ગુજરાતના ઐતિહાસિક અને પ્રાચીન નામો | Ancient names of Gujarat

😀 Sharing is Caring :

Ancient names of Gujarat : હાલ સૈકાઓથી જેને આપણે ‘ગુજરાત‘ તરીકે ઓળખીએ છીએ, તે પ્રદેશને આ નામ સોલંકી કાળ (ઈ.સ. 942-1304) દરમિયાન મળ્યું હતું. તે પહેલાં જુદા જુદા સમયે આ પ્રદેશ અલગ અલગ નામે ઓળખાતો હતો. અહીં પરીક્ષાલક્ષી અગત્યની માહિતી નીચે મુજબ છે.

Ancient names of Gujarat : ગુજરાતના પ્રાચીન નામો

1. શાર્યાત વંશ અને આનર્ત (આદ્ય-ઐતિહાસિક કાલ)

શાર્યાત વંશના શાસનકાળ દરમિયાન આ પ્રદેશ “આનર્ત” નામે ઓળખાતો હતો.
તે સમયે તેની રાજધાની કુશસ્થલી હતી.
સમય જતાં કુશસ્થલીનું પુનર્નિર્માણ થયું અને તે “દ્વારવતી” કે “દ્વારકા” નામે જાણીતી બની.

2. મૌર્યથી ગુપ્ત કાલ (સૌરાષ્ટ્રનું નામ)

મૌર્ય કાળથી ગુપ્ત કાળ સુધીના સમયમાં સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારને “સુરાષ્ટ્ર” કહેવામાં આવતું.
તેનું પાટનગર ગિરિનગર હતું, જે હાલના જૂનાગઢની નજીક આવેલું છે.

3. ક્ષત્રપ કાલ (ઈ.સ. 23-400)

આ સમયગાળામાં ગુજરાતના જુદા જુદા પ્રદેશો અલગ નામે ઓળખાતા હતા, જેમ કે સુરાષ્ટ્ર, કચ્છ, આનર્ત અને શ્વભ્ર.
ખાસ નોંધ: ક્ષત્રપ કાળમાં “આનર્ત” નામનો અર્થ માત્ર ઉત્તર ગુજરાત પૂરતો સીમિત થઈ ગયો હતો.

4. મૈત્રક કાલ (ઈ.સ. 470-788) – ‘લાટ’ પ્રદેશ

આ સમયમાં સુરાષ્ટ્ર અને કચ્છ જેવા પ્રાદેશિક નામો પ્રચલિત હતા.
ચીની પ્રવાસીઓની નોંધ મુજબ, તે સમયે સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાત સહિતનો સમસ્ત પ્રદેશ “લાટ” નામે ઓળખાતો હોવો જોઈએ.
જોકે, અનુ-મૈત્રક કાલ (ઈ.સ. 788-942) અને રાષ્ટ્રકૂટોના સમયમાં “લાટ” નામ માત્ર દક્ષિણ ગુજરાત માટે જ રૂઢ થઈ ગયું હતું.

5. સોલંકી કાલ અને ‘ગુજરાત’ નામનો ઉદ્ભવ

શરૂઆતમાં દક્ષિણ રાજસ્થાનના ભીનમાલ પ્રદેશને “ગુર્જરદેશ” કહેતા.
મૂળરાજ સોલંકી (10મી સદી): જ્યારે તેમણે સત્યપુર મંડલ (સાંચોર) અને સારસ્વત મંડલ (સરસ્વતી નદી કાંઠેનો પ્રદેશ) જીત્યો, ત્યારે “ગુર્જરદેશ” નામ હાલના ઉત્તર ગુજરાત માટે વપરાવવાનું શરૂ થયું.
સોલંકી કાલ (ઈ.સ. 942-1304) દરમિયાન જેમ જેમ સત્તા વધી, તેમ આ નામ સમગ્ર પ્રદેશને લાગુ પડ્યું.
વાઘેલા સોલંકી કાલ (13મી સદી): આ સમયગાળામાં “ગુર્જરદેશ” નું “ગુજરાત” રૂપ પ્રચલિત બન્યું અને ત્યારથી આ પ્રદેશ આ નામે ઓળખાય છે.

Read Also : ગુજરાતી વ્યાકરણ

Quick Revision

વંશ / કાળ (Era/Dynasty)	સમયગાળો (Time Period)	નામ (Name)	પ્રદેશ / વિગત (Region/Details)
શાર્યાત વંશ (આદ્ય-ઐતિહાસિક કાલ)	ઉપલબ્ધ નથી	આનર્ત	આ પ્રદેશ ‘આનર્ત’ નામે ઓળખાતો અને તેની રાજધાની કુશસ્થલી (દ્વારકા) હતી.
મૌર્યથી ગુપ્ત કાલ	ઉપલબ્ધ નથી	સુરાષ્ટ્ર	સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તાર માટે વપરાતું નામ (પાટનગર: ગિરિનગર/જૂનાગઢ).
ક્ષત્રપ કાલ	ઈ.સ. 23-400	આનર્ત	આ સમયે ‘આનર્ત’ નામ માત્ર ઉત્તર ગુજરાત પૂરતું સીમિત હતું.
મૈત્રક કાલ	ઈ.સ. 470-788	લાટ	ચીની પ્રવાસીઓની નોંધ મુજબ તે સમયે સમસ્ત પ્રદેશ (સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાત સહિત) ‘લાટ’ નામે ઓળખાતો.
અનુ-મૈત્રક કાલ (રાષ્ટ્રકૂટોના સમયમાં)	ઈ.સ. 788-942	લાટ	આ સમયે ‘લાટ’ નામનો અર્થ માત્ર દક્ષિણ ગુજરાત માટે રૂઢ થયો.
મૂળરાજ સોલંકીનો સમય	10મી સદી	ગુર્જરદેશ	સત્યપુર અને સારસ્વત મંડલ એટલે કે હાલના ઉત્તર ગુજરાત માટે આ નામ લાગુ પડ્યું.
સોલંકી કાલ	ઈ.સ. 942-1304	ગુજરાત	સોલંકી સત્તાના વિસ્તાર સાથે આ નામ હાલના સમગ્ર પ્રદેશને લાગુ પડ્યું.
વાઘેલા સોલંકી કાલ	13મી સદી	ગુજરાત	13મી સદીમાં આ નામનું ‘ગુજરાત’ રૂપ પ્રચલિત બન્યું અને ત્યારથી આ પ્રદેશ આ નામે ઓળખાય છે.