GCERT Sociology Textbook Std-11 | Chapter-2

નમસ્તે મિત્રો, GCERT Sociology Textbook Std-11 । Chapter-2 ‘સમાજશાસ્ત્રના મૂળભૂત ખ્યાલો’ ની આ નોટ્સ TAT (Teacher Aptitude Test) અને વર્ગ-૩ ની પરીક્ષા ના સ્તરને અનુરૂપ તૈયાર કરવામાં આવી છે. આ પ્રકરણમાંથી વ્યુત્પત્તિ, વ્યાખ્યાઓ અને વિદ્વાનોના પાયાના ખ્યાલો વિશે પ્રશ્નો પૂછાવાની સંભાવના સૌથી વધુ હોય છે.

પ્રકરણ 2 – સમાજશાસ્ત્રના મૂળભૂત ખ્યાલો : GCERT Sociology Textbook Std-11 | Chapter-2

1. પ્રસ્તાવના

કોઈપણ વિજ્ઞાનના ગહન અભ્યાસ માટે તેના પાયાના ખ્યાલો અથવા ‘વિભાવનાઓ’ને સમજવી અનિવાર્ય છે. સમાજશાસ્ત્ર પણ એક સામાજિક વિજ્ઞાન હોવાથી તેને પોતાની ચોક્કસ ‘વૈજ્ઞાનિક પરિભાષા’ (Scientific Terminology) અને તાર્કિક રચના છે.

• વિભાવના એટલે શું?: દરેક વિજ્ઞાને પસંદ કરેલા વિશિષ્ટ અર્થ સૂચવતા શબ્દો એટલે ‘ખ્યાલ’ કે ‘વિભાવના’. તે માત્ર શબ્દો નથી, પરંતુ જ્ઞાનેન્દ્રિયો (આંખ, કાન, નાક વગેરે) દ્વારા ચકાસી શકાય તેવી ઘટનાઓને સમજાવતી એક તાર્કિક રચના છે.
• પરીક્ષાલક્ષી વિગત: આ પ્રકરણમાં આપણે સમાજશાસ્ત્રના સાત કેન્દ્રીય ખ્યાલો: ૧. સમાજ, ૨. સમુદાય, ૩. સામાજિક સમૂહ, ૪. સામાજિક દરજ્જો, ૫. સામાજિક ભૂમિકા, ૬. સામાજિક ધોરણો અને ૭. સામાજિક નિયંત્રણ વિશે વિગતવાર શીખીશું.

વૈજ્ઞાનિક પરિભાષાની આ સ્પષ્ટતા બાદ, આપણે સમાજશાસ્ત્રના સૌથી વ્યાપક ખ્યાલ ‘સમાજ’ વિશે માહિતી મેળવીશું.

2. સમાજ (Society)

રોજબરોજની ભાષામાં આપણે ‘સમાજ’ શબ્દનો ઉપયોગ જ્ઞાતિ કે મંડળ પૂરતો મર્યાદિત રાખીએ છીએ, પરંતુ સમાજશાસ્ત્રમાં તેનો અર્થ અત્યંત વ્યાપક છે. સમાજ એ માત્ર માનવી પૂરતો સીમિત નથી; પશુઓ, પક્ષીઓ અને કીટકો (જેમ કે ઉધઈ, મધમાખી, ચિમ્પાન્ઝી) પણ સામૂહિક જીવન ધરાવે છે.

• માનવ અને માનવેતર સમાજ વચ્ચેનો તફાવત: પશુ-પક્ષીઓનો સમાજ મુખ્યત્વે ‘જૈવિક’ (Biological) છે, જ્યારે માનવ સમાજ તેની ‘સંસ્કૃતિ’ અને જટિલ સામાજિક સંબંધોને કારણે અનન્ય છે. માનવી સિવાયના સજીવોમાં સામાજિક સાતત્ય જૈવિક રીતે જળવાય છે, જ્યારે માનવીમાં તે સામાજિક-સાંસ્કૃતિક રીતે જળવાય છે.

વ્યાખ્યા અને અર્થ:

1. મેકાઈવર અને પેજ: “સમાજ એ પ્રસ્થાપિત સામાજિક સંબંધોની હંમેશા પરિવર્તન પામતી વ્યવસ્થા છે.”
2. સમાજશાસ્ત્રીય શબ્દકોશ: સમાજને નિશ્ચિત ભૌગોલિક વિસ્તાર અને ‘આત્મનિર્ભરતા’ (Self-reliance) ધરાવતા માનવજૂથ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે.

સમાજના લક્ષણોનું વિશ્લેષણ:

• સામાજિક સંબંધો: માનવીઓ વચ્ચેની સભાનતાપૂર્વકની આંતરક્રિયાથી સહકાર, સ્પર્ધા કે સંઘર્ષના સંબંધો સ્થપાય છે.
• સમાનતા અને વિભિન્નતા: સમાજમાં સભ્યો વચ્ચે માનવી તરીકે મૂળભૂત સામ્ય છે, પરંતુ સાથે જ લિંગ, વય અને બૌદ્ધિક શક્તિઓમાં વિભિન્નતા પણ અનિવાર્ય છે.
• જુદા જુદા જૂથો અને પેટા જૂથો: માનવ સમાજ કૌટુંબિક, આર્થિક, ધાર્મિક અને રાજકીય જેવા અનેક જૂથોમાં વહેંચાયેલો છે જે સામાજિક અસમાનતા અને કોટિક્રમ સૂચવે છે.
• સામાજિક નિયંત્રણ: સમાજનું સાતત્ય જાળવવા માટે લોકરીતિઓ, રિવાજો અને કાયદા જેવા નિયંત્રણો જરૂરી છે.
• સાતત્ય: સામાજિકીકરણની પ્રક્રિયા દ્વારા સમાજ પોતાનો સાંસ્કૃતિક વારસો એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી પહોંચાડે છે.
• પરિવર્તન: સમાજ એક ગતિશીલ વ્યવસ્થા છે, જે સમય અને સ્થળ મુજબ બદલાતી રહે છે.

કનેક્ટિવ ટિશ્યુ: સમાજ એ એક અમૂર્ત ખ્યાલ છે, પરંતુ જ્યારે આ જ સામાજિક સંબંધો નિશ્ચિત ભૌગોલિક પ્રદેશ અને ‘અમે’ ની ભાવના સાથે જોડાય છે, ત્યારે તે ‘સમુદાય’નું મૂર્ત સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

3. સમુદાય

ઐતિહાસિક રીતે, જ્યારે માનવીએ ભટકતું જીવન છોડીને સ્થાયી વસવાટ શરૂ કર્યો, ત્યારે ‘સ્થળ’ અને ‘પ્રદેશ’ સામાજિક જીવનના પાયાના ઘટકો બન્યા.

વ્યાખ્યા અને માપદંડ: મેકાઈવર અને પેજ મુજબ, “નાના કે મોટા સમૂહના સભ્યો જ્યારે એક જ સ્થળે રહેતા હોય અને જીવનના મોટાભાગના હિતો સંતોષવાનો પ્રયત્ન કરે, ત્યારે તે સ્થાનિક સમૂહને સમુદાય કહે છે.”

કિંગ્સલે ડેવિસ દ્વારા આપવામાં આવેલા સમુદાયના બે મુખ્ય માપદંડો ખાસ યાદ રાખવા:

1. પ્રાદેશિક નિકટતા
2. સામાજિક સંપૂર્ણતા

સમુદાયના પાયાના તત્વો:

• વસ્તી: સમુદાય માટે માનવ સમૂહ પ્રાથમિક શરત છે.
• ભૌગોલિક પ્રદેશ: સમુદાયને પોતાનો નિશ્ચિત ભૌગોલિક વિસ્તાર હોય છે.
• સભ્યો વચ્ચે પરસ્પરાવલંબન: જરૂરિયાતો સંતોષવા માટે સભ્યો એકબીજા પર આધાર રાખે છે.
• સમાન ધોરણો અને મૂલ્યો: સમુદાયના સભ્યો સમાન પ્રકારની વર્તણૂક અને નિયમોથી જોડાયેલા હોય છે.
• સામુદાયિક ભાવના: “અમે બધા એક જ સમુદાયના છીએ” તેવી મનોવૈજ્ઞાનિક એકતાની ભાવના.

કનેક્ટિવ ટિશ્યુ: સમુદાયમાં રહેતી વ્યક્તિઓ પોતાની વિશિષ્ટ જરૂરિયાતો (જેમ કે આર્થિક કે વ્યવસાયિક) સંતોષવા માટે સમુદાયની અંદર જ નાના-નાના સામાજિક સમૂહોની રચના કરે છે.

4. સામાજિક સમૂહો

માનવી તેની એકલતા દૂર કરવા અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે સહજ રીતે સમૂહમાં રહેવાની વૃત્તિ ધરાવે છે. આ આંતર-નિર્ભરતા જ સામાજિક સમૂહોના ઉદભવનું કારણ છે.

લાક્ષણિકતાઓ:

1. બે કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ.
2. સમાન હોવાની સભાનતા (We-feeling).
3. સમાન હેતુ કે ઉદ્દેશ્ય.
4. સામાજિક આંતરક્રિયા.

પ્રકારોનું વિગતવાર વર્ગીકરણ:

1. મંડળ (Association): કોઈ ચોક્કસ હિતની પૂર્તિ માટે સભાનતાપૂર્વક સંગઠિત થયેલો સમૂહ. દા.ત. શિક્ષક મંડળ, વેપારી મંડળ.
2. વર્ગ (Class): આર્થિક આધારે પડતા વિભાગો (શ્રીમંત, મધ્યમ, ગરીબ). મેક્સ વેબરે વર્ગને ‘દરજ્જા સમૂહ’ (Status Group) તરીકે ઓળખાવ્યો છે.
3. જ્ઞાતિ (Caste): ભારતની વિશિષ્ટ વ્યવસ્થા જે હિન્દુ ધર્મની ‘વર્ણ વ્યવસ્થા’ માંથી ઉતરી આવી છે. રીઝલે અને એમ.એન. શ્રીનિવાસના મતે જ્ઞાતિનો દરજ્જો જન્મથી જ નક્કી થાય છે.

કનેક્ટિવ ટિશ્યુ: કોઈપણ સામાજિક સમૂહમાં વ્યક્તિનું જે સ્થાન હોય છે, તેને સમાજશાસ્ત્રમાં ‘દરજ્જો’ અને તેની પાસે અપેક્ષિત કાર્યને ‘ભૂમિકા’ કહેવામાં આવે છે.

5. સામાજિક દરજ્જો અને ભૂમિકા (Social Status and Role)

પરીક્ષક માટે નોંધ: દરજ્જો એ ‘સ્થિત્યાત્મક’ (Positional) પાસું છે, જ્યારે ભૂમિકા એ ‘વર્તનલક્ષી’ (Behavioral) પાસું છે.

દરજ્જાના પ્રકારો:

પ્રકાર	અર્થ / સમજૂતી	ઉદાહરણો
અર્પિત દરજ્જો	જે દરજ્જો જન્મથી કે વારસામાં આપોઆપ મળે છે.	જાતિ (પુરુષ/સ્ત્રી), જ્ઞાતિ, ધર્મ
પ્રાપ્ત દરજ્જો	વ્યક્તિની પસંદગી, લાયકાત અને પ્રયત્નોથી મેળવેલો દરજ્જો.	શિક્ષક, ડૉક્ટર, સરપંચ, મેનેજર

• વિશિષ્ટ ઉદાહરણ (Case Study): ભારતના લોકસભાના પ્રથમ મહિલા સ્પીકર મીરાં કુમાર એવા સમૂહમાંથી આવતા હતા જે સમાજમાં વંચિત હતો, તેમ છતાં તેમણે પોતાની લાયકાત અને શિક્ષણથી ઉચ્ચ ‘પ્રાપ્ત દરજ્જો’ મેળવ્યો.

કનેક્ટિવ ટિશ્યુ: વ્યક્તિ જ્યારે પોતાના દરજ્જા મુજબની ભૂમિકા ભજવે છે, ત્યારે તેણે સમાજ દ્વારા સ્વીકૃત એવા કેટલાક નિયમોનું પાલન કરવું પડે છે, જેને ‘સામાજિક ધોરણો’ કહે છે.

6. સામાજિક ધોરણો

સામાજિક ધોરણો એ સમાજ વ્યવસ્થાને ટકાવી રાખતી કરોડરજ્જુ છે. તે માનવતાવાદ અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો પર આધારિત હોય છે.

લક્ષણો:

1. ઉદભવની રીત: તે લોકરીતિઓ અને રિવાજોમાંથી સ્વાભાવિક રીતે ઉદભવે છે અથવા કાયદા દ્વારા સભાનપણે ઘડાય છે.
2. સામાજિકીકરણ દ્વારા શીખાય છે: ધોરણો જૈવિક વારસામાં મળતા નથી, પરંતુ કુટુંબ અને મિત્રજૂથો દ્વારા શીખવામાં આવે છે.
3. સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો સાથે સંબંધ: ધોરણો હંમેશા સમાજના સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો (દા.ત. વડીલો પ્રત્યે આદર) સાથે જોડાયેલા હોય છે.
4. સાર્વત્રિકતા અને વૈવિધ્ય: તે દરેક સમાજમાં હોય છે, પરંતુ તેના સ્વરૂપોમાં ભિન્નતા જોવા મળે છે.
5. સજા પદ્ધતિ: ધોરણભંગ બદલ હળવી કે કઠોર સજાની જોગવાઈ હોય છે.

કનેક્ટિવ ટિશ્યુ: જ્યારે સામાજિક ધોરણોનું પાલન કરાવવા માટે વ્યવસ્થિત પ્રયત્નો હાથ ધરવામાં આવે, ત્યારે તેને ‘સામાજિક નિયંત્રણ’ કહેવાય છે.

7. સામાજિક નિયંત્રણ

મેકાઈવર અને પેજના મતે: “સામાજિક નિયંત્રણ એ એવા સાધનો છે જેના દ્વારા સમગ્ર સામાજિક વ્યવસ્થા પોતાનું અસ્તિત્વ જાળવી રાખે છે.”

નિયંત્રણની પદ્ધતિઓ:

પદ્ધતિનો પ્રકાર	માધ્યમ / સંસ્થાઓ	સમુદાયનો પ્રકાર	સજા/પુરસ્કાર (Sanction)
ઔપચારિક નિયંત્રણ	કાયદો, પોલીસ, ન્યાયતંત્ર	વિશાળ સમુદાય (શહેર/રાષ્ટ્ર)	જેલ, દંડ, કાયદાકીય સજા
અનૌપચારિક નિયંત્રણ	કુટુંબ, જ્ઞાતિ, ધર્મ	નાનો સમુદાય (ગામડું)	ટીકા, મશ્કરી, બહિષ્કાર

નિષ્કર્ષ: આ પ્રકરણના પાયાના ખ્યાલો (Concepts) એ સમાજશાસ્ત્રના મકાનની ઈંટો સમાન છે. આ વિભાવનાઓની સ્પષ્ટ સમજ