વિષય: મૌર્ય સામ્રાજ્ય: ઉદ્ભવ, શાસકો, વહીવટીતંત્ર, અર્થવ્યવસ્થા અને પતન

૧. ઐતિહાસિક સ્ત્રોતો 

• કૌટિલ્યનું અર્થશાસ્ત્ર :
  • આ ગ્રંથ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના ગુરુ અને મુખ્યમંત્રી કૌટિલ્ય (ચાણક્ય) દ્વારા રચવામાં આવ્યો હતો.
  • તે મૌર્યકાલીન શાસન, રાજ્યનું સ્વરૂપ, શાસકના સિદ્ધાંતો, અને રાજા તથા અધિકારીઓના કર્તવ્યો પર પ્રકાશ પાડે છે.
  • તેમાં નાગરિકોની ફરજો અને વિદેશો સાથેના સંબંધો જેવી જટિલ બાબતો સમજાવવામાં આવી છે.
  • આ ગ્રંથમાં રાજ્યના ‘સપ્તાંગ સિદ્ધાંત’ની રચના કરવામાં આવી છે.
  • [Detailed-Statement] અર્થશાસ્ત્રમાં સમ્રાટ અશોકના સમયના અધિકારીઓનો પણ ઉલ્લેખ છે, જે સૂચવે છે કે તેમાં પાછળથી કેટલોક ઉમેરો કરવામાં આવ્યો હતો.
  • આ ગ્રંથમાં કર-વ્યવસ્થા (Taxation) અને રાજકીય સ્વરૂપ પર વિચારો આલેખવામાં આવ્યા છે.
• મૅગેસ્થનિસની ઈન્ડિકા (Megasthenes’ Indica):
  • મૅગેસ્થનિસ સેલ્યુકસ નિકેતરનો રાજદૂત હતો જે ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના દરબારમાં રહ્યો હતો.
  • આ ગ્રંથ મૌર્યકાલીન નગર વહીવટીતંત્ર અને પાટલીપુત્રના વહીવટનો આબેહૂબ ચિતાર આપે છે.
  • મૅગેસ્થનિસે ભારતીય વર્ણવ્યવસ્થા (Caste System) વિશે નોંધ કરી છે.
  • તે સૌથી મહત્વપૂર્ણ સાહિત્યિક સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે.
• અશોકના અભિલેખો (Ashokan Inscriptions):
  • અશોકના કુલ 44 જેટલા અભિલેખો પ્રાપ્ત થયા છે.
  • આ અભિલેખોની ભાષા ‘પાલિ’ (Pali) છે.
  • અશોકના શૈલલેખો ભારતમાં લેખન-સામગ્રીના સૌથી જૂના અવશેષો ગણાય છે.
  • અશોક એવો પ્રથમ શાસક હતો જેણે અભિલેખો દ્વારા પોતાની પ્રજા સાથે સીધો સંપર્ક જાળવ્યો હતો.
• બૌદ્ધ ગ્રંથો (Buddhist Texts):
  • ‘દિવ્યાવદાન’  અને ‘અશોકાવદાન’  મૌર્યકાળની માહિતી આપે છે.
  • શ્રીલંકાના બૌદ્ધ ઇતિહાસ ગ્રંથો ‘મહાવંશ’  અને ‘દીપવંશ’  માં મૌર્ય રાજાઓની યાદી છે.
• જૈન ગ્રંથો (Jain Texts):
  • હેમચંદ્રાચાર્ય રચિત ‘પરિશિષ્ટપર્વ’  ચંદ્રગુપ્ત વિશે માહિતી આપે છે.
  • આ ગ્રંથ મુજબ ચંદ્રગુપ્ત ‘મયૂર-પોષક’ (Peacock tamers) કુળના મુખીનો પૌત્ર હતો.
• પુરાણો (Puranas):
  • પુરાણોમાં મૌર્ય રાજાઓની યાદી આપવામાં આવી છે.
• પુરાતત્વીય પુરાવા (Archaeological Remains):
  • બુલંદી બાગ  અને કુમરાહાર ) ના અવશેષો મૌર્ય રાજધાની પાટલીપુત્ર સાથે સંબંધિત છે.
  • પુરાતત્વીય રીતે, દક્ષિણ એશિયામાં મૌર્યકાળ ‘નોર્ધન બ્લેક પોલિશ્ડ વેર’ (NBPW) યુગ સાથે સંકળાયેલ છે.
  • ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યનો બનાવેલ મહેલ અને સિક્કાઓ પણ મળી આવ્યા છે.
• અન્ય સાહિત્ય:
  • વિશાખદત્તનું નાટક ‘મુદ્રારાક્ષસ’  મૌર્ય ઇતિહાસ પર પ્રકાશ પાડે છે.

૨. રાજકીય ઇતિહાસ અને શાસકો 

ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય (ઈ.સ. પૂર્વે 321 – 297)

• સ્થાપના: ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યને સિકંદર  થી પ્રેરણા મળી હતી.
• તેમણે કૌટિલ્ય (ચાણક્ય) ની મદદથી સેના ઊભી કરી.
• ઈ.સ. પૂર્વે 321 માં મગધમાં નંદ વંશના શાસક ધનાનંદને હરાવી મૌર્ય સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી.
• તેમણે ધનાનંદની વિશાળ સેના પ્રાપ્ત કરીને સામ્રાજ્યનો ઝડપી વિકાસ કર્યો.
• સામ્રાજ્ય વિસ્તાર: બિહાર, નેપાળ, પશ્ચિમ અને ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારત અને દક્ષિણમાં ડેક્કન (Deccan) સુધી.
• તેમણે ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતથી લઈને ગુજરાત સુધી વિજય પ્રાપ્ત કર્યા.
• સેલ્યુકસ સાથે યુદ્ધ :
  • ઈ.સ. પૂર્વે 305 માં ગ્રીક રાજવી સેલ્યુકસ નિકેતર  સાથે યુદ્ધ થયું.
  • આ યુદ્ધમાં મૌર્ય સેનાએ હિંદુકુશ (Hindu Kush) વિસ્તારના ક્ષેત્રો જીતી લીધા.
  • ઈ.સ. પૂર્વે 303 ની સંધિ (Treaty of 303 BCE):
    • સેલ્યુકસે ચંદ્રગુપ્તને ત્રણ પ્રદેશો સોંપ્યા: (1) અરાકોશિયા (કંદહાર), (2) ગેડ્રોશિયા (દક્ષિણ બલુચિસ્તાન), (3) પેરોપોમિસદાઈ (અફઘાનિસ્તાન અને ભારત વચ્ચેનો વિસ્તાર).
    • ગ્રીક અને ભારતીયો વચ્ચે આંતરલગ્ન ના અધિકારો સ્વીકારવામાં આવ્યા.
    • સેલ્યુકસની પુત્રી હેલનના વિવાહ ચંદ્રગુપ્ત સાથે થયા.
• વિદેશી સંબંધો: ગ્રીક ઇતિહાસકારો મૅગેસ્થનિસ અને ડાયોનિસિયસ મૌર્ય દરબારમાં રહ્યા હતા.
• ધર્મ: જીવનના અંતિમ સમયમાં જૈન શિક્ષક ‘ભદ્રબાહુ’ ના શિષ્ય બન્યા.
• તેમણે સિંહાસનનો ત્યાગ કર્યો અને દક્ષિણ ભારતમાં શ્રવણબેલગોડા (ચંદ્ર ટેકરી) ખાતે જઈ ‘કાયાકલેશ’ (Santhara) કર્યો.

બિન્દુસાર (ઈ.સ. પૂર્વે 297 – 273)

• ઉપનામ: મહાભાષ્યમાં તેમને ‘અમિત્રઘાત’ (શત્રુઓનો નાશ કરનાર) કહેવામાં આવ્યા છે.
• ગ્રીક સ્ત્રોતોમાં તેમને ‘એમિટ્રોચેટ્સ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
• વિજય: તેણે 16 રાજ્યોને મૌર્ય સામ્રાજ્ય હેઠળ લાવ્યા.
• તેમણે ‘બે સમુદ્રો વચ્ચેની ભૂમિ’ (અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડી) જીતી લીધી.
• સામ્રાજ્યનો વિસ્તાર કર્ણાટક સુધી કર્યો.
• વહીવટ: તેમના સમયમાં તક્ષશિલા  માં બળવો થયો હતો.
• તે સમયે અશોક ઉજ્જૈન  પ્રાંતનો અને તેનો મોટો પુત્ર તક્ષશિલા પ્રાંતનો વડો હતો.
• વિદેશી સંબંધો: સીરિયાના શાસક એન્ટિઓકસ પ્રથમ  નો રાજદૂત ‘ડેઈમેકસ’  બિન્દુસારના દરબારમાં આવ્યો હતો.
• ધર્મ: તે ‘આજીવક સંપ્રદાય’  માં માનતા હતા.

અશોક (ઈ.સ. પૂર્વે 272 – 232)

• શરૂઆત: પિતાના શાસનકાળ દરમિયાન તે તક્ષશિલા અને ઉજ્જૈનના વાઈસરોય  હતા.
• બૌદ્ધ પરંપરા મુજબ, તેણે 99 ભાઈઓની હત્યા કરીને ગાદી મેળવી હતી (ઇતિહાસકારો આ બાબત સાથે સંમત નથી).
• નામો/ઉપનામો:
  • માસ્કી શિલાલેખ: બુદ્ધશાક્ય  અને અશોક.
  • સારનાથ શિલાલેખ : ધર્માશોક.
  • અન્ય: દેવાનામપ્રિય (Devanampiya – દેવોનો પ્રિય) અને પ્રિયદર્શી.
• કલિંગ યુદ્ધ (Kalinga War) – ઈ.સ. પૂર્વે 261:
  • કારણ: કલિંગ એક સમૃદ્ધ પ્રદેશ હતો જે સ્વતંત્રતાને મહત્વ આપતો હતો અને તેની પાસે મહત્વપૂર્ણ બંદરો અને મજબૂત નૌકાદળ હતું.
  • પરિણામ: હજારો લોકો માર્યા ગયા અને કેદી બનાવાયા.
  • પ્રભાવ: અશોકે હિંસાનો ત્યાગ કર્યો અને શાંતિ સ્થાપી. તેણે યુદ્ધવિજય (Digvijay) ને બદલે ધર્મવિજય  ની નીતિ અપનાવી.
• ધર્મ અને ધમ્મ :
  • અશોકે બૌદ્ધ ધર્મ અંગીકાર કર્યો અને ત્રીજી બૌદ્ધ સંગીતિ  નું આયોજન પાટલીપુત્રમાં કર્યું.
  • ‘ધમ્મ’ એ સંસ્કૃત શબ્દ ‘ધર્મ’ નું પ્રાકૃત રૂપ છે.
  • અશોકનો ધમ્મ કોઈ ચોક્કસ ધાર્મિક માન્યતા ન હતી, પરંતુ નૈતિક આચારસંહિતા હતી.
  • તેમાં વડીલો, માતા-પિતા, બ્રાહ્મણો અને શ્રમણોનું સન્માન કરવું સામેલ હતું.
  • અશોકે પશુહત્યા અને બલિપ્રથા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો અને શાહી રસોડામાં પણ હિંસા બંધ કરાવી હતી.
  • [Administrative Reform] ધર્મના પ્રચાર માટે ‘ધર્મમહાપાત્ર’ (Dhamma-mahamattas) નામના અધિકારીઓની નિમણૂક કરી.
• કલ્યાણકારી કાર્યો: માર્ગો, ચિકિત્સાલયો, કૂવા અને ધર્મશાળાઓનું નિર્માણ કરાવ્યું.

અશોકના ઉત્તરાધિકારીઓ 

1. દશરથ (232-224 BCE): શાહી શિલાલેખો જારી કરનાર છેલ્લો શાસક. તેના સમયમાં અનેક પ્રદેશો અલગ થયા.
2. સંપ્રતિ (224-215 BCE): તેણે પાટલીપુત્ર અને ઉજ્જૈન બંને જગ્યાએથી શાસન કર્યું. તે જૈન ધર્મનો આશ્રયદાતા હતો અને ‘સુહસ્તિસૂરિજી’ (Suhastisuriji) નો શિષ્ય હતો. તેણે જૈન સાધુઓ માટે આંધ્ર, દ્રવિડ, મહારાષ્ટ્ર અને કુર્ગને સુરક્ષિત બનાવ્યા.
3. શાલિશુક (215-202 BCE): ગાર્ગી સંહિતાના ‘યુગ પુરાણ’માં તેને ઝઘડાખોર અને અધર્મી શાસક કહ્યો છે.
4. દેવવર્મન (202-195 BCE): પુરાણો મુજબ તેણે 7 વર્ષ શાસન કર્યું.
5. શતધન્વન (195-187 BCE): તેના સમયમાં બાહ્ય આક્રમણોને કારણે પ્રદેશો ગુમાવ્યા.
6. બૃહદ્રથ (187-185 BCE): મૌર્ય વંશનો છેલ્લો સમ્રાટ.
   • [Detailed-Statement] તેના બ્રાહ્મણ સેનાપતિ ‘પુષ્યમિત્ર શુંગ’ (Pushyamitra Shunga) દ્વારા ઈ.સ. પૂર્વે 185 માં તેની હત્યા કરવામાં આવી અને શુંગ વંશની સ્થાપના થઈ.

૩. મૌર્ય વહીવટીતંત્ર 

• કેન્દ્રીય વહીવટ:
  • રાજા સર્વોચ્ચ સત્તા ધરાવતો હતો.
  • સહાય માટે ‘મંત્રીપરિષદ’ (Mantriparishad) હતી.
  • મંત્રીઓને ‘અમાત્ય’, ‘મહામાત્ર’ અને ‘અધ્યક્ષ’ કહેવાતા.
  • વહીવટીતંત્રમાં 27 જેટલા વિભિન્ન ખાતાઓ (Departments) હતા.
• મુખ્ય અધિકારીઓ:
  • સમાહર્તા : મહેસૂલ એકત્ર કરનાર (Collector General), ખર્ચ પર નિયંત્રણ અને કાયદો-વ્યવસ્થા (આધુનિક કલેક્ટર જેવું કાર્ય).
  • સન્નિધાતા : તિજોરી અને કોઠાર (Treasury and Store) નો મુખ્ય અધિકારી.
  • સીતાધ્યક્ષ: કૃષિ વિભાગનો વડો.
  • પણ્યાધ્યક્ષ : વાણિજ્ય અધિક્ષક (ભાવ નક્કી કરવા).
  • સંસ્થ્યાધ્યક્ષ : બજાર અને વેપારની દેખરેખ.
  • પૌતવાધ્યક્ષ : તોલમાપ અધિક્ષક.
  • નાવાધ્યક્ષ : વહાણવટું અને નદી પરિવહન.
  • શુલ્કાધ્યક્ષ : ટોલ (Toll) અધિક્ષક.
  • આકરાધ્યક્ષ : ખાણ (Mines) અધિક્ષક.
  • લોહાધ્યક્ષ : લોખંડ વિભાગનો ઉપરી.
  • અંતપાલ : કિલ્લાની સુરક્ષા કરનાર સેનાધ્યક્ષ.
• પ્રાંતીય વહીવટ:
  • સામ્રાજ્ય 5 પ્રાંતોમાં વહેંચાયેલું હતું.
  • (1) ઉત્તરાપથ: રાજધાની તક્ષશિલા (Taxila).
  • (2) દક્ષિણાપથ: રાજધાની સુવર્ણગિરિ (Suvarnagiri).
  • (3) પ્રાચ્ય (પૂર્વ): રાજધાની તોસાલી (Tosali).
  • (4) અવંતિ (પશ્ચિમ): રાજધાની ઉજ્જૈન (Ujjain).
  • (5) મગધ (કેન્દ્ર): રાજધાની પાટલીપુત્ર.
  • પ્રાંતોના વડા તરીકે રાજકુમારો (કુંવરો) ને નિમવામાં આવતા જે ‘કુમાર’ કહેવાતા.
• લશ્કરી વ્યવસ્થા:
  • ગ્રીક લેખક જસ્ટિન (Justin) મુજબ ચંદ્રગુપ્તની સેના:
    • 6,00,000 પાયદળ (Infantry).
    • 30,000 અશ્વસેના (Cavalry).
    • 9,000 હાથીઓ (Elephants).
    • 8,000 રથ (Chariots).
• નગર વહીવટ:
  • પાટલીપુત્રનો વહીવટ 30 સભ્યોની એક કાઉન્સિલ કરતી હતી.
  • આ કાઉન્સિલ 6 સમિતિઓ (Committees) માં વહેંચાયેલી હતી, દરેક સમિતિમાં 5 સભ્યો હતા.
  • એક વિભાગ ‘મુદ્રા’ (Passport) તરીકે ઓળખાતો.
  • જન્મ-મરણની નોંધણી કરતી સમિતિ પણ હતી.
• ન્યાયતંત્ર :
  • રાજા સર્વોચ્ચ ન્યાયાધીશ હતો.
  • ધર્મસ્થિય (Dharmasthiya): દીવાની અદાલત (Civil Court).
  • કંટકશોધન (Kantakshodhana): ફોજદારી અદાલત (Criminal Court).
• ગુપ્તચર તંત્ર (Espionage):
  • ‘ઓવરસીયર્સ’ (Overseers) તરીકે ઓળખાતા જાસૂસો હતા.
  • પાછળના મૌર્યકાળમાં જાસૂસી તંત્ર તૂટી પડ્યું હતું.

૪. અર્થવ્યવસ્થા 

• કૃષિ (Agriculture):
  • અર્થવ્યવસ્થાનો મુખ્ય આધાર ખેતી હતો.
  • વર્ષમાં બે પાક લેવામાં આવતા હતા (અનાજ, શેરડી, કપાસ).
  • જનપદનિવેશ (Janapadanivesa): નવી ગ્રામીણ વસાહતો સ્થાપવાની પદ્ધતિ.
  • સીતા (Sita): તાજની જમીન (Crown Lands) અથવા સરકારી જમીન.
  • જનપદ પ્રદેશો: અહીં ખાનગી ખેતી થતી હતી.
• સિંચાઈ (Irrigation):
  • ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યએ જૂનાગઢમાં ‘સુદર્શન તળાવ’ (Sudarshan Lake) બંધાવ્યું હતું.
  • સિંચાઈની સુવિધાવાળી જમીન પર વધુ કર લેવાતો.
• મહેસૂલ અને કર (Revenue & Taxes):
  • ભાગ (Bhaga): જમીન મહેસૂલ, ઉપજનો 1/6 થી 1/4 ભાગ.
  • બલી (Bali): અન્ય એક પ્રકારનો કર.
  • હિરણ્ય (Hiranaya): રોકડમાં ચૂકવાતો કર (Cash tax).
  • પિંડકર (Pindakara): ગામડાઓના સમૂહ પર લાદવામાં આવતો કર.
  • કૌટિલ્ય મુજબ નટ-નટીઓ અને વેશ્યાઓ પર પણ કર લાદવામાં આવતો.
• ચલણ (Currency):
  • મુખ્ય ચલણ ચાંદીનો સિક્કો ‘પણ’ (Pana) હતો.
  • ‘પંચમાર્ક’ (Punch-marked) સિક્કાઓ પ્રચલિત હતા.
• વેપાર અને માર્ગો (Trade Routes):
  • ઉત્તર-પશ્ચિમ (તક્ષશિલા) ને પાટલીપુત્ર સાથે જોડતો જમીન માર્ગ હતો (જે પાછળથી ગ્રાન્ડ ટ્રંક રોડ બન્યો).
  • આ માર્ગ શેરશાહ સૂરી અને ડેલહાઉસી દ્વારા પુનઃનિર્મિત કરાયો હતો.
  • પૂર્વમાં તામ્રલિપ્તિ (Tamralipti – પશ્ચિમ બંગાળ) અને પશ્ચિમમાં ભરૂચ (Bharuch) આંતરરાષ્ટ્રીય બંદરો હતા.
  • રાજ્ય દ્વારા ઉત્પાદિત માલને ‘રાજપણ્ય’ (Rajapanya) કહેવાતો.

૫. સમાજ અને ધર્મ 

• વર્ગ વિભાજન:
  • મૅગેસ્થનિસ મુજબ ભારતીય સમાજ 7 જાતિઓમાં વહેંચાયેલો હતો: (1) દાર્શનિકો, (2) ખેડૂતો, (3) શિકારીઓ/પશુપાલકો, (4) કારીગરો/વેપારીઓ, (5) નિરીક્ષકો (જાસૂસો), (6) રાજાના સલાહકારો, (7) સૈનિકો (સ્રોતમાં સ્પષ્ટ નામ નથી, પણ સંદર્ભ છે).
  • વ્યવસાયો વંશપરંપરાગત હતા અને આંતરલગ્ન પર પ્રતિબંધ હતો.
• ગુલામી પ્રથા (Slavery):
  • [Contradiction] મૅગેસ્થનિસ અનુસાર ભારતમાં ગુલામી પ્રથા ન હતી.
  • અન્ય ભારતીય સ્રોતો (ત્રિપીટક, અર્થશાસ્ત્ર) મુજબ ગુલામી અસ્તિત્વમાં હતી (જન્મથી, વેચાયેલા, યુદ્ધ કેદી, દંડિત).
  • અશોકે શિલાલેખ V માં ગુલામો પ્રત્યે દયા રાખવાની વાત કરી છે.
• સ્ત્રીઓની સ્થિતિ:
  • સ્ત્રીઓનું સ્થાન ઉચ્ચ હતું, તેઓ રાજાના અંગરક્ષક તરીકે કાર્ય કરતી.
  • છૂટાછેડા (Divorce) અને પુનર્લગ્ન (Remarry) ની છૂટ હતી.
• ધર્મ:
  • ચંદ્રગુપ્ત: જૈન ધર્મ.
  • બિન્દુસાર: આજીવક સંપ્રદાય.
  • અશોક: બૌદ્ધ ધર્મ (વ્યક્તિગત), પણ પ્રજા પર થોપ્યો નહિ.

૬. કલા અને સ્થાપત્ય 

• મહેલો: પાટલીપુત્રનો ચંદ્રગુપ્તનો મહેલ લાકડા (કાષ્ઠ) નો બનેલો હતો.
• સ્તંભો (Pillars):
  • એક જ પથ્થરમાંથી બનેલા (Monolithic) હતા.
  • પથ્થર: ચુનાર (મિર્ઝાપુર, UP) ના રેતીના પથ્થર (Sandstone).
  • રામપૂર્વા, લૌરિયાનંદનગઢ અને સારનાથના સ્તંભો શ્રેષ્ઠ નમૂના છે.
  • રાષ્ટ્રીય ચિહ્ન (ચાર સિંહ) સારનાથના સ્તંભમાંથી લેવાયું છે.
• ગુફાઓ (Caves):
  • બિહારમાં ગયા પાસે બારાબરની ટેકરીઓ (Barabar Hills) માં ગુફાઓ મળી છે.
  • સૌથી શ્રેષ્ઠ: લોમેશ ઋષિની ગુફા.
• મૂર્તિઓ: દીદારગંજમાંથી મળી આવેલી ‘યક્ષ’ અને ‘યક્ષિણી’ ની પોલીસ કરેલી મૂર્તિઓ.

૭. સામ્રાજ્યનું પતન 

• કારણો:
  • નબળા ઉત્તરાધિકારીઓ: અશોક પછી સામ્રાજ્યનું વિભાજન થયું અને શાસકો ટૂંકા ગાળા માટે આવ્યા.
  • બ્રાહ્મણોનો વિરોધ: અશોકે પશુબલિ બંધ કરાવતા બ્રાહ્મણોની આર્થિક સ્થિતિ બગડી, જેથી તેઓ વિરોધી બન્યા.
  • આર્થિક કટોકટી: વિશાળ અમલદારશાહી અને સૈન્યને કારણે તિજોરી ખાલી થઈ ગઈ. ધાર્મિક કાર્યોમાં ધનનો વ્યય થયો.
  • અધિકારીઓનો અત્યાચાર: અશોકના શાસનના પાછલા ભાગમાં ધર્મ-મહામાત્રો અત્યાચારી બન્યા હોઈ શકે.
  • લોખંડ પર એકાધિકાર સમાપ્ત: મગધનો લોખંડ પરનો એકાધિકાર ઘટ્યો.
  • દુષ્કાળ: ઉત્તર બંગાળમાં દુષ્કાળ (Famine) ના પુરાવા મળ્યા છે.

સરખામણી કોષ્ટક 

સંપૂર્ણ સમયરેખા 

• ઈ.સ. પૂર્વે 321: ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય દ્વારા મૌર્ય સામ્રાજ્યની સ્થાપના.
• ઈ.સ. પૂર્વે 305: ચંદ્રગુપ્ત અને સેલ્યુકસ નિકેતર વચ્ચે યુદ્ધ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 303: સેલ્યુકસ સાથે સંધિ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 297: ચંદ્રગુપ્તનું શાસન પૂર્ણ, બિન્દુસારનું શાસન શરૂ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 273: બિન્દુસારનું મૃત્યુ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 272: અશોકનું શાસન શરૂ (અંદાજિત).
• ઈ.સ. પૂર્વે 261: કલિંગનું યુદ્ધ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 232: અશોકનું મૃત્યુ, દશરથનું શાસન શરૂ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 224: દશરથનું શાસન પૂર્ણ, સંપ્રતિનું શાસન શરૂ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 215: સંપ્રતિનું શાસન પૂર્ણ, શાલિશુકનું શાસન શરૂ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 202: શાલિશુકનું શાસન પૂર્ણ, દેવવર્મનનું શાસન શરૂ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 195: દેવવર્મનનું શાસન પૂર્ણ, શતધન્વનનું શાસન શરૂ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 187: શતધન્વનનું શાસન પૂર્ણ, બૃહદ્રથનું શાસન શરૂ.
• ઈ.સ. પૂર્વે 185: પુષ્યમિત્ર શુંગ દ્વારા બૃહદ્રથની હત્યા, મૌર્ય સામ્રાજ્યનું પતન.

પારિભાષિક શબ્દકોશ 

• ધમ્મ (Dhamma): સંસ્કૃત શબ્દ ‘ધર્મ’નું પ્રાકૃત રૂપ, અશોકની નૈતિક આચારસંહિતા.
• સમાહર્તા (Samaharta): મહેસૂલ કલેક્ટર અને ખર્ચ નિયંત્રક.
• સન્નિધાતા (Sannidhata): રાજ્યનો કોષાધ્યક્ષ (Treasurer).
• ભાગ (Bhaga): જમીન મહેસૂલ (Land Tax), ઉપજનો 1/4 ભાગ.
• સીતા (Sita): રાજ્યની માલિકીની (Crown) જમીન.
• હિરણ્ય (Hiranaya): રોકડમાં ચૂકવાતો કર.
• પિંડકર (Pindakara): ગામડાઓના સમૂહ દ્વારા ચૂકવાતો કર.
• રાજપણ્ય (Rajapanya): રાજ્ય દ્વારા ઉત્પાદિત માલસામાન.
• જનપદનિવેશ (Janapadanivesa): નવી વસાહતો સ્થાપવાની પદ્ધતિ.
• અમિત્રઘાત (Amitraghata): બિન્દુસારનું બિરુદ, અર્થ ‘શત્રુઓનો નાશ કરનાર’.

પરીક્ષાલક્ષી કીવર્ડ્સ 

• વ્યક્તિઓ: ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય, કૌટિલ્ય (ચાણક્ય), સેલ્યુકસ નિકેતર, હેલન, ભદ્રબાહુ, બિન્દુસાર, અશોક, દશરથ, સંપ્રતિ, બૃહદ્રથ, પુષ્યમિત્ર શુંગ, મૅગેસ્થનિસ, ડાયોનિસિયસ, ડેઈમેકસ, સુહસ્તિસૂરિજી.
• સ્થળો: પાટલીપુત્ર, તક્ષશિલા, ઉજ્જૈન, સુવર્ણગિરિ, તોસાલી, કલિંગ, શ્રવણબેલગોડા, બારાબર ટેકરીઓ, સારનાથ, જૂનાગઢ, તામ્રલિપ્તિ, ભરૂચ, લૌરિયાનંદનગઢ.
• પુસ્તકો: અર્થશાસ્ત્ર, ઈન્ડિકા, મુદ્રારાક્ષસ, મહાવંશ, દીપવંશ, પરિશિષ્ટપર્વ, ગાર્ગી સંહિતા (યુગ પુરાણ), દિવ્યાવદાન, અશોકાવદાન.
• અધિકારીઓ: સમાહર્તા, સન્નિધાતા, સીતાધ્યક્ષ, પણ્યાધ્યક્ષ, સંસ્થ્યાધ્યક્ષ, ધર્મમહાપાત્ર, અંતપાલ, લોહાધ્યક્ષ.

બોક્સ અને મેપ ડેટા (Box & Map Data Extraction)

• મૌર્ય સામ્રાજ્યનો નકશો ઉત્તરમાં હિમાલયની તળેટી સુધી વિસ્તરેલો હતો.
• પશ્ચિમમાં અફઘાનિસ્તાન અને બલુચિસ્તાન (અરાકોશિયા, ગેડ્રોશિયા) સુધી.
• દક્ષિણમાં કર્ણાટક સુધી સામ્રાજ્ય વિસ્તરેલું હતું.
• નેપાળ પણ સામ્રાજ્યનો ભાગ હતો.
• આંધ્ર પ્રદેશ વેપાર માર્ગના દક્ષિણ છેડા પર હતું.

Quick Revision 

1. સ્થાપક: ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય (321 BCE).
2. મદદગાર: ચાણક્ય (કૌટિલ્ય).
3. સેલ્યુકસ સાથે યુદ્ધ: 305 BCE.
4. ગ્રીક રાજદૂત: મૅગેસ્થનિસ (પુસ્તક: ઈન્ડિકા).
5. બિન્દુસારના સમયમાં તક્ષશિલામાં બળવો થયો હતો.
6. બિન્દુસાર ‘આજીવક’ સંપ્રદાયમાં માનતો હતો.
7. અશોક: 261 BCE માં કલિંગ યુદ્ધ.
8. અશોકના શિલાલેખોની ભાષા: પાલિ.
9. અશોકે ‘ધર્મમહાપાત્ર’ ની નિમણૂક કરી.
10. સુદર્શન તળાવનું નિર્માણ: ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય (જૂનાગઢ).
11. મુખ્ય કર: ભાગ (1/4 ઉપજ).
12. ચલણ: ‘પણ’ (ચાંદીના સિક્કા).
13. સમાહર્તા = કલેક્ટર.
14. સન્નિધાતા = કોષાધ્યક્ષ.
15. મૌર્ય કલા: એકાશ્મક સ્તંભો (Monolithic Pillars).
16. અંતિમ રાજા: બૃહદ્રથ.
17. બૃહદ્રથની હત્યા: પુષ્યમિત્ર શુંગ (185 BCE).
18. મૅગેસ્થનિસ મુજબ 7 જાતિઓ હતી, ગુલામી ન હતી.
19. કૌટિલ્ય મુજબ ગુલામી હતી.
20. સ્ત્રીઓ અંગરક્ષક તરીકે કાર્ય કરતી હતી.