• અન્ય સ્થળો: સાંચી, અમરાવતી, ભારહૂત, બોધગયા.

ચિત્રકલા (Painting):

• ભીમબેટકા: ગુફાચિત્રો (પુરાપાષાણકાળથી ચિત્રકલાનો પુરાવો).
• અજંતા: ગુપ્તકાળમાં વિકાસ. ચિત્રકલાની ઉન્નતિનું ‘ચરમબિંદુ’.
• અન્ય: ઈલોરા, બાઘ.

વિદેશી મુસાફરોનાં વૃત્તાંત (Travelogues):

પારિભાષિક શબ્દો (Glossary of Terms)

• ઉત્ખનન (Excavation): પ્રાચીન સ્થળોને શોધી કાઢી તેનું વૈજ્ઞાનિક ઢબે ખોદકામ કરવું.
• વેદાંત: ઉપનિષદોને વેદના અંત ભાગ તરીકે ‘વેદાંત’ કહેવાય છે.
• ત્રિપિટક: બૌદ્ધ ધર્મના મુખ્ય ત્રણ ગ્રંથોનો સમૂહ.
• આગમ: જૈન ધર્મના પવિત્ર ગ્રંથો.
• મુદ્રાશાસ્ત્ર (Numismatics): સિક્કાઓના અભ્યાસનું શાસ્ત્ર.
• પ્રશસ્તિ: રાજાઓના ગુણગાન ગાતા લેખો (શિલાલેખો).
• બ્રાહ્મી લિપિ: ડાબેથી જમણે લખાતી લિપિ.
• ખરોષ્ઠી લિપિ: જમણેથી ડાબે લખાતી લિપિ.
• સંગમ: મદુરાઈમાં મળેલી સાહિત્યિક સભાઓ.

સંપૂર્ણ ઘટનાક્રમ Chronology

• 14 લાખ વર્ષ પહેલાં: ભારતમાં માનવ હોવાના પુરાવા.
• ઈ.સ. પૂર્વે 1500 – 1000: ઋગ્વેદનો રચનાકાળ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 1400: બોગઝકોઈ (Boghaz-Koi) અભિલેખ (એશિયા માઈનોર).
• ઈ.સ. પૂર્વે 600 સુધી: ઉત્તરવૈદિક કાળ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 6ઠ્ઠી-5મી સદી: પાણિનિ દ્વારા ‘અષ્ટાધ્યાયી’ની રચના.
• ઈ.સ. પૂર્વે 5મી સદી: પંચમાર્ક સિક્કા (સૌથી જૂના સિક્કા).
• ઈ.સ. પૂર્વે 300 – ઈ.સ. 300: સંગમ સાહિત્યનો સમયગાળો.
• ઈ.સ.ની 1લી/2જી સદી: ગ્રીક અને રોમન લેખકો દ્વારા ભારત વિશે લખાણ.
• ઈ.સ.ની 6ઠ્ઠી સદી: વલભીમાં જૈન આગમોનું બીજું સંકલન.
• ઈ.સ.ની 9મી સદી: જાવામાં બોરોબુદુરના મંદિરનું નિર્માણ.
• 12મી સદી: કલ્હણ દ્વારા ‘રાજતરંગિણી’ની રચના.
• ઈ.સ. 1784: રોયલ એશિયાટિક સોસાયટી ઓફ બેંગાલની સ્થાપના.
• ઈ.સ. 1837: જેમ્સ પ્રિન્સેપે અશોકની લિપિ ઉકેલી (પાના 1 મુજબ).
• ઈ.સ. 1827: જેમ્સ પ્રિન્સેપે અશોકની લિપિ ઉકેલી (પાના 4 પર કૌંસમાં ઉલ્લેખ).

વિગતવાર કીવર્ડ સૂચિ 

• વ્યક્તિ વિશેષ: કલ્હણ, મેક્સમૂલર, જેમ્સ પ્રિન્સેપ, વિન્સેન્ટ આર્થર સ્મિથ, આર.જી. ભાંડારકર, વી.કે. રાજવડે, એ.એલ. બાશમ, ડી.ડી. કોસામ્બી, કૌટિલ્ય, પાણિનિ, કાલિદાસ, ભાસ, શૂદ્રક, બાણભટ્ટ, હર્ષવર્ધન, અશોક, સમુદ્રગુપ્ત, હરિષેણ, ખારવેલ, ગૌતમી બળશ્રી, પુલકેશી બીજો, વિજયસેન, સેલ્યુકસ નિકેટર, મેગેસ્થનિસ, ટોલેમી, પ્લિની, ફાહિયાન, યુઅન-શ્વાંગ, ઇત્સિંગ.
• ગ્રંથો: રાજતરંગિણી, મનુસ્મૃતિ, Early History of India, The Wonder That Was India, Introduction in the Study of Indian History, ઋગ્વેદ, ત્રિપિટક, આગમ, અર્થશાસ્ત્ર, અષ્ટાધ્યાયી, અભિજ્ઞાનશાકન્તલમ્, મેઘદૂતમ્, ઋતુસંહાર, હર્ષચરિત, શિલપદિગારમ્, મણિમેખલાઈ, ઇન્ડિકા, નેચરલ જિયોગ્રાફી, નેચરલ હિસ્ટ્રી, પેરીપ્લસ ઓફ ધી એરીથ્રિયન સી.
• સ્થળો: વલભી, મદુરાઈ, ગિરનાર, પ્રયાગ, નાસિક, દેવપાડા, ઐહોલ, બોગઝકોઈ (તુર્કી), પર્સિપોલિસ, બહિસ્તૂન, તેલ-અલ-અમર્ના, બોરોબુદુર (જાવા), ભીમબેટકા, અજંતા, ઈલોરા, બાઘ, સાંચી, અમરાવતી, ભારહૂત, બોધગયા.

Exam Tags & Quick Revision

• ઋગ્વેદ સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથ છે (1028 સુક્તો).
• અશોકના શિલાલેખો માત્ર બ્રાહ્મીમાં નથી, પણ ખરોષ્ઠી, ગ્રીક અને આરામીમાં પણ છે.
• રેડિયો કાર્બન પદ્ધતિમાં C-14 નું પ્રમાણ માપવામાં આવે છે કારણ કે મૃત્યુ પછી સજીવમાં C-14 ઘટતું જાય છે.
• મેગેસ્થનિસ – ઇન્ડિકા; ટોલેમી – જિયોગ્રાફી; પ્લિની – નેચરલ હિસ્ટ્રી.
• ‘સંગમ’ સાહિત્ય તમિલ ભાષામાં છે.
• ‘અષ્ટાધ્યાયી’ વ્યાકરણનો ગ્રંથ છે.
• ભારતની કુલ સીમાઓ અને વિસ્તારના આંકડા.