અસરકારક શિક્ષણ માટે વિદ્યાર્થીને સંપૂર્ણ રીતે સમજવો અત્યંત આવશ્યક છે. શિક્ષકનું અધ્યાપન ત્યારે જ સાર્થક બને છે જ્યારે તેઓ પોતાના વિદ્યાર્થીઓના મનોવૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક પાસાઓથી પરિચિત હોય. વિદ્યાર્થીનો મનોસામાજિક વિકાસ અને તેની સામાજિકીકરણની પ્રક્રિયા એ શિક્ષણની સફળતાના પાયાના પથ્થરો છે, અને આ જ વિષય TET અને TAT જેવી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓના અભ્યાસક્રમનું કેન્દ્રબિંદુ છે.
મિત્રો જો તમે એરિક એરિક્સનનો મનો-સામાજિક વિકાસનો સિદ્ધાંતનો અભ્યાસ નથી કર્યો તો પહેલા નીચે આપેલ લિંક પરથી તેનો અભ્યાસ કરી શકશો.
Read Also : એરિક એરિક્સનનો મનો-સામાજિક વિકાસનો સિદ્ધાંત
સામાજિકતાનો વિકાસ
માનવ એક સામાજિક પ્રાણી છે. તેનો જન્મ, વિકાસ અને અસ્તિત્વ સમાજ પર આધારિત છે. વ્યક્તિની સમાજમાં ભળી જવાની અને સામાજિક નિયમો અનુસાર વર્તન કરવાની ક્ષમતા તેના સર્વાંગી વિકાસ માટે અનિવાર્ય છે. આ પ્રક્રિયાને સમજવા માટે ‘સામાજિકતાનો વિકાસ’ અને ‘સામાજિકીકરણ’ એ બે મુખ્ય સંકલ્પનાઓ છે.
સામાજિકતાની સંકલ્પના અને તેને અસર કરતાં પરિબળો
સામાજિકતાનો વિકાસ એટલે વ્યક્તિની પોતાના સામાજિક વાતાવરણ સાથે અનુકૂલન સાધવાની પ્રક્રિયા. તે વ્યક્તિ-વ્યક્તિ અને વ્યક્તિ-સમૂહ વચ્ચેની આંતરક્રિયાનું પરિણામ છે, જેના દ્વારા વ્યક્તિ અન્ય સાથે કેવી રીતે વર્તવું તે શીખે છે.
• ડ્રિવર: “વ્યક્તિ પોતાના સામાજિક વાતાવરણને અનુરૂપ બની તેની સાથે અનુકૂલન સાધે તેનો અર્થ સામાજિકતાનો વિકાસ.”
• ફ્રાન્સિસ પાવર્સ (Francis Powers): “સામાજિક કર્તવ્યને ખ્યાલમાં રાખીને વ્યક્તિના કાર્યો દ્વારા ઉત્તરોત્તર સામાજિક પરિસ્થિતિને અનુરૂપ વ્યવસ્થિત ચારિત્ર્યનિર્માણ એ જ સામાજિકતાનો વિકાસ છે.”
• સોરેન્સન (Sorensen): “સામાજિકતાના વિકાસનો અર્થ છે પોતાની અને બીજાની ઉન્નતિ માટેના સામર્થ્યનો વિકાસ સાધવો.”
સામાજિકતાના વિકાસને અસર કરતાં પરિબળો (Factors Affecting Social Development)
| પરિબળ (Factor) | અસરનું વિશ્લેષણ (Analysis of Impact) |
| શારીરિક સ્વાસ્થ્ય | તંદુરસ્ત અને પ્રસન્ન વ્યક્તિ સહેલાઈથી બીજા સાથે ભળી શકે છે, જ્યારે અસ્વસ્થ વ્યક્તિ સામાજિક સંબંધોથી દૂર રહે છે. |
| માનસિક શક્તિ | ઉચ્ચ બુદ્ધિક્ષમતા ધરાવતી વ્યક્તિઓ વધુ સામાજિક હોય છે, તેમનામાં નેતૃત્વ શક્તિ હોય છે અને તેઓ વિશાળ સામાજિક સંપર્કો જાળવી શકે છે. |
| સાંવેગિક સ્થિરતા | જે વ્યક્તિ પોતાના સંવેગો પર નિયંત્રણ રાખી શકે છે અને પ્રેમાળ વ્યવહાર કરે છે, તે અન્ય લોકો માટે આકર્ષક અને પ્રેરણાદાયક બને છે. |
| વ્યક્તિત્વ | બહિર્મુખી વ્યક્તિત્વ ધરાવનાર વ્યક્તિ બીજામાં રસ લે છે અને ઝડપથી સામાજિક બને છે, જ્યારે અંતર્મુખી વ્યક્તિ પોતાનામાં જ રહેવાનું પસંદ કરે છે. |
| પરિવાર | બાળક પરિવારના વડીલોનું અનુકરણ કરે છે. પરિવારનું વાતાવરણ, આર્થિક સ્થિતિ અને ભેદભાવ રહિત ઉછેર બાળકના સામાજિક વિકાસ પર સીધી અસર કરે છે. |
| મિત્રમંડળ | મિત્રોની ટોળીમાં ભળવાથી બાળક સામાજિક અનુકૂલનના નિયમો, સહકાર અને વહેંચણી જેવા ગુણો સહેલાઈથી શીખી લે છે. |
| શાળા | શાળાને સમાજની લઘુ આવૃત્તિ કહેવાય છે. શાળાનું લોકશાહી વાતાવરણ બાળકમાં શ્રદ્ધા અને મૈત્રી સંબંધો વિકસાવે છે. |
| રમતગમત | રમતના મેદાન પર સહનશીલતા, ખેલદિલી અને ટીમવર્ક જેવા મહત્વના સામાજિક ગુણો સહજ રીતે વિકસે છે. |
| અન્ય માધ્યમો | રેડિયો, ટી.વી., ચલચિત્રો અને વર્તમાનપત્રો જેવા માધ્યમો બાળકમાં પરોક્ષ રીતે સામાજિકતાનો વિકાસ કરે છે. |
શિક્ષણમાં સામાજિકતાના વિકાસનો વિનિયોગ (શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો)
શાળામાં વિદ્યાર્થીઓના સામાજિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નીચે મુજબના કાર્યક્રમો અને વ્યૂહરચનાઓ અપનાવી શકાય છે:
1. સ્વાસ્થ્ય અને પોષણના કાર્યક્રમો: શાળા અને સમાજની ભાગીદારીથી પૌષ્ટિક આહાર અને સ્વાસ્થ્ય અંગે જાગૃતિ લાવવી તથા વાનગી મેળા જેવા કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવું.
2. સામૂહિક પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન: પ્રવાસ, મનોરંજન કાર્યક્રમો, શ્રમયજ્ઞ, સફાઈ અભિયાન, ઉત્સવોની ઉજવણી અને સમૂહ પ્રાર્થના જેવા કાર્યક્રમો યોજવા.
3. સહભાગી શિક્ષણ પદ્ધતિઓ: વર્ગખંડમાં પરિસંવાદ, ચર્ચાસભા, જૂથ-અભ્યાસ અને પ્રોજેક્ટ જેવી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવો.
4. વિષય મંડળોની રચના: ભાષા, ગણિત, વિજ્ઞાન જેવા વિષયોના મંડળો રચીને સમાન રુચિ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓને એક મંચ પૂરું પાડવું.
5. નાગરિકશાસ્ત્રનું પ્રત્યક્ષ શિક્ષણ: નાગરિકશાસ્ત્ર જેવા વિષયોને સમાજના સીધા સંપર્ક દ્વારા શીખવવા, જેથી બાળકને પોતાના સામાજિક કર્તવ્યનો સ્પષ્ટ ખ્યાલ આવે.
6. સામાજિકતા-મિતિ (Sociogram) નો ઉપયોગ: વર્ગમાં એકલા રહેતા બાળકને ઓળખી કાઢવા માટે સામાજિકતા-મિતિનો ઉપયોગ કરવો અને તેના સામાજિક વિકાસ માટે સભાન પ્રયાસો કરવા.
7. માનભર્યો વ્યવહાર અને પ્રશંસા: વિદ્યાર્થીઓને માનભેર બોલાવવા અને તેમના સારા કાર્યો માટે જાહેરમાં પ્રશંસા કરવી.
8. જવાબદારી અને નેતૃત્વની તક: શાળામાં મંત્રીમંડળની રચના કરી વિદ્યાર્થીઓને જવાબદારી સોંપવી.
9. સહ-અભ્યાસિક પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન: એન.સી.સી., એન.એસ.એસ., ગ્રામ શિબિર, ટ્રેકિંગ જેવી પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવું.
10. અનૌપચારિક સંબંધોનો વિકાસ: શિક્ષકોએ બાળકો સાથે અનૌપચારિક સંબંધો વિકસાવવા જેથી તેઓ પોતાની મુશ્કેલીઓ વિના સંકોચે કહી શકે.
11. સહાનુભૂતિ અને ઊર્ધ્વીકરણ: અસામાજિક વર્તન કરતાં બાળકોને સહાનુભૂતિથી સાંભળીને તેમની નકારાત્મક ઊર્જાને રચનાત્મક કાર્યો તરફ વાળવી (ઊર્ધ્વીકરણ).
12. ખાસ જરૂરિયાતવાળા બાળકો માટે સંવેદનશીલતા: વિકલાંગ અને મંદબુદ્ધિના બાળકોમાં રહેલી વિશિષ્ટ શક્તિઓ તરફ અન્ય વિદ્યાર્થીઓનું ધ્યાન દોરી તેમની સાથે મૈત્રી બાંધવા પ્રોત્સાહિત કરવા.
13. વિશ્વ દ્રષ્ટિનો વિકાસ: વિદ્યાર્થીઓનો પરિચય રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાની વ્યક્તિઓ અને ઘટનાઓ સાથે કરાવીને તેમની સામાજિકતાનું ફલક વિસ્તારવું.
14. માધ્યમોની પસંદગીમાં માર્ગદર્શન: વર્તમાનપત્રો, ટી.વી. કાર્યક્રમો અને ચલચિત્રો જેવા માધ્યમોની યોગ્ય પસંદગી કરવા માટે વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન આપવું.
15. સામાજિક સમસ્યાઓ પ્રત્યે જાગૃતિ: કુદરતી કે માનવસર્જિત આપત્તિઓ વખતે રાહત કાર્યોમાં પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે સહાયરૂપ થવા માટેના કાર્યક્રમો યોજવા.
સામાજિકીકરણની પ્રક્રિયા
સામાજિકીકરણ એ એક આજીવન ચાલતી પ્રક્રિયા છે, જેના દ્વારા વ્યક્તિ જે સમાજમાં રહે છે તેના ધોરણો, મૂલ્યો, માન્યતાઓ, વર્તન અને સામાજિક કુશળતાઓ શીખે છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા એક જૈવિક વ્યક્તિ સામાજિક વ્યક્તિમાં રૂપાંતરિત થાય છે. તે સમાજમાન્ય વર્તન કરવાની રીતો શીખવાની પ્રક્રિયા છે.
બેરન અને બાયર્ન (Baron and Byrne): “સામાજિકીકરણ એટલે પ્રાકૃતિક દિશામાં રહેલા નિઃસહાય જીવ (નવજાત શિશુ) ને માનવ સમાજના જવાબદાર અને સમર્થ સભ્ય તરીકે રૂપાંતર કરવાની પ્રક્રિયા.”
ઓગબર્ન અને નીમકોફ (Ogburn and Nimkoff): “સામાજિકીકરણ એટલે સમાજના મૂલ્યોને શીખવાની, વિચારવાની અને ક્રિયા કરવાની સાચી અને યોગ્ય રીતોને શીખવાની ક્રિયા.”
સામાજિકીકરણના મુખ્ય પરિબળો/સંદર્ભો (Key Agents of Socialization)
સામાજિકીકરણની પ્રક્રિયા વિવિધ સંસ્થાઓ અને પરિબળો દ્વારા થાય છે, જેને “સામાજિકીકરણના વાહકો” કહેવામાં આવે છે.
• કુટુંબ (Family) ઘર એ બાળકની પ્રથમ પાઠશાળા છે અને માતા તેની પ્રથમ શિક્ષિકા છે. બાળકના વ્યક્તિત્વના બૌદ્ધિક, સામાજિક, સાંવેગિક અને નૈતિક પાયા કુટુંબમાં જ નંખાય છે. કુટુંબમાં મળેલું પ્રેમાળ, મુક્ત અને સંસ્કારી વાતાવરણ બાળકના તંદુરસ્ત વિકાસ માટે અનિવાર્ય છે.
• સમવયસ્ક જૂથ (Peer Group) મિત્રમંડળ કે સમવયસ્ક જૂથમાં બાળક પરસ્પર સહકાર, ટીકા પ્રત્યે સહનશીલતા, અને સામાજિક સંવેદનશીલતા જેવી બાબતો શીખે છે. આ જૂથ બાળકમાં સ્વતંત્ર અને જવાબદાર નાગરિક બનવાના ગુણો વિકસાવવામાં મદદ કરે છે.
• શાળા (School) “જે એક નિશાળ ખોલે છે તે એક જેલ બંધ કરે છે.” – વિક્ટર હ્યુગો. શાળા એ શિક્ષણની ઔપચારિક સંસ્થા છે. તે ઘરમાં મળેલા સંસ્કારોનું દ્રઢીકરણ કરે છે અને સામાજિક-સાંસ્કૃતિક વારસાનું આગામી પેઢીમાં સંક્રમણ કરે છે. શાળા દ્વારા નૈતિક મૂલ્યો, ચારિત્ર્ય વિકાસ, અને નાગરિકતાનું શિક્ષણ આપવામાં આવે છે.
• સમાજ/સમુદાય (Society/Community) વ્યક્તિ જન્મથી મૃત્યુ સુધી વિવિધ સામાજિક જૂથો સાથે જોડાયેલી રહે છે. આ જૂથો વ્યક્તિના વલણો, ટેવો અને ચારિત્ર્યનું ઘડતર કરે છે. સમાજ વ્યક્તિને સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક વારસાનો પરિચય કરાવે છે.
• ભાષા (Language) ભાષા સામાજિકીકરણનું અનિવાર્ય માધ્યમ છે. તે સામાજિક આંતરક્રિયાને સરળ બનાવે છે અને જ્ઞાન, મૂલ્યો અને સંસ્કૃતિનું એક પેઢીથી બીજી પેઢીમાં વહન શક્ય બનાવે છે. ભાષા દ્વારા જ ભૂતકાળના જ્ઞાનનો લાભ લઈને ભવિષ્યનું નિર્માણ કરી શકાય છે.
સામાજિકીકરણમાં સામાજિક-આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક ભિન્નતા
સામાજિકીકરણની પ્રક્રિયા દરેક વ્યક્તિ માટે એકસમાન હોતી નથી. દરેક વ્યક્તિનો જૈવિક વારસો, ભૂતકાળના અનુભવો અને સામાજિક-આર્થિક-સાંસ્કૃતિક વાતાવરણ અલગ-અલગ હોય છે. આ ભિન્નતાને કારણે સમાન વાતાવરણમાં ઉછરતી વ્યક્તિઓનું સામાજિકીકરણ પણ જુદી રીતે થાય છે.
• રુથ બેનેડિક્ટ અને માર્ગરેટ મીડના અભ્યાસો: આ નૃવંશશાસ્ત્રીઓએ જુદી જુદી આદિવાસી જનજાતિઓનો અભ્યાસ કરીને તારવ્યું કે સ્ત્રી-પુરુષના સ્વભાવ અને વ્યક્તિત્વના લક્ષણો જૈવિક નહીં, પરંતુ જે તે સમાજ અને સંસ્કૃતિ દ્વારા ઘડાય છે.
• જંગલી બાળકોના કિસ્સા (Cases of Feral Children): વિક્ટર (ફ્રાન્સનું જંગલી બાળક), અમલા અને કમલા (બંગાળની વરુબાળાઓ), અને તનસુખ (મધ્યપ્રદેશનું શિયાળ બાળક) જેવા કિસ્સાઓ સાબિત કરે છે કે માનવ વિકાસ માટે માનવીય સામાજિક વાતાવરણ અત્યંત નિર્ણાયક છે. તેના અભાવમાં માનવબાળક પ્રાણી જેવું વર્તન શીખે છે.
શિક્ષકો અને માતા-પિતા માટે ફલશ્રુતિ: આ સમજણ શિક્ષકો અને માતા-પિતાને બાળકના ઉછેરમાં મદદરૂપ થાય છે.
1. કુટુંબનું વાતાવરણ સંવાદિતાભર્યું અને સમજણપૂર્વકની શિસ્તવાળું હોવું જોઈએ.
2. બાળકની તુલના અન્ય સાથે કરવાને બદલે તેને પોતાની ગતિએ વિકસવા દેવું.
3. બાળકને તેની યોગ્યતા અનુસાર સ્વતંત્રતા આપવી, પરંતુ બિનજરૂરી ઉતાવળ કે વધુ પડતી આળપંપાળ ટાળવી.
4. બાળકમાં અનુકરણની વૃત્તિ પ્રબળ હોવાથી માતા-પિતા અને શિક્ષકોએ પોતાના વાણી-વર્તન દ્વારા આદર્શ ઉદાહરણ પૂરું પાડવું.
5. સામૂહિક પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા બાળકોમાં સાથે મળીને કામ કરવાની ભાવના કેળવવી.
સામાજિકતાનો વિકાસ અને સામાજિકીકરણ વચ્ચેનો મૂળભૂત તફાવત (Core Distinction)
| મુદ્દો (Point) | સામાજિકતાનો વિકાસ (Social Development) | સામાજિકીકરણ (Socialization) |
| મુખ્ય કેન્દ્ર | વ્યક્તિમાં સામાજિક ગુણો/ક્ષમતાઓનો ઉદ્ભવ અને વધારો. | સમાજના ધોરણો/મૂલ્યોને આત્મસાત કરવાની અને શીખવાની પ્રક્રિયા. |
| પ્રક્રિયાનું સ્વરૂપ | વ્યક્તિલક્ષી (Individualistic): વ્યક્તિનો આંતરિક વિકાસ. | સામાજિકલક્ષી (Societal): સમાજમાં ભળવાની બાહ્ય પ્રક્રિયા. |
| પરિણામ | વ્યક્તિની અનુકૂલન અને આંતરક્રિયા કરવાની ક્ષમતામાં વધારો. | વ્યક્તિનું “સામાજિક માનવ” તરીકે રૂપાંતર. |
| સમયગાળો | બાળપણ અને કિશોરાવસ્થા દરમિયાન વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ. | આજીવન ચાલતી પ્રક્રિયા. |
| ઉદાહરણ | રમતના મેદાનમાં બાળકનું સહકાર અને વહેંચણી (Sharing) કરવાનું શીખવું. | બાળકનું કુટુંબ પાસેથી વડીલોને પગે લાગવાની કે ચોક્કસ ધાર્મિક રીત-રિવાજોનું પાલન કરવાનું શીખવું. |
સારાંશ અને મુખ્ય તારણો
આ એકમમાં આપણે જોયું કે, સામાજિકતાનો વિકાસ અને સામાજિકીકરણની પ્રક્રિયા વ્યક્તિને સમાજનો એક સ્વીકૃત અને જવાબદાર સભ્ય બનાવે છે. સામાજિકીકરણ એક આજીવન ચાલતી જટિલ પ્રક્રિયા છે, જે કુટુંબ, શાળા, મિત્રમંડળ અને સમાજ જેવા અનેક પરિબળોથી પ્રભાવિત થાય છે. દરેક વ્યક્તિનો જૈવિક વારસો અને અનુભવો ભિન્ન હોવાથી સામાજિકીકરણમાં વ્યક્તિગત ભિન્નતા જોવા મળે છે.
