વિષય પરિચય: મૌર્યોત્તર કાળ (ઈ.સ. પૂર્વે 200 થી ઈ.સ. 300)

• સમયગાળો: મૌર્ય સામ્રાજ્યના પતન અને ગુપ્ત સામ્રાજ્યના ઉદય વચ્ચેના આશરે 500 વર્ષ.
• મુખ્ય પરિવર્તનો:
  • રાજકીય સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ.
  • મધ્ય એશિયા અને પશ્ચિમ ચીન તરફથી વિદેશી આક્રમણો (યવન, શક, કુષાણ).
  • નવી કલા (ગાંધાર, મથુરા) અને ધાર્મિક પરંપરાઓનો ઉદય.
• ભૌગોલિક વિસ્તાર: અફઘાનિસ્તાનથી લઈને દક્ષિણ ભારત સુધી ફેરફારો જોવા મળ્યા.

સાહિત્ય અને ભાષાનો વિકાસ (Literature & Language)

(મહત્વપૂર્ણ: સંસ્કૃત ભાષાનું પુનઃ ઉત્થાન)

• સંસ્કૃત ભાષા: આ કાળમાં સાહિત્યમાં સંસ્કૃત ભાષાનું સ્વરૂપ બદલાયું અને તે શિષ્ટ ભાષા બની.
• મહાકાવ્યોનું પરિવર્તન:
  • મહાભારત: શરૂઆતમાં 8,800 શ્લોકો સાથે ‘જયસંહિતા’ તરીકે ઓળખાતું, ત્યારબાદ ‘ભારત’ (24,000 શ્લોક) અને ગુપ્તકાળ સુધીમાં ‘મહાભારત’ (1 લાખ શ્લોક) બન્યું.
  • રામાયણ: શરૂઆતમાં શુદ્ધ સંસ્કૃતમાં રચાયું. તેનું કદ મહાભારત કરતા મોડું નક્કી થયું હોવાનું મનાય છે.
• સ્મૃતિ ગ્રંથો: સામાજિક અને રાજકીય નિયમો માટે મનુસ્મૃતિ, વિષ્ણુસ્મૃતિ, નારદસ્મૃતિ અને યાજ્ઞવલ્ક્યસ્મૃતિ ની રચના થઈ.
• મુખ્ય લેખકો અને કૃતિઓ [MCQ માટે આઈએમપી]:
  • પતંજલિ: ‘મહાભાષ્ય’ (પાણિનિના વ્યાકરણ પર ટીકા), ‘યોગસૂત્ર’, ‘પતંજલિ તંત્ર’ (વૈદ્યક શાસ્ત્ર).
  • ભરતમુનિ: ‘નાટ્યશાસ્ત્ર’.
  • અશ્વઘોષ: ‘બુદ્ધચરિત’ (બુદ્ધનું જીવનચરિત્ર), ‘સૌંદરનંદન’, ‘શારીપુત્ર પ્રકરણ’ (નાટક).
  • ભાસ: ‘સ્વપ્નવાસવદત્તમ્’ (નાટક), ‘પંચરાત્ર’, ‘પ્રતિજ્ઞાયૌગંધરાયણ’.
  • હાલ (સાતવાહન રાજા): ગાથાસપ્તશતી (પ્રાકૃત ભાષામાં).
  • નાગસેન: ‘મિલિન્દપણ્હો’ (પાલી ભાષામાં – બૌદ્ધ ગ્રંથ).
  • ચિકિત્સા વિજ્ઞાન: ‘ચરકસંહિતા’ (ચરક દ્વારા) અને ‘સુશ્રુતસંહિતા’.

ઉત્તર અને મધ્ય ભારતનો રાજકીય ઇતિહાસ

શુંગ વંશ (Shunga Dynasty)

• સમયગાળો: ઈ.સ. પૂર્વે 185 – 73.
• રાજધાની: પાટલિપુત્ર અને વિદિશા.
• સ્થાપક: પુષ્યમિત્ર શુંગ. (અંતિમ મૌર્ય રાજા બૃહદ્રથની હત્યા કરી).
• પુષ્યમિત્ર શુંગની સિદ્ધિઓ:
  • યવનો (ઈન્ડો-ગ્રીક) ના આક્રમણને ખાળ્યું.
  • કલિંગ રાજા ખારવેલ સામે યુદ્ધ કર્યું.
  • બે અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યા (માહિતી: ધનદેવનો અયોધ્યા અભિલેખ).
  • બ્રાહ્મણ ધર્મનો ચુસ્ત અનુયાયી હોવા છતાં ભરહુત સ્તૂપ અને સાંચી સ્તૂપ નો જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો.
• અગ્નિમિત્ર:
  • કાલિદાસનું નાટક ‘માલવિકાગ્નિમિત્ર’ અગ્નિમિત્ર અને વિદર્ભની રાજકુમારી માલવિકાની પ્રેમકથા પર છે.
• અંતિમ રાજા: દેવભૂતિ (તેની હત્યા વાસુદેવ કણ્વે કરી).
• હેલિયોડોરસ સ્તંભ: શુંગ રાજા ભાગભદ્રના દરબારમાં ગ્રીક રાજદૂત હેલિયોડોરસ આવ્યો હતો. તેણે વિદિશા (બેસનગર) ખાતે વાસુદેવ (વિષ્ણુ) ના માનમાં ગરુડ સ્તંભ બનાવ્યો.

કણ્વ વંશ (Kanva Dynasty)

• સ્થાપક: વાસુદેવ કણ્વ.
• આ વંશના રાજાઓ બ્રાહ્મણ હતા.
• અંતિમ રાજા: સુશર્મન (આંધ્ર/સાતવાહન રાજા દ્વારા હત્યા).

ચેદિ વંશ (કલિંગ – ઓરિસ્સા)

• સ્થાપક: મહામેઘવાહન.
• મહાન રાજા: ખારવેલ (જૈન ધર્મનો અનુયાયી).
• મહત્વનો સ્ત્રોત: હાથીગુમ્ફા અભિલેખ (ઉદયગિરિ ટેકરીઓ, ભુવનેશ્વર).
  • ભાષા/લિપિ: બ્રાહ્મી લિપિ.
  • શરૂઆત “જૈન નમોકાર મંત્ર” થી થાય છે.
  • ખારવેલની સૈન્ય સિદ્ધિઓ અને કલિંગમાં નહેરો બંધાવ્યાનો ઉલ્લેખ છે.

વિદેશી શાસકો (Foreign Invasions)

મધ્ય એશિયા અને પશ્ચિમ ચીનથી આક્રમણો થયા.

ઈન્ડો-ગ્રીક (યવન / Bactrian Greeks)

• ડેમેટ્રિયસ: ભારત પર આક્રમણ કરનાર પ્રથમ યવન રાજા.
• મિનેન્ડર (મિલિન્દ): સૌથી પ્રખ્યાત રાજા.
  • તેણે બૌદ્ધ સાધુ નાગસેન સાથે સંવાદ કર્યો, જે ‘મિલિન્દપણ્હો’ ગ્રંથમાં સંગ્રહિત છે.
  • રાજધાની: શાકલ (સિયાલકોટ).
• વિશેષતા: ભારતમા સૌપ્રથમ સોનાના સિક્કા અને રાજાઓના નામ-ચિત્ર વાળા સિક્કા બહાર પાડ્યા.

શક (Scythians)

• મધ્ય એશિયાથી આવ્યા. 5 શાખાઓમાં વહેંચાયેલા હતા (તક્ષશિલા, મથુરા, ઉજ્જૈન વગેરે).
• રુદ્રદામન (પશ્ચિમ ભારત): સૌથી શક્તિશાળી શક શાસક.
  • ગિરનાર શિલાલેખ: અશોકના શિલાલેખની નીચે જ કોતરાવેલો આ લેખ સંસ્કૃત ભાષાનો સૌપ્રથમ લાંબો શિલાલેખ છે.
  • તેણે સુદર્શન તળાવનું સમારકામ કરાવ્યું હતું.
  • ગુજરાતમાં શકોએ લગભગ 400 વર્ષ શાસન કર્યું.

કુષાણ વંશ

• મૂળ: ચીનની યુ-એ-ચી જાતિ.
• કનિષ્ક (મહાન રાજા):
  • સમય: ઈ.સ. 78 (શક સંવતની શરૂઆત).
  • રાજધાની: પુરુષપુર (પેશાવર) અને મથુરા.
  • ધર્મ: બૌદ્ધ ધર્મના મહાન સંરક્ષક (અશોક અને મિનેન્ડરની જેમ).
  • ચોથી બૌદ્ધ સંગીતિ: કાશ્મીરના કુંડલવનમાં યોજાઈ. અહીં બૌદ્ધ ધર્મ હીનયાન અને મહાયાન માં વહેંચાયો.
  • સિલ્ક રૂટ (રેશમ માર્ગ): ચીનથી ભારત થઈને મધ્ય એશિયા જતા માર્ગ પર કુષાણોનો અંકુશ હતો, જેનાથી અઢળક સંપત્તિ મળી.
  • બિરુદ: ‘દેવપુત્ર’, ‘મહારાજાધિરાજ’.

દક્ષિણ ભારતનો ઇતિહાસ

સાતવાહન વંશ (આંધ્ર)

• વિસ્તાર: મહારાષ્ટ્ર અને આંધ્રપ્રદેશ (ગોદાવરી-કૃષ્ણા વચ્ચે).
• સ્થાપક: સિમુક.
• ગૌતમીપુત્ર સાતકર્ણી: સૌથી પ્રતાપી રાજા. શક રાજા નહપાણને હરાવ્યો.
• વશિષ્ઠીપુત્ર પુલુમાવી: સિક્કાઓ પર ‘બે સઢવાળા વહાણ’નું ચિત્ર (દરિયાઈ વેપાર સૂચવે છે).
• મહત્વની વિશેષતાઓ [Exam Concept]:
  • તેઓ ‘દક્ષિણાપથના સ્વામી’ કહેવાતા.
  • બ્રાહ્મણો અને બૌદ્ધ ભિક્ષુઓને ભૂમિ દાન (Land Grants) આપવાની પ્રથા સૌપ્રથમ સાતવાહનોએ શરૂ કરી.
  • માતૃપ્રધાન નામ રાખવાની પ્રથા (દા.ત. ગૌતમીપુત્ર), પણ સત્તા પુરુષપ્રધાન હતી.

મહાપાષાણ સંસ્કૃતિ (Megalithic Culture)

• વ્યાખ્યા: દક્ષિણ ભારતમાં મૃતકોને દફનાવવાની એક પદ્ધતિ, જેમાં દફન સ્થળ (કબર) ની આસપાસ મોટા પથ્થરો (શિલાઓ) ગોઠવવામાં આવતા.
• સમય: ઈ.સ. પૂર્વે 1200 થી ઈ.સ. પૂર્વે 300.
• અવશેષો: કાળા અને લાલ માટીના વાસણો, લોખંડના ઓજારો (ત્રિશૂળ, કટાર, કુહાડી).

સંગમ યુગ (Sangam Age)

• સંગમ એટલે: તમિલ કવિઓનો સંઘ અથવા સભા. મદુરાઈમાં પાંડ્ય રાજાઓના આશ્રયે ત્રણ સંગમ યોજાઈ.
• ત્રણ રાજ્યો (મૂવેન્દર):
  1. ચોલ: રાજધાની ઉરૈયુર/પુહાર. પ્રતીક: વાઘ.
  2. ચેર (કેરળ): રાજધાની વંજી. પ્રતીક: ધનુષ્ય.
  3. પાંડ્ય: રાજધાની મદુરાઈ. પ્રતીક: માછલી.
• સમાજ: પાંચ વિભાગો (તિણાઈ) – કુરિન્જી (પહાડ), મુલ્લઈ (જંગલ), મરુદમ (ખેતી), નેઈતલ (દરિયાકાંઠો), પાલઈ (રણ).
• સ્ત્રીઓ: સ્ત્રીઓ શિક્ષિત હતી (અવ્વૈયાર જેવી કવયિત્રીઓ). સતીપ્રથા (તિપાયદલ) નો ઉલ્લેખ મળે છે.
• મહત્વનું: યુદ્ધમાં શહીદ થયેલા વીરોની યાદમાં પથ્થર સ્થાપવામાં આવતા, જેને ‘નાડુકલ’ કે ‘વીરકલ’ કહેવાય છે.

વેપાર અને અર્થવ્યવસ્થા (Trade & Economy)

• રોમન વેપાર (સુવર્ણકાળ):
  • નિકાસ: મરી-મસાલા (યવનપ્રિયા), મલમલ, મોતી, હાથીદાંત.
  • આયાત: સોનું, ચાંદી, શરાબ, પરવાળા.
  • પ્લીની: રોમનું સોનું ભારતમાં ઘસડાઈ જાય છે તે અંગે દુઃખ વ્યક્ત કરે છે.
• શ્રેણી વ્યવસ્થા (Guilds):
  • વેપારીઓ અને કારીગરોનો સંઘ.
  • શ્રેષ્ઠી: શ્રેણીનો વડો.
  • સાર્થવાહ: વણઝારા (કાફલા) નો વડો.
  • જેષ્ઠક: કારીગરોની શ્રેણીનો વડો.
• કાપડ ઉદ્યોગ: મથુરામાં બનતું ‘શતક’ નામનું કાપડ પ્રખ્યાત હતું.
• માર્ગો:
  • ઉત્તરાપથ: ઉત્તર ભારતને વાયવ્ય સાથે જોડતો.
  • દક્ષિણાપથ: દક્ષિણ ભારતને ઉત્તર સાથે જોડતો.
• ચોમાસુ પવનો: ગ્રીક નાવિક હિપ્પાલસે (Hippalus) મોસમી પવનોની શોધ કરી, જેનાથી અરબ સાગરમાં મુસાફરી ઝડપી બની.

કલા અને સ્થાપત્ય (Art & Architecture)

સ્તૂપ સ્થાપત્ય

• સ્તૂપ: બુદ્ધના અવશેષો પર બનતો અર્ધગોળાકાર ગુંબજ.
• તોરણ: સ્તૂપના સુશોભિત પ્રવેશદ્વાર (શુંગ કાળમાં શરૂઆત થઈ).
• સાંચી અને ભરહુત (મધ્યપ્રદેશ): અશોકે બનાવ્યા હતા, પણ શુંગ કાળમાં તેનો વિસ્તાર થયો અને પથ્થરની રેલિંગ બની.
• અમરાવતી અને નાગાર્જુનકોંડા: આંધ્રપ્રદેશમાં કૃષ્ણા નદીના કિનારે.

મૂર્તિકલાની ત્રણ શૈલીઓ (Schools of Sculpture) [Most Important]

મંદિર સ્થાપત્ય (શરૂઆત)

• મંદિરોમાં ગર્ભગૃહ, સભામંડપ બનાવવાની શરૂઆત.
• પ્રકારો:
  1. સાંધાર: પ્રદક્ષિણા પથ વગરનું.
  2. નિરંધાર: પ્રદક્ષિણા પથ સાથેનું.
  3. સર્વતોભદ્ર: ચારે બાજુથી પ્રવેશદ્વાર હોય તેવું.

Key Takeaways (પરીક્ષાલક્ષી તારણો)

1. સંસ્કૃતનું પ્રભુત્વ: રુદ્રદામનનો શિલાલેખ અને પતંજલિનું સાહિત્ય દર્શાવે છે કે પ્રાકૃતની જગ્યાએ સંસ્કૃત રાજભાષા બની રહી હતી.
2. મૂર્તિપૂજા: મહાયાન બૌદ્ધ ધર્મના ઉદય સાથે ભારતમાં સૌપ્રથમ વખત બુદ્ધની મૂર્તિઓ (મથુરા શૈલીમાં) બનવાની શરૂઆત થઈ.
3. આર્થિક સમૃદ્ધિ: કુષાણો દ્વારા સિલ્ક રૂટ પર કબજો અને રોમ સાથેનો વેપાર ભારતને આર્થિક રીતે અત્યંત સમૃદ્ધ બનાવનાર પરિબળો હતા.
4. ભૂમિ દાન: સાતવાહનોએ શરૂ કરેલી બ્રાહ્મણોને જમીન દાન આપવાની પ્રથાએ પાછળથી સામંતવાદને જન્મ આપ્યો.
5. સાંસ્કૃતિક સમન્વય: ગ્રીક, શક અને કુષાણ શાસકો ભારતીય ધર્મ અને સંસ્કૃતિમાં ભળી ગયા (દા.ત. હેલિયોડોરસનું વૈષ્ણવ બનવું, કનિષ્કનું બૌદ્ધ બનવું).

Quick Revision Points (ઝડપી રિવિઝન)

1. • મૌર્ય સામ્રાજ્યના પતન પછી પુષ્યમિત્ર શુંગે શુંગ વંશની સ્થાપના કરી.
   • પુષ્યમિત્ર શુંગે બે અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યા (સંદર્ભ: ધનદેવનો અયોધ્યા અભિલેખ).
   • પતંજલિ પુષ્યમિત્રના સમકાલીન હતા; તેમની કૃતિઓ: ‘મહાભાષ્ય’, ‘યોગસૂત્ર’.
   • કાલિદાસનું નાટક ‘માલવિકાગ્નિમિત્ર’ શુંગ રાજા અગ્નિમિત્ર પર આધારિત છે.
   • ગ્રીક રાજદૂત હેલિયોડોરસે વિદિશામાં વાસુદેવના માનમાં ગરુડ સ્તંભ (બેસનગર અભિલેખ) બનાવ્યો.
   • સાંચી અને ભરહુત સ્તૂપના સુશોભિત પ્રવેશદ્વાર (તોરણ) શુંગ કાળમાં બન્યા.
   • કલિંગ રાજા ખારવેલનો ‘હાથીગુમ્ફા અભિલેખ’ ઉદયગિરિ (ઓરિસ્સા) ખાતે આવેલો છે.
   • હાથીગુમ્ફા અભિલેખની શરૂઆત ‘જૈન નમોકાર મંત્ર’ થી થાય છે.
   • મહાભારત ગ્રંથનો વિકાસ: જયસંહિતા (8,800 શ્લોક) → ભારત → મહાભારત.
   • અશ્વઘોષે સંસ્કૃતમાં ‘બુદ્ધચરિત’ અને ‘સૌંદરનંદન’ કાવ્યો રચ્યા.
   • ઈન્ડો-ગ્રીક (યવન) શાસકોએ ભારતમાં સૌપ્રથમ સોનાના અને લેખવાળા સિક્કા બહાર પાડ્યા.
   • ગ્રીક રાજા મિનેન્ડર અને નાગસેન વચ્ચેના સંવાદો ‘મિલિન્દપણ્હો’ ગ્રંથમાં છે.
   • શક રાજા રુદ્રદામનનો જૂનાગઢ (ગિરનાર) શિલાલેખ સંસ્કૃત ભાષાનો પ્રથમ લાંબો અભિલેખ છે.
   • કુષાણ રાજા કનિષ્કે ‘શક સંવત’ (ઈ.સ. 78) ની શરૂઆત કરી.
   • કનિષ્કે કાશ્મીરના કુંડલવનમાં ચોથી બૌદ્ધ સંગીતિનું આયોજન કર્યું (હીનયાન-મહાયાન વિભાજન).
   • કનિષ્કનું ચીનથી યુરોપ જતા ‘સિલ્ક રૂટ’ (રેશમ માર્ગ) પર નિયંત્રણ હતું.
   • સાતવાહન રાજાઓ ‘દક્ષિણાપથના સ્વામી’ કહેવાતા (રાજધાની: પ્રતિષ્ઠાન/પૈઠણ).
   • સાતવાહનોએ સૌપ્રથમ બ્રાહ્મણો અને બૌદ્ધોને ભૂમિ દાન આપવાની પ્રથા શરૂ કરી.
   • ગૌતમીપુત્ર સાતકર્ણીએ શક રાજા નહપાણને હરાવ્યો હતો.
   • દક્ષિણ ભારતની ‘મહાપાષાણ સંસ્કૃતિ’ માં કબરની આસપાસ મોટા પથ્થરો રખાતા.
   • સંગમ યુગના ત્રણ રાજ્યો: ચોલ, ચેર અને પાંડ્ય.
   • સંગમ યુગમાં શહીદોની યાદમાં સ્થાપિત પથ્થર ‘નાડુકલ’ કે ‘વીરકલ’ કહેવાતા.
   • સંગમ સાહિત્યમાં સતીપ્રથાને ‘તિપાયદલ’ તરીકે ઓળખવામાં આવતી.
   • ગ્રીક નાવિક હિપ્પાલસે ‘મોસમી પવનો’ (Monsoon winds) ની શોધ કરી.
   • પ્લીનીએ ‘નેચરલ હિસ્ટ્રી’માં રોમન સોનાના ભારત તરફના પ્રવાહ પર દુઃખ વ્યક્ત કર્યું છે.
   • વેપારી શ્રેણીના વડાને ‘શ્રેષ્ઠી’ અને કાફલાના વડાને ‘સાર્થવાહ’ કહેતા.
   • મથુરામાં બનતું ‘શતક’ નામનું કાપડ ખૂબ પ્રખ્યાત હતું.
   • ગાંધાર કલા: ભૂખરો/વાદળી પથ્થર, ગ્રીક-રોમન શૈલી, બૌદ્ધ વિષયવસ્તુ.
   • મથુરા કલા: લાલ પથ્થર, સૌપ્રથમ બુદ્ધ મૂર્તિ, જૈન-હિન્દુ મૂર્તિઓ.
   • અમરાવતી કલા: સફેદ આરસપહાણ, સાતવાહન/ઈક્ષ્વાકુ શાસકોનું સંરક્ષણ.

   🔹 અત્યંત મહત્વના પ્રશ્ન વિસ્તારો (Highly Expected Questions Areas)

   • મૌર્યોત્તર કાળના શિલાલેખો (હાથીગુમ્ફા, ગિરનાર, બેસનગર) અને સંબંધિત રાજાઓ.
   • ગાંધાર, મથુરા અને અમરાવતી કલા શૈલી વચ્ચેનો તફાવત (પથ્થરનો પ્રકાર અને વિશેષતા).
   • મહત્વપૂર્ણ પુસ્તકો અને લેખકો (પતંજલિ, અશ્વઘોષ, ભાસ, ભરતમુનિ).
   • વિદેશી આક્રમણોનો ક્રમ (ઈન્ડો-ગ્રીક → શક → પહલવ → કુષાણ).
   • સંગમ યુગની પરિભાષાઓ (નાડુકલ, તિપાયદલ, તિણાઈ).
   • સાતવાહન વંશની વિશેષતાઓ (માતૃપ્રધાન નામ, ભૂમિ દાન, સીસાના સિક્કા).