GCERT Sociology Textbook Std-11 | Chapter-5

નમસ્તે મિત્રો, GCERT Sociology Textbook Std-11 । Chapter-5 ‘સંસ્કૃતિ અને સામાજિકીકરણ’ ની આ નોટ્સ TAT (Teacher Aptitude Test) અને વર્ગ-૩ ની પરીક્ષા ના સ્તરને અનુરૂપ તૈયાર કરવામાં આવી છે.

પ્રકરણ ૫: સંસ્કૃતિ અને સામાજિકીકરણ

૧. પ્રસ્તાવના

માનવી એક સામાજિક પ્રાણી છે, જે તેના અસ્તિત્વ અને જરૂરિયાતો માટે પરસ્પર નિર્ભરતા પર આધાર રાખે છે. સમાજશાસ્ત્રીય દ્રષ્ટિકોણથી, માનવસમાજ અને પ્રાણીસમાજ વચ્ચેનો પાયાનો ભેદ પાડતું જો કોઈ અદ્વિતીય તત્વ હોય તો તે ‘સંસ્કૃતિ’ છે. પ્રાણીસમાજમાં સંસ્કૃતિનો અભાવ હોય છે, જ્યારે સંસ્કૃતિ એ માનવસમાજની એક વિશિષ્ટ અને અનિવાર્ય લાક્ષણિકતા છે. માનવીનું વર્તન, આંતરક્રિયા, સામાજિક સંબંધો, દરજ્જો, ભૂમિકા અને સામાજિક સંસ્થાઓ—આ તમામ પાસાઓ સંસ્કૃતિ દ્વારા પ્રભાવિત અને માર્ગદર્શિત થાય છે. માનવસમાજને સંપૂર્ણપણે સમજવા માટે સંસ્કૃતિ અને તેની સંક્રમણ પ્રક્રિયા એટલે કે સામાજિકીકરણનો ગહન અભ્યાસ અનિવાર્ય છે.

૨. સંસ્કૃતિનો અર્થ

સંસ્કૃતિ એ અત્યંત વ્યાપક અને ગહન ખ્યાલ છે. સામાન્ય શબ્દોમાં કહીએ તો, ‘સંસ્કૃતિ એટલે જીવન જીવવાની રીત.’ સમયના વહેણ સાથે સંસ્કૃતિના અર્થઘટનમાં ઉત્ક્રાંતિ જોવા મળી છે:

• ૧૯મી સદીનો સંદર્ભ: આ સમયગાળામાં સંસ્કૃતિ શબ્દ મુખ્યત્વે લોકોની ‘જીવનશૈલી’ (Way of Life) તરીકે પ્રયોજાતો હતો. જેમાં ગ્રામીણ, શહેરી, આદિવાસી કે આધુનિક જીવનશૈલીનો સમાવેશ થતો હતો.
• ૨૦મી સદીનો સંદર્ભ: ૨૦મી સદીમાં આ ખ્યાલ વધુ વૈજ્ઞાનિક બન્યો અને તેને ‘સમગ્ર સામાજિક વારસા’ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યો. સામાજિક વારસો એટલે જૂથ-જીવનની વિશિષ્ટ જીવનશૈલી, જેમાં જ્ઞાન, માન્યતાઓ, રિવાજો, કૌશલ્યો તેમજ ભૌતિક બાબતો જેવી કે મકાન બાંધવાની પદ્ધતિ, કપડાં સીવવાની કળા અને માટીના વાસણો બનાવવાની યુક્તિઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.

૩. સંસ્કૃતિની વ્યાખ્યાઓ

પરીક્ષાલક્ષી દ્રષ્ટિએ સંસ્કૃતિની નીચે મુજબની બે પ્રમાણિત વ્યાખ્યાઓ અત્યંત મહત્વની છે:

૧. મેલિનોવ્સ્કી: “સંસ્કૃતિ એ વારસામાં મળેલાં ઓજાર, સાધનો, હથિયારો, ચીજવસ્તુઓ, તકનીકી પ્રક્રિયાઓ, વિચારો, ટેવો અને મૂલ્યોની બનેલી છે.”

૨. ટાઈલર: “સમાજના સભ્ય તરીકે મનુષ્યે મેળવેલાં જ્ઞાન, માન્યતા, કલા, કાયદા, કાનૂન, નીતિ-નિયમો, રીત-રિવાજો તથા અન્ય સર્વ શક્તિઓ અને ટેવોનો બનેલો સમગ્ર સંકુલ એટલે સંસ્કૃતિ.”

૪. સંસ્કૃતિનાં લક્ષણો

સંસ્કૃતિની પ્રકૃતિ અને સ્વરૂપને સમજવા માટે નીચેના લક્ષણો પાયારૂપ છે:

• સંસ્કૃતિ જીવનશૈલી છે: તે માનવીને સામાજિક રીતે કેવી રીતે જીવવું તેનું માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.
• સંસ્કૃતિ એ શીખેલી વર્તણૂક છે: સંસ્કૃતિ જૈવિક વારસામાં નથી મળતી, પરંતુ સામાજિક આંતરક્રિયા દ્વારા શીખવામાં આવે છે.
• સામાજિક જીવનની આગવી પેદાશ: તે માનવીના સામાજિક જીવન અને પરસ્પરના સંબંધોમાંથી ઉદભવેલી નીપજ છે.
• સાતત્ય, વિકાસશીલતા અને પરિવર્તનશીલતા: સંસ્કૃતિ ગતિશીલ છે; તે સમય અને જરૂરિયાત મુજબ સતત બદલાતી અને વિકસતી રહે છે.
• સંસ્કૃતિ હસ્તાંતરિત થઈ શકે છે: શિક્ષણ અને સંકેતો દ્વારા સંસ્કૃતિ એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢીમાં વહન પામે છે.
• સંસ્કૃતિનો સંચય થાય છે: વર્ષોના અનુભવો અને જ્ઞાનનો સંગ્રહ થઈ તે સમૃદ્ધ બને છે.

૫. સંસ્કૃતિના પ્રકારો

સમાજશાસ્ત્રી ઓગબર્ને સંસ્કૃતિના બે મુખ્ય પ્રકારો દર્શાવ્યા છે:

(૧) ભૌતિક સંસ્કૃતિ

જે પદાર્થોને આપણે જોઈ શકીએ અને સ્પર્શી શકીએ છીએ તે તમામ ભૌતિક સંસ્કૃતિ છે. માનવીએ પોતાની જરૂરિયાતો સંતોષવા માટે ભૌતિક વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કર્યું છે. સમાજશાસ્ત્રી રોબર્ટ બિયરસ્ટેડ મુજબ તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• યંત્રો, સાધનો, વાસણો, મકાનો, માર્ગો, પુલ, કલાકૃતિઓ, વસ્ત્રો, વાહનો, રાચરચીલું (Furniture), ખાદ્યસામગ્રી (Food items) અને દવાઓ.

(૨) અભૌતિક સંસ્કૃતિ

જેનું ભૌતિક અસ્તિત્વ નથી પરંતુ જે માનસિક અને સામાજિક સ્તરે અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તેના બે પેટાવિભાગો છે:

• (અ) બોધાત્મક: કુદરતી કૃતિઓ બનાવવા માટેના સાધનોનો ઉપયોગ કઈ રીતે કરવો તેનું જ્ઞાન.
• (બ) ધોરણાત્મક: સામાજિક નિયમો અને મૂલ્યો, જે માનવીના વર્તન પર અંકુશ રાખે છે.

ધોરણાત્મક સંસ્કૃતિના મુખ્ય અંગો:

પ્રકાર	વિગત અને ઉદાહરણ
લોકરીતિઓ (Folkways)	સાહજિક રીતે સ્વીકારેલી સામાજિક રીતો. દા.ત. કોઈને આવકારવા હસ્તધૂનન કે નમસ્કાર કરવા.
રૂઢિઓ (Mores)	નૈતિક દ્રષ્ટિએ મહત્વની ગણાતી પદ્ધતિઓ. દા.ત. ભાઈ-બહેનના લગ્નને અનૈતિક ગણવા.
નિષેધો (Taboos)	જે કાર્યો કરવાની સમાજમાં સખત મનાઈ હોય.
કાયદા (Laws)	રાજ્ય કે અદાલતે ઘડેલા નિયમો. દા.ત. ૧૯૫૪નો હિન્દુ સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ, મિલકત અંગેનો કાયદો. કાયદાના ભંગ બદલ દેહાંતદંડ સુધીની સજાની જોગવાઈ હોઈ શકે છે.

૬. સભ્યતા : GCERT Sociology Textbook Std-11 | Chapter-5

સભ્યતા એટલે માનવીએ મેળવેલી ભૌતિક અને સામાજિક સિદ્ધિઓનો જથ્થો. તે સંસ્કૃતિનું પ્રગતિશીલ પાસું છે.

• એક્સપર્ટ ટિપ (મેકાઈવરનું વિધાન): “આપણી પાસે જે છે તે સભ્યતા છે અને આપણે જે છીએ તે સંસ્કૃતિ છે.” (Civilization is what we have, Culture is what we are).
• સાધન અને ઉદ્દેશ: પ્રાચીન સમયમાં અગ્નિ પ્રગટાવવા પથ્થરનો ઉપયોગ થતો, આજે દીવાસળી કે લાઈટર વપરાય છે. અહીં પથ્થર કે દીવાસળી એ ‘સાધન’ (સભ્યતા) છે, જ્યારે અગ્નિ પ્રાપ્ત કરવાની રીત એ ‘ઉદ્દેશ’ (સંસ્કૃતિ) છે.
• સભ્યતાનું કાર્યક્ષેત્ર:
  1. યાંત્રિક સંગઠન: યાંત્રિક સાધનો અને કલાકોશલ્ય (Technique) દ્વારા થતી પ્રગતિ (દા.ત. વાહનવ્યવહાર, ટીવી).
  2. સામાજિક સંગઠન: માનવીના વર્તનનું નિયમન કરતી સંસ્થાઓ (દા.ત. કુટુંબ, જ્ઞાતિ, આર્થિક સંસ્થાઓ).

૭. સામાજિકીકરણ (Socialization)

સંસ્કૃતિ વારસામાં મળતી નથી, તેને શીખવી પડે છે. આ શીખવાની પ્રક્રિયા એટલે સામાજિકીકરણ. તે જૈવિક વ્યક્તિ (Biological Being) ને સામાજિક વ્યક્તિ (Social Being) બનાવતી આજીવન ચાલતી પ્રક્રિયા છે.

પ્રમાણિત વ્યાખ્યાઓ:

• કિંગ્સલે ડેવિસ: “નવા જન્મેલા બાળકનું સામાજિક વ્યક્તિ તરીકે ઘડતર કરવાની પ્રક્રિયાને સામાજિકીકરણ કહેવાય.”
• હોર્ટન અને હન્ટ: “સામાજિકીકરણ એક એવી આંતરક્રિયાની પ્રક્રિયા છે, જેના દ્વારા વ્યક્તિ પોતાના સમૂહના ધોરણો પોતાના જીવનમાં ઉતારે છે, જેના પરિણામે એક વિશિષ્ટ ‘સ્વ’ (Self) જન્મે છે.”

૮. સામાજિકીકરણના વાહકો – એજન્સીઓ

વ્યક્તિના ઘડતરમાં વિવિધ સંસ્થાઓ પાયાની ભૂમિકા ભજવે છે:

૧. કુટુંબ: સામાજિકીકરણની પ્રથમ અને પાયાની પાઠશાળા. માતા-પિતા અને ભાઈ-બહેનના સંબંધો દ્વારા બાળક સામાજિક ગુણો શીખે છે. ખાસ કરીને માતાનો સ્નેહ બાળકના માનસિક વિકાસમાં નિર્ણાયક છે.

૨. મિત્રજૂથ: સમાન વયના મિત્રો સાથેની આંતરક્રિયા બાળકને લોકશાહી ઢબના સંબંધો, સહકાર, સ્પર્ધા અને અનુકૂલન સાધતા શીખવે છે.

૩. શાળા: શાળા એક ઔપચારિક સંસ્થા છે જે બાળકને જ્ઞાન ઉપરાંત વ્યવસાયિક ભૂમિકાઓ માટે તૈયાર કરે છે. શાળા દ્વારા બાળકમાં સિદ્ધિ-પ્રેરણા (Achievement Motivation) જાગ્રત થાય છે અને તે સામાજિક ગતિશીલતા મેળવે છે.

૪. સમૂહ માધ્યમો (Mass Media): ૧૮મી સદીના અંતથી શરૂ થયેલા આ માધ્યમો આજે અત્યંત શક્તિશાળી વાહક છે. ગુજરાતીમાં આ પ્રક્રિયા માટે ‘પ્રત્યાયન’ (Communication) શબ્દ વપરાય છે.

• મુદ્રિત માધ્યમો: અખબારો, સામાયિકો.
• દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમો: ટેલિવિઝન, ઈન્ટરનેટ, સોશિયલ મીડિયા, ફિલ્મો. ટેલિવિઝન અને ઇન્ટરનેટ બાળકના વિચારો પર વ્યાપક અસર કરે છે અને તેને આધુનિક સેવાઓનો ગ્રાહક બનાવે છે.

૫. અન્ય વાહકો: આધુનિક ઔદ્યોગિક સમાજમાં વ્યક્તિનું કાર્યસ્થળ (નોકરીનું સ્થળ), બજાર અને ધાર્મિક સંસ્થાઓ પણ સામાજિકીકરણમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.

૯. નિષ્કર્ષ

સંસ્કૃતિ અને સામાજિકીકરણ એકબીજાના પૂરક છે. સંસ્કૃતિ સમાજનો આત્મા છે, જ્યારે સામાજિકીકરણ એ આત્માને જીવંત રાખવાની અને નવી પેઢીમાં સંક્રમિત કરવાની પ્રક્રિયા છે. આ બંનેના સંતુલનથી જ એક સભ્ય અને સુસંસ્કૃત સમાજનું નિર્માણ થાય છે.

મહત્વના પારિભાષિક શબ્દો

• પ્રત્યાયન (Communication): માહિતી અને વિચારોના આદાન-પ્રદાનની પ્રક્રિયા.
• સિદ્ધિ-પ્રેરણા (Achievement Motivation): જીવનમાં કંઈક મેળવવાની કે આગળ વધવાની તીવ્ર ઈચ્છા.
• ધોરણાત્મક સંસ્કૃતિ: સમાજે સ્વીકારેલા નિયમો, મૂલ્યો અને નીતિ-નિયમોનું સંકુલ.
• સામાજિકીકરણ: બાળકને સામાજિક વ્યક્તિ બનાવવાની આજીવન પ્રક્રિયા.
• સ્વ (Self): સામાજિકીકરણ દ્વારા વ્યક્તિમાં પેદા થતી પોતાની આગવી ઓળખ.