નવા સત્રમાં બાળકને મળતું પાઠ્યપુસ્તક કોણ છાપે છે? શિક્ષકની સેવાકાલીન તાલીમ ક્યાં થાય છે? ડી.એલ.એડ્. કૉલેજને માન્યતા કોણ આપે છે? દિલ્હીથી ગામની શાળા સુધી અનેક શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ કામ કરે છે, અને પરીક્ષામાં તેમનાં નામ, સ્થાપના વર્ષ અને કામની અદલાબદલી કરીને જ વિકલ્પો બને છે.
આ લેખમાં TET-II ખંડ (3) માટે શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપન, શિક્ષણનું તાલીમી અને વહીવટી માળખું, NCERT, NCTE, NIEPA, CABE, CCRT, UGC, ગુજરાતની GCERT, પાઠ્યપુસ્તક મંડળ, રાજ્ય પરીક્ષા બોર્ડ, GIET, DIETની 7 શાખાઓ, BRC અને CRC સરળ ગુજરાતી અને PYQ સાથે સમજીએ.
📜 = અગાઉ પરીક્ષામાં પૂછાયેલો મુદ્દો · 💡 = સરળ શબ્દોમાં સમજૂતી
📊 પરીક્ષામાં આ એકમ
5 પ્રશ્નો: TET-II 2023 પ્ર. 58 · TET-I 2015 પ્ર. 5 · HTAT 2015 પ્ર. 30, 41, 50.
સૌથી વધુ પૂછાતું: GCERT (શૈક્ષણિક સત્તામંડળ, "એક કદમ આગળ") · DIETની શાખાઓ (CMDE, IFIC) · પ્રાથમિક શિક્ષણનું વહીવટી માળખું (શિક્ષકથી જિલ્લા અધિકારી સુધી) · કઈ સંસ્થા પ્રાથમિક શિક્ષણ સાથે જોડાયેલી નથી.
ધ્યાન રાખો: સંસ્થાના પૂરા નામ, સ્થાપના વર્ષ અને કામની અદલાબદલી કરીને જ વિકલ્પો બને છે. દા.ત. NCERT = અભ્યાસક્રમ, NCTE = તાલીમી કૉલેજોને માન્યતા.
કરણનો પ્રશ્ન: આ પુસ્તક ક્યાંથી આવ્યું?
જૂનમાં નવું સત્ર શરૂ થયું. આનંદ પ્રાથમિક શાળામાં ધોરણ 6નાં બાળકોને નવાં પાઠ્યપુસ્તકો મળ્યાં. કરણે પુસ્તક નાક પાસે લાવીને સૂંઘ્યું અને પૂછ્યું: "સાહેબ, આ પુસ્તક કોણ બનાવે છે? અને આખા ગુજરાતમાં બધાંને એકસરખું કેવી રીતે મળે?"
એ જ દિવસે ત્રણ બીજી વાત બની:
- જયેશભાઈને પત્ર મળ્યો: "નવા અભ્યાસક્રમની 5 દિવસની તાલીમ માટે જિલ્લાના તાલીમ ભવનમાં હાજર રહેવું."
- બપોરે CRC કો-ઓર્ડિનેટર શાળાની મુલાકાતે આવ્યા, રજિસ્ટર જોયું અને હેતલબહેન સાથે વાંચનની મુશ્કેલી પર વાત કરી.
- મિહિરની મોટી બહેને ડી.એલ.એડ્.ની પરીક્ષા આપી હતી. તે ખુશ થઈને બોલ્યો: "દીદીનું પરિણામ પરીક્ષા બોર્ડે જાહેર કર્યું!"
રિયાએ માથું ખંજવાળ્યું: "બહેન, આટલી બધી સંસ્થાઓ? કોણ શું કરે, એ તો ગૂંચવાઈ જવાય!"
મીનાબહેન હસ્યાં અને બોર્ડ પર એક મોટું બૉક્સ દોર્યું: "ચાલો, આજે દિલ્હીથી આપણા વર્ગખંડ સુધીનો નકશો બનાવીએ. છેલ્લે તમે જાતે કહેશો કે કયું કામ કોનું છે."
💡 સરળ શબ્દોમાં:
- વ્યવસ્થાપન (Management): નક્કી કરેલું ધ્યેય મેળવવા માટે માણસો અને સાધનોનો સારો ઉપયોગ કરવો. ઘરમાં મમ્મી મહિનાનું રાશન, પૈસા અને સમય ગોઠવે, એ પણ વ્યવસ્થાપન.
- સંસ્થા: કોઈ ખાસ કામ માટે બનેલું તંત્ર. દા.ત. પાઠ્યપુસ્તક છાપવા માટે પાઠ્યપુસ્તક મંડળ.
- માળખું: ઉપરથી નીચે સુધીની ગોઠવણ, જેમ કે ઝાડનું થડ, ડાળી અને પાંદડાં.
શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપન: વ્યાખ્યા અને 3 કાર્યક્ષેત્ર
વ્યવસ્થાપન એટલે શું?
- જ્યોર્જ ટેરી: ઉદ્દેશો નક્કી કરી તેને પૂરા કરવા માનવ અને બીજાં સંસાધનોના ઉપયોગથી આયોજન, સંગઠન, પ્રેરણા અને નિયમનની પ્રક્રિયા.
- હેનરી ફેયોલ: પૂર્વાનુમાન કરી આયોજન કરવું, સંગઠિત કરવું, નિર્દેશિત કરવું, સંયોજિત કરવું અને નિયંત્રણ કરવું.
- જે. એલ. મેસી: એક સહકારી જૂથ સામાન્ય ધ્યેય તરફ કામ કરે તે પ્રક્રિયા.
- સંચાલન (Administration) = સંસાધનોનો યાંત્રિક ઉપયોગ (જૂનો ખ્યાલ). વ્યવસ્થાપન (Management) = ભૌતિક સાથે માનવ સંસાધનના યોગ્ય પ્રબંધ પર ભાર (આધુનિક ખ્યાલ).
શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપન: વ્યાખ્યા અને 3 કાર્યક્ષેત્ર
- અર્થ: શિક્ષણના ધ્યેયો માટે ભૌતિક સુવિધા અને માનવ સંસાધનના વિનિયોગ દ્વારા આયોજન, અમલીકરણ, નિયંત્રણ, મૂલ્યાંકન અને નવીનીકરણ.
- સ્વરૂપ: હેતુલક્ષી · સતત ચાલતી · પરિવર્તનશીલ પ્રક્રિયા · ધ્યેય = ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ · મૂળભૂત અંગો = સરકાર, સમાજ, શિક્ષણ સંસ્થાઓ, વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓ.
શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપનનાં 3 કાર્યક્ષેત્ર
| ક્ષેત્ર | શું આવે? |
|---|---|
| પ્રશાસકીય વ્યવસ્થાપન | સરકારનું કામ: શિક્ષણ નીતિ, કાયદા-નિયમો, યોજનાઓ, અભ્યાસક્રમ, પાઠ્યપુસ્તક, શિક્ષક પ્રશિક્ષણ, નિરીક્ષણ, પરીક્ષાઓ |
| શાળા વ્યવસ્થાપન | પ્રવેશથી માંડી આયોજન, શિક્ષણકાર્ય, સહઅભ્યાસ, મૂલ્યાંકન, શિસ્ત, ભૌતિક સુવિધા, વાલી-સમાજ સાથે સંબંધ |
| વર્ગખંડ વ્યવસ્થાપન | સૌથી નાનો ઘટક: અધ્યયન-અધ્યાપનનું આયોજન, વર્ગ પર્યાવરણ, શિક્ષક-વિદ્યાર્થી સંબંધ, વર્ગખંડ શિસ્ત |
💡 યાદ રાખો: કોઠારી પંચનું વાક્ય: "ભારતનું ભાવિ તેના વર્ગખંડોમાં ઘડાઈ રહ્યું છે." એટલે વર્ગખંડ નાનો ઘટક છે, પણ સૌથી મહત્ત્વનો.
શિક્ષણનું શૈક્ષણિક, તાલીમી અને વહીવટી માળખું
શિક્ષણનાં બે લક્ષ્ય: (1) સાર્વત્રિકીકરણ: 6 થી 14 વર્ષનાં બધાં બાળકોનો પ્રવેશ અને સ્થાયીકરણ (શાળામાં ટકી રહે). (2) ગુણવત્તા સુધારણા. આ માટે રાષ્ટ્રથી ગામ સુધી માળખું બન્યું.
શિક્ષણના માળખાના 3 પ્રકાર: (1) શૈક્ષણિક માળખું (2) તાલીમી માળખું (3) વહીવટી માળખું.
શૈક્ષણિક માળખું
- કોઠારી પંચ (1964–66)ની ભલામણથી 10 + 2 + 3; રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 1968એ તેને ટેકો આપ્યો.
- ગુજરાતમાં RTEના અમલ પછી ધોરણ 8 પ્રાથમિકમાં: ધો. 1–5 = નિમ્ન પ્રાથમિક, ધો. 6–8 = ઉચ્ચ પ્રાથમિક, ધો. 9–10 = માધ્યમિક, ધો. 11–12 = ઉચ્ચતર માધ્યમિક.
તાલીમી માળખું (ઉપરથી નીચે)
| કક્ષા | સંસ્થા |
|---|---|
| રાષ્ટ્ર | શિક્ષણ મંત્રાલય (MHRD) → NUEPA, NCERT, CCRT |
| રાજ્ય | GCERT, CTE, IASE |
| જિલ્લો | DIET, SSA |
| તાલુકો | BRC / BITE |
| જૂથ (ક્લસ્ટર) | CRC |
💡 ટ્રિક: "રા-રા-જિ-તા-જૂ" = રાષ્ટ્ર, રાજ્ય, જિલ્લો, તાલુકો, જૂથ. તાલીમ NCERT → GCERT → DIET → BRC → CRC એમ ઉપરથી શાળા સુધી પહોંચે.
વહીવટી માળખું: કેન્દ્ર કક્ષાએ
- માનવ સંસાધન વિકાસ મંત્રાલય (MHRD) મુખ્ય એજન્સી. તેના બે વિભાગ: (1) શાલેય શિક્ષણ અને સાક્ષરતા વિભાગ (2) ઉચ્ચ શિક્ષણ વિભાગ.
- MHRD સર્વ શિક્ષા અભિયાન, રાષ્ટ્રીય માધ્યમિક શિક્ષા અભિયાન, મધ્યાહ્ન ભોજન, સાક્ષર ભારત જેવી યોજનાઓ ચલાવે છે; કેન્દ્રીય શાળાઓનું વ્યવસ્થાપન પણ કરે છે.
- સાંકળ: કૅબિનેટ મંત્રી → રાજ્યમંત્રી → શિક્ષણ સચિવ → સંયુક્ત શિક્ષણ સચિવ → નાયબ શિક્ષણ સચિવ → ઉપશિક્ષણ સચિવ → વિભાગીય અધિકારીઓ.
- નવું નામ: NEP 2020એ MHRDને "શિક્ષણ મંત્રાલય" (Ministry of Education) નામ આપવાની ભલામણ કરી. આજે મંત્રાલય આ જ નામે ઓળખાય છે (education.gov.in).
રાજ્ય કક્ષાએ (ગુજરાત)
- 1 મે 1960: ગુજરાત રાજ્યની રચના સાથે "શિક્ષણ અને મજૂર વિભાગ" નામે સંયુક્ત વિભાગ.
- ઑગસ્ટ 1976થી અલગ શિક્ષણ વિભાગ.
- શિક્ષણ વિભાગની નીતિ: 6–14 વર્ષ માટે પ્રાથમિક શિક્ષણનું સાર્વત્રિકીકરણ · માધ્યમિક-ઉચ્ચ શિક્ષણનું નિયંત્રણ અને ગુણવત્તા · રોકાણનો ઉત્તમ ઉપયોગ · નિરંતર શિક્ષણ અને સાક્ષરતા · અમલીકરણની ગુણવત્તા.
⭐ પ્રાથમિક શિક્ષણનું વહીવટી માળખું (ઉપરથી નીચે):
પ્રાથમિક શિક્ષણ નિયામક → સંયુક્ત નિયામક → નાયબ નિયામક → જિલ્લા પ્રાથમિક શિક્ષણાધિકારી → નાયબ જિલ્લા પ્રા. શિક્ષણાધિકારી → તાલુકા પ્રાથમિક શિક્ષણાધિકારી → કેળવણી નિરીક્ષક → BRC કો-ઓર્ડિનેટર → CRC કો-ઓર્ડિનેટર → આચાર્ય → શિક્ષકો → વિદ્યાર્થીઓ
📜 HTAT 2015 પ્ર. 50: હોદ્દાની દૃષ્ટિએ નિમ્નથી ઉચ્ચ તરફ ગોઠવો: (1) તાલુકા પ્રાથમિક શિક્ષણ અધિકારી (2) મુખ્ય શિક્ષક (3) જિલ્લા પ્રાથમિક શિક્ષણાધિકારી (4) શિક્ષક → (A) 4-2-1-3 (બીજા વિકલ્પો: 4-1-2-3, 3-2-1-4, 2-4-3-1)
જિલ્લા અને સ્થાનિક કક્ષાએ
- જિલ્લામાં પ્રાથમિક શિક્ષણના વહીવટની જવાબદારી જિલ્લા પ્રાથમિક શિક્ષણાધિકારીની; બાકીની જવાબદારી પંચાયતી રાજની.
- પંચાયતી રાજ 3 સ્તરે: જિલ્લા પંચાયત → તાલુકા પંચાયત → ગ્રામ પંચાયત.
| સ્તર | પંચાયત | સમિતિ | શિક્ષણનો અધિકારી |
|---|---|---|---|
| જિલ્લો | જિલ્લા પંચાયત | જિલ્લા શિક્ષણ સમિતિ | જિલ્લા પ્રાથમિક શિક્ષણાધિકારી |
| તાલુકો | તાલુકા પંચાયત | તાલુકા શિક્ષણ સમિતિ | તાલુકા પ્રા. શિક્ષણ અધિકારી, કેળવણી નિરીક્ષક |
| ગામ | ગ્રામ પંચાયત | SMC | ગામની શાળાના આચાર્ય |
- જિલ્લા શિક્ષણ સમિતિ: જિલ્લા પંચાયતના ચૂંટાયેલા સભ્યોમાંથી રચાય. વડા = ચેરમેન (સમિતિના સભ્યોમાંથી). વહીવટી વડા = જિલ્લા પ્રાથમિક શિક્ષણાધિકારી.
- શહેરમાં: મહાનગરપાલિકા/નગરપાલિકાની શિક્ષણ સમિતિ; વહીવટી વડા = શાસનાધિકારી.
- નગર: નગરપાલિકા → ચીફ ઑફિસર → નગરપાલિકા શિક્ષણ સમિતિ → નગર પ્રાથમિક શાસનાધિકારી
- મહાનગર: મહાનગરપાલિકા → કમિશનર → મહાનગરપાલિકા શિક્ષણ સમિતિ → મહાનગર પ્રાથમિક શાસનાધિકારી
- જિલ્લાનું માધ્યમિક-ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ = જિલ્લા શિક્ષણાધિકારી સંભાળે.
💡 સરળ શબ્દોમાં: ગામની શાળા માટે SMC, જિલ્લાની બધી સરકારી પ્રાથમિક શાળાઓ માટે જિલ્લા શિક્ષણ સમિતિ, અને શહેરની શાળાઓ માટે નગર/મહાનગર શિક્ષણ સમિતિ. SMCની વિગત RTEના એકમમાં છે.
શિક્ષણ સહાયક સંગઠનો
| સંગઠન | ભૂમિકા |
|---|---|
| બિનસરકારી સંગઠનો (NGO) | શાળાનું સંચાલન, શૈક્ષણિક સાધન સહાય, કન્યા કેળવણી, બાળ અધિકાર, સામાજિક જાગૃતિ |
| યુનિસેફ (UNICEF) | United Nations International Children’s Emergency Fund · યુનો (UNO)ની પેટા સંસ્થા · ભારતમાં 1949થી · શિક્ષણ, બાળ અધિકાર, પોષણ, બાળ આરોગ્ય, સ્વચ્છતા, બાળ સુરક્ષા · કુદરતી આફતમાં સહાય · શિક્ષક પ્રશિક્ષણ, સમાવેશી શિક્ષણ, પૂર્વ પ્રાથમિક શિક્ષણ |
| સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ | જિલ્લા પંચાયત અને નગરપાલિકાની શિક્ષણ સમિતિઓ: નવી શાળા, શિક્ષકોની નિમણૂક, ભૌતિક સુવિધા |
| શાળા વ્યવસ્થાપક મંડળો | બિનસરકારી અનુદાનિત અને ખાનગી શાળાઓનું સંચાલન |
| શિક્ષક સંઘો | શિક્ષકો અને સરકાર વચ્ચે સંકલન, શિક્ષકોના પ્રશ્નો રજૂ કરવા, કલ્યાણ પ્રવૃત્તિઓ |
કેન્દ્રની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ: CABE, NCTE, NCERT, NIEPA, CCRT, UGC
| સંસ્થા | પૂરું નામ | સ્થાપના | મુખ્ય મથક | એક વાક્યમાં કામ |
|---|---|---|---|---|
| CABE | Central Advisory Board of Education – કેન્દ્રીય શિક્ષણ સલાહકાર મંડળ | 1920 | – | શિક્ષણ અંગે કેન્દ્ર-રાજ્યને સલાહ |
| NCTE | National Council for Teacher Education – રાષ્ટ્રીય શિક્ષક પ્રશિક્ષણ પરિષદ | 1993 (કાયદો) | દિલ્હી | તાલીમી સંસ્થાઓને માન્યતા |
| NCERT | National Council of Educational Research and Training – રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમ પરિષદ | 1 સપ્ટે. 1961 | દિલ્હી | અભ્યાસક્રમ, સંશોધન, તાલીમ |
| NUEPA | National University of Educational Planning and Administration – રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક આયોજન અને વ્યવસ્થાપન યુનિવર્સિટી | 1962 | દિલ્હી | શૈક્ષણિક આયોજન અને વહીવટની તાલીમ |
| CCRT | Centre for Cultural Resources and Training – સાંસ્કૃતિક તાલીમ સ્રોત સંસ્થા | 1979 | નવી દિલ્હી | ભારતીય કલા-સંસ્કૃતિનો પ્રચાર |
| UGC | University Grants Commission – યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન | 1956 (કાયદો) | દિલ્હી | યુનિવર્સિટીઓને અનુદાન અને ધોરણો |
CABE: કેન્દ્રીય શિક્ષણ સલાહકાર મંડળ
- સ્થાપના 1920 → 1923માં નાબૂદ → 1935માં ફરી રચના.
- અધ્યક્ષ = કેન્દ્રના શિક્ષણ (MHRD) મંત્રી · મંત્રી (સચિવ) = શિક્ષણ સેક્રેટરી · સભ્યો: રાજ્યોના શિક્ષણ પ્રધાન, લોકસભાના સભ્યો, નામાંકિત કેળવણીકારો.
- બોર્ડ દર બે વર્ષે મળે. તેની ભલામણ અમલમાં મૂકવી કે નહીં, તે રાજ્ય સરકાર નક્કી કરે.
- કાર્યો: શિક્ષણની સમસ્યાઓ ઉકેલવી, માર્ગદર્શન, શૈક્ષણિક માહિતીનું એકત્રીકરણ, શિક્ષણ વિકાસની વાર્ષિક અને પંચવર્ષીય સમીક્ષા પ્રકાશિત કરવી.
NCTE: રાષ્ટ્રીય શિક્ષક પ્રશિક્ષણ પરિષદ
- કેન્દ્ર સરકારના 1993ના કાયદા (ધારા 73) હેઠળ સ્થાપના. NCTE વૈધાનિક સંસ્થા તરીકે 17 ઑગસ્ટ 1995થી કાર્યરત (ncte.gov.in).
- મુખ્ય મથક: દિલ્હી · 4 પ્રાદેશિક કેન્દ્રો: બેંગલોર, ભોપાલ, ભુવનેશ્વર, જયપુર.
- ⭐ ગુજરાત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં છે, એટલે ગુજરાત માટે NCTEનું પશ્ચિમ ઝોનનું કેન્દ્ર = ભોપાલ. NCTEની સત્તાવાર યાદીમાં પણ ગુજરાત પશ્ચિમ પ્રાદેશિક સમિતિ (WRC)માં છે.
- કાર્યો:
- પૂર્વ પ્રાથમિકથી ઉચ્ચ શિક્ષણ સુધીની શિક્ષક-પ્રશિક્ષણ સંસ્થાઓને માન્યતા અને નવી સંસ્થા શરૂ કરવાની મંજૂરી.
- માન્યતા માટે નીતિ-નિયમો (Norms) નક્કી કરવા.
- તજ્જ્ઞ સમિતિથી નિરીક્ષણ; નિયમ ન પાળે તો સંસ્થાની માન્યતા રદ.
- તાલીમી સંસ્થાઓમાં પ્રવેશના નિયમો અને અભ્યાસક્રમ.
- બી.એડ્. અભ્યાસક્રમ બધી યુનિવર્સિટીઓમાં એકસમાન બનાવવાનો પ્રયાસ.
💡 સરળ શબ્દોમાં: NCTE = શિક્ષક બનાવતી કૉલેજોનું "લાઇસન્સ ઑફિસ". મિહિરની બહેનની ડી.એલ.એડ્. કૉલેજ પણ NCTEની માન્યતાથી જ ચાલે.
NCERT: રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમ પરિષદ
- સ્થાપના 1 સપ્ટેમ્બર 1961, સ્વાયત્ત સંસ્થા તરીકે. 6 જૂન 1961એ મંડળી તરીકે નોંધણી અને 1 સપ્ટેમ્બર 1961થી કામ શરૂ (ncert.nic.in).
- MHRDની વિદ્યાકીય સલાહકાર: શાળા શિક્ષણની નીતિ અને કાર્યક્રમો ઘડવામાં કેન્દ્રને મદદ.
- રાજ્યોમાં તેનાં ક્ષેત્રીય કાર્યાલયો = SCERT; ગુજરાતમાં = GCERT.
- NCERTમાં 18 જેટલા વિભાગો (વિજ્ઞાન-ગણિત, પ્રકાશન, મૂલ્યાંકન, બાળશિક્ષણ, શૈક્ષણિક સાધનો, અભ્યાસક્રમ વગેરે).
- પરિષદ હેઠળની સંસ્થાઓ:
- શિક્ષણની રાષ્ટ્રીય સંસ્થા (National Institute of Education)
- શૈક્ષણિક પ્રૌદ્યોગિકીનું કેન્દ્ર (Centre for Educational Technology)
- 4 પ્રાદેશિક શિક્ષણ સંસ્થાઓ (RIE): અજમેર, ભોપાલ, ભુવનેશ્વર, મૈસુર
- વ્યાવસાયિક શિક્ષણ માટે ભોપાલની કેન્દ્રીય સંસ્થા
- હાલની સ્થિતિ: NCERTની 2025ની માહિતી પુસ્તિકામાં શિલોંગ સાથે 5 પ્રાદેશિક સંસ્થાઓ છે, અને 2026ની પુસ્તિકામાં નેલ્લોર ઉમેરીને 6. પરીક્ષામાં "ચાર ક્ષેત્રીય કૉલેજો" પૂછાય તો અજમેર, ભોપાલ, ભુવનેશ્વર, મૈસુર.
- કાર્યોનાં 3 ક્ષેત્ર: (1) સંશોધન (2) પ્રશિક્ષણ (3) વિસ્તરણ.
- મુખ્ય કાર્યો:
- રાજ્યની SCERTને આર્થિક અનુદાન
- પૂર્વસેવા અને સેવાકાલીન તાલીમ કાર્યક્રમો
- વિષયવાર પાઠ્યપુસ્તકો તૈયાર કરી પ્રકાશન અને વિતરણ
- વિજ્ઞાન પ્રદર્શન, ગોષ્ઠિ
- શિક્ષક નિર્દેશિકાઓ, મૂલ્યાંકન કસોટીઓ, પરીક્ષા સુધારણા
- દર વર્ષે "ઇન્ડિયન યર બુક ઑફ એજ્યુકેશન"નું પ્રકાશન
NUEPA / NIEPA: રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક આયોજન અને વ્યવસ્થાપન સંસ્થા
- 1962: યુનેસ્કો (UNESCO)ના પ્રાદેશિક કેન્દ્ર તરીકે શરૂઆત.
- 1979: નવું નામ રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક આયોજન અને વહીવટી સંસ્થા (NIEPA).
- 2006: યુનિવર્સિટીનો દરજ્જો → NUEPA.
- 2017: ફરી નામ બદલાયું → National Institute of Educational Planning and Administration (NIEPA), ડીમ્ડ યુનિવર્સિટી (જાહેરનામું 30-11-2017; niepa.ac.in). આજે સંસ્થા NIEPA નામે ઓળખાય છે.
- મુખ્ય મથક: દિલ્હી · ભાર: શૈક્ષણિક આયોજન અને વહીવટ પર.
- કાર્યો: શિક્ષકો, અધ્યાપકો અને વહીવટકારોને તાલીમ · શૈક્ષણિક આયોજન-વહીવટમાં સલાહકાર · વિવિધ દેશોની શિક્ષણ સંસ્થાઓનો તુલનાત્મક અભ્યાસ · રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ સર્વગ્રાહી સર્વેક્ષણો · પ્રાથમિક શિક્ષણના સાર્વત્રિકીકરણમાં ખાસ યોગદાન.
💡 યાદ રાખો: NCERT = શું ભણાવવું (અભ્યાસક્રમ) · NCTE = ભણાવનારને કોણ તૈયાર કરે (તાલીમી કૉલેજની માન્યતા) · NIEPA = શાળા-તંત્ર કેવી રીતે ચલાવવું (આયોજન અને વહીવટ).
CCRT: સાંસ્કૃતિક તાલીમ સ્રોત સંસ્થા
- સ્થાપના 1979 · મુખ્ય મથક નવી દિલ્હી · 3 ક્ષેત્રીય કેન્દ્રો: ઉદયપુર, હૈદરાબાદ, ગુવાહાટી.
- બાળકોને સાત્ત્વિક શિક્ષણ, ભાવાત્મક અને આધ્યાત્મિક વિકાસ · સેવારત શિક્ષકોના પ્રશિક્ષણને મહત્ત્વ · સંગ્રહાલય, સ્મારકો, ઐતિહાસિક સ્થળોના પ્રવાસ.
- પ્રતિભા ખોજ યોજના: કલામાં પ્રતિભા ધરાવતાં 10 થી 14 વર્ષનાં બાળકોને મદદ · યુવા કલાકારોને શિષ્યવૃત્તિ.
UGC: યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન
- વિચાર યુનાઇટેડ કિંગડમની યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ સમિતિ પરથી · 1956માં સંસદે UGC કાયદો મંજૂર કર્યો → બંધારણીય સ્વરૂપ.
- મુખ્ય મથક દિલ્હી · 6 ક્ષેત્રીય કેન્દ્રો: પુણે, હૈદરાબાદ, કોલકાતા, ગુવાહાટી, ભોપાલ, બેંગલોર.
- દેશમાં યુનિવર્સિટી કક્ષાએ અનુદાન આપતી એકમાત્ર એજન્સી.
- બે મુખ્ય જવાબદારી: (1) ગ્રાન્ટની ફાળવણી અને સંકલન (2) ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓનાં ધોરણો નક્કી કરવાં અને જાળવવાં.
ગુજરાતની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ: GCERT, પાઠ્યપુસ્તક મંડળ, SEB, GIET
| સંસ્થા | સ્થાપના | એક વાક્યમાં કામ |
|---|---|---|
| પ્રાથમિક શિક્ષણ નિયામકની કચેરી | 1-12-1986 (અલગ કચેરી) | રાજ્યની પ્રાથમિક શિક્ષણ નીતિનો અમલ |
| ગુજરાત રાજ્ય શાળા પાઠ્યપુસ્તક મંડળ (GSSTB) | 21 ઑક્ટોબર 1969 | પાઠ્યપુસ્તકો છાપવાં અને પહોંચાડવાં |
| રાજ્ય પરીક્ષા બોર્ડ (SEB) | નવેમ્બર 1966 | વિવિધ પરીક્ષાઓનું સંચાલન |
| ગુજરાત શૈક્ષણિક ટેક્નોલોજી ભવન (GIET) | 1984 | રેડિયો-ટીવી શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો |
| GCERT | 1988 | રાજ્યમાં સંશોધન, તાલીમ, અભ્યાસક્રમ |
પ્રાથમિક શિક્ષણ નિયામકની કચેરી
- જૂની શિક્ષણ નિયામકની કચેરીના વિભાજનથી 9-10-1976એ પ્રાથમિક અને પ્રૌઢ શિક્ષણ નિયામકની કચેરી બની; 1-12-1986એ ફરી વિભાજનથી પ્રાથમિક શિક્ષણ નિયામકની કચેરી અસ્તિત્વમાં આવી.
- 4 કાર્યક્રમો: (1) પૂર્વ પ્રાથમિક શિક્ષણ (3–6 વર્ષ) (2) પ્રાથમિક શિક્ષણ (3) શિક્ષક-પ્રશિક્ષણ (અધ્યાપન મંદિરો અને DIETમાં) (4) નિર્દેશન અને વહીવટ (જિલ્લા પ્રાથમિક શિક્ષણાધિકારી મારફતે અમલ).
ગુજરાત રાજ્ય શાળા પાઠ્યપુસ્તક મંડળ (GSSTB)
- સ્થાપના 21 ઑક્ટોબર 1969.
- ધોરણ 1 થી 12નાં ગુજરાતી માધ્યમનાં પાઠ્યપુસ્તકો, ઉપરાંત હિન્દી, અંગ્રેજી, મરાઠી, સિન્ધી, ઉર્દૂ, સંસ્કૃત અને તમિલમાં પણ.
- લક્ષ્ય: ઉચ્ચ ગુણવત્તાનાં પાઠ્યપુસ્તકો વાજબી કિંમતે સુલભ કરવાં.
- 6 સભા/સમિતિ: સામાન્ય સભા, નિયામક સભા, કાર્યવાહક સમિતિ, શૈક્ષણિક સમિતિ, સંશોધન સમિતિ, ઉત્પાદન સમિતિ.
- વિતરણ સહકારી સંસ્થાઓ મારફતે · પાઠ્યપુસ્તક લેખકો-અનુવાદકો માટે તાલીમ શિબિર · 1999થી ધોરણ 11–12ના બુનિયાદી વિષયોનાં 26 પાઠ્યપુસ્તકો.
રાજ્ય પરીક્ષા બોર્ડ (SEB)
- સ્થાપના નવેમ્બર 1966 (શિક્ષણ વિભાગ દ્વારા) · 1999ના ઠરાવથી સ્વાયત્ત · ગુજરાત સરકાર 13 સભ્યો નીમે.
- SEB લેતી કેટલીક પરીક્ષાઓ:
- પૂર્વ-પ્રાથમિક શિક્ષક તાલીમ અને ડી.એલ.એડ્.ની પરીક્ષા
- ડ્રૉઇંગ ગ્રેડ (પ્રારંભિક અને ઇન્ટરમીડિયેટ)
- સી.પી.એડ્., ડી.પી.એડ્., બુનિયાદી શિક્ષણ ડિપ્લોમા
- ખાતાકીય પરીક્ષા, શિષ્યવૃત્તિ પરીક્ષા
- RIMC જેવી રાષ્ટ્રીય પરીક્ષા
- સંસ્કૃત પાઠશાળાની પ્રથમા, મધ્યમા, શાસ્ત્રી, આચાર્ય પરીક્ષા
- આધુનિક પ્રયોગો: પરીક્ષાઓનું કમ્પ્યૂટરાઇઝેશન, ઉત્તરવહીઓનું બારકોડિંગ, ગુણપત્રકોનું લેમિનેશન, કેન્દ્રીય મૂલ્યાંકન.
GIET: ગુજરાત શૈક્ષણિક ટેક્નોલોજી ભવન
- સ્થાપના 1984, શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો માટેના INSAT પ્રોજેક્ટ હેઠળ · "વિદ્યાદર્શન" તરીકે ઓળખાય; પહેલાં SIET નામની સ્વાયત્ત સંસ્થા.
- હેતુ: શિક્ષકો અને બાળકો માટે ગુણવત્તાવાળા રેડિયો અને ટેલિવિઝન શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો બનાવવા અને પ્રસારિત કરવા.
- પોતાનો સ્ટેટ ઑફ ધ આર્ટ સ્ટુડિયો અને ગ્રંથાલય · બાળકો માટે ઍનિમેશન ફિલ્મો · CIETના હિન્દી કાર્યક્રમોનું પ્રાદેશિક ભાષામાં ડબિંગ.
- સ્ક્રિપ્ટ લેખન માટે 40 થી 45 શિક્ષકોની કાર્યશાળા.
GCERT: ગુજરાત શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમ પરિષદ
- 1963–64માં દરેક રાજ્યમાં રાજ્ય શિક્ષણ ભવન (SIE).
- રાષ્ટ્રીય શિક્ષણનીતિ 1986 પછી SIE → રાજ્ય શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમ પરિષદ (SCERT).
- ગુજરાતમાં તે GCERT નામે; રચના 1988. હવે પ્રાથમિક સાથે માધ્યમિક શિક્ષણ પણ સમાવ્યું.
- NCERTના રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમોને રાજ્યમાં મૂર્તિમંત કરે છે.
- ઉદ્દેશો:
- પ્રાથમિક-માધ્યમિક સ્તરે ગુણાત્મક સુધારણાના કાર્યક્રમો
- શાળાઓ અને પ્રશિક્ષણ સંસ્થાઓમાં રાષ્ટ્રીય શિક્ષણનીતિના અમલ માટે તાલીમ
- શિક્ષણમાં સતત નવું પરિવર્તન
- પૂર્વ સેવાકાલીન અને સેવાકાલીન શિક્ષક પ્રશિક્ષણમાં સુધારણા
- જિલ્લાનાં DIETને પ્રેરણા અને માર્ગદર્શન
- RTE-2009 મુજબ ગુજરાતમાં પ્રાથમિક શિક્ષણનું શૈક્ષણિક સત્તામંડળ = GCERT (અભ્યાસક્રમ અને મૂલ્યાંકન પદ્ધતિ નક્કી કરે).
📜 TET-I 2015 પ્ર. 5: આર.ટી.ઈ 2009 અંતર્ગત પ્રાથમિક શિક્ષણ માટે શૈક્ષણિક સત્તામંડળ તરીકે કઈ સંસ્થા કાર્યરત છે? → (C) GCERT (બીજા વિકલ્પો: SCPCR, GCEE, RTEPA)
📜 TET-II 2023 પ્ર. 58: વિદ્યાર્થીઓમાં તાર્કિક અને વિશ્લેષણાત્મક ચિંતન ખીલવવા માટે GCERT દ્વારા કયા કાર્યક્રમ અંતર્ગત પ્રશ્નો રચવામાં આવે છે? → (D) એક કદમ આગળ (બીજા વિકલ્પો: ચાલો મગજ કસીએ, કૌશલ્ય વિકાસ કાર્યક્રમ, હાયર ઑર્ડર થિંકિંગ સ્કીલ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ)
💡 સરળ શબ્દોમાં: NCERT આખા દેશ માટે, GCERT ગુજરાત માટે. જેમ દિલ્હીની મોટી કચેરીની એક શાખા ગાંધીનગરમાં હોય, તેમ.
DIETની 7 શાખાઓ, BRC અને CRC
DIET: જિલ્લા શિક્ષણ અને તાલીમ ભવન
- District Institute of Education and Training.
- રાષ્ટ્રીય શિક્ષણનીતિ 1986 અન્વયે, GCERTના નિયંત્રણ હેઠળ, ગુજરાતના દરેક જિલ્લામાં.
- જિલ્લા કક્ષાએ પ્રાથમિક શિક્ષણના વિકાસ અને ગુણવત્તા સુધારણાના કાર્યક્રમો.
⭐ DIETની 7 શાખાઓ:
| શાખા | પૂરું નામ | કામ |
|---|---|---|
| PM | Planning and Management – આયોજન અને વ્યવસ્થાપન | DIETનું આયોજન-વ્યવસ્થાપન |
| ET | Educational Technology – શૈક્ષણિક ટેક્નોલોજી | શૈક્ષણિક ફિલ્મો, ઑડિયો-વીડિયો કૅસેટ, ચાર્ટ, ચિત્રો, સ્લાઇડ |
| DRU | District Resource Unit – જિલ્લા સંસાધન એકમ | પ્રૌઢ અને અશાલેય શિક્ષણ માટે સંસાધન |
| WE | Work Experience – કાર્યાનુભવ | કાર્યાનુભવની બાબતો |
| CMDE | Curriculum, Material Development and Evaluation – અભ્યાસક્રમ, સામગ્રી વિકાસ અને મૂલ્યાંકન | અભ્યાસક્રમ, ઓછા ખર્ચનાં સાધનો, નવી મૂલ્યાંકન પ્રણાલીની તાલીમ |
| IFIC | In-Service Programmes, Field Interaction and Innovative Co-ordination – સેવા અંતર્ગત કાર્યક્રમો, ક્ષેત્રિય આંતરક્રિયા અને નાવીન્ય સંકલન | સૌથી મહત્ત્વની: પ્રાથમિક શિક્ષકોની સેવાકાલીન તાલીમ, નવા અભ્યાસક્રમ અને પાઠ્યપુસ્તકની તાલીમ, તજ્જ્ઞો તૈયાર કરવા |
| PSTE | Pre-Service Teacher Education – પૂર્વસેવા શિક્ષક પ્રશિક્ષણ | પૂર્વ સેવાકાલીન તાલીમ; P.T.C. કૉલેજોના અધ્યાપકોને માર્ગદર્શન |
💡 ટ્રિક: "પૂર્વ" = PSTE (નોકરી પહેલાં) · "સેવામાં" = IFIC (નોકરી દરમિયાન) · "મૂલ્યાંકન" = CMDE (નામમાં જ E = Evaluation).
📜 HTAT 2015 પ્ર. 30: CMDE શાખાનાં કાર્યો નથી? (A) અતિપછાત વિભિન્ન બોલી ધરાવતાં બાળકો માટે સ્થાનિક ભાષામાં સાહિત્ય તૈયાર કરાવવું (B) પાઠ્યક્રમ અને પાઠ્યપુસ્તક વિશ્લેષણ કરવું (C) સતત અને સર્વગ્રાહી મૂલ્યાંકન માટે માર્ગદર્શન પૂરું પાડવું (D) સેવાકાલીન તાલીમની જવાબદારી → (D). સેવાકાલીન તાલીમ IFIC શાખાનું કામ છે. (સત્તાવાર કી ઉપલબ્ધ નથી; જવાબ DIETની શાખાઓની વિગત પરથી)
📜 HTAT 2015 પ્ર. 41: નીચે પૈકી કયું પ્રાથમિક શિક્ષણ સાથે સીધું સંકળાયેલું નથી? (A) GCERT (B) SSAM (C) RMSA (D) DIET → (C) RMSA. RMSA એટલે રાષ્ટ્રીય માધ્યમિક શિક્ષા અભિયાન, જે માધ્યમિક શિક્ષણ માટે છે. (સત્તાવાર કી ઉપલબ્ધ નથી)
BRC: તાલુકા (ઘટક) સંસાધન કેન્દ્ર
- Block Resource Centre · બીજું નામ ઘટક સંસાધન કેન્દ્ર · મુખ્ય મથક: તાલુકા કક્ષાએ.
- દરેક BRC પર બ્લૉક રિસોર્સ કો-ઓર્ડિનેટર ફરજ બજાવે.
- તાલુકાનાં CRC કો-ઓર્ડિનેટરોને માર્ગદર્શન, અવાર-નવાર મીટિંગ; તાલુકાની તાલીમ, મૂલ્યાંકન, દૈનિક વહીવટ.
- CRC પાસેથી શાળાની માહિતી, પ્રગતિ, અહેવાલ મેળવીને DIET અને જિલ્લા પ્રોજેક્ટ કો-ઓર્ડિનેટર (SSA) સુધી પહોંચાડે.
CRC: જૂથ સંસાધન કેન્દ્ર
- Cluster Resource Centre · 8 થી 10 શાળાઓ વચ્ચેનું એક શિક્ષણ સંકુલ.
- પ્રાથમિક શિક્ષણનો મહત્તમ વ્યાપ અને ગુણવત્તા વધારવા માટેની પ્રારંભિક કક્ષાની સંસ્થા.
- સંવાહક = CRC કો-ઓર્ડિનેટર: જૂથની શાળાઓ સાથે સતત સંપર્ક · અધ્યયન-અધ્યાપનના તાલીમ વર્ગો · શિક્ષકોની મૂંઝવણોમાં સલાહ-સૂચન.
💡 સરળ શબ્દોમાં: CRC = શિક્ષકનો સૌથી નજીકનો મદદગાર. વાર્તામાં હેતલબહેનને વાંચનની મુશ્કેલીમાં જે મદદ મળી, તે CRC કો-ઓર્ડિનેટર પાસેથી.
🔗 "ભાર વગરનું ભણતર": પ્રો. યશપાલ સમિતિ
- MHRDએ 1992માં પ્રો. યશપાલના અધ્યક્ષપદે સમિતિ રચી; 1993માં અહેવાલ "ભાર વગરનું ભણતર" (Learning without Burden).
- હેતુ: વિદ્યાર્થીઓ પરનો ભણતરનો ભાર હળવો કરી અધ્યયનની ગુણવત્તા સુધારવી.
- મુખ્ય ભલામણો:
- પ્રાથમિક શિક્ષણ માતૃભાષામાં.
- વ્યક્તિગત હરીફાઈને બદલે સામૂહિક સફળતાને પુરસ્કાર.
- અભ્યાસક્રમ અને પાઠ્યપુસ્તક લેખનનું વિકેન્દ્રીકરણ, શિક્ષકોની ભાગીદારી.
- જિલ્લા, તાલુકા અને ગ્રામ્ય સ્તરે શિક્ષણ સમિતિઓ.
- પૂર્વ પ્રાથમિક પ્રવેશ માટે કસોટી કે ઇન્ટરવ્યૂ રદ.
- બાળકો રોજનાં પુસ્તકો શાળામાં જ રાખે; ગૃહકાર્ય ભારરૂપ ન બને.
- ગણિતમાં યાંત્રિક નિયમોને બદલે સમજ, કૌશલ્ય અને સમસ્યા ઉકેલ; પરીક્ષામાં સંકલ્પના આધારિત પ્રશ્નો, ગોખણપટ્ટીથી મુક્તિ.
💡 યાદ રાખો: યશપાલ = ભાર વગરનું ભણતર = 1993. બાકીનાં પંચો અને નીતિઓ શિક્ષણ પંચોના એકમમાં છે.
કરણની વાત પૂરી કરીએ
મીનાબહેને બોર્ડ પર નકશો પૂરો કર્યો, અને બાળકોએ જાતે જવાબ આપ્યા:
| વાર્તામાં સવાલ | જવાબ |
|---|---|
| કરણનું પાઠ્યપુસ્તક કોણ છાપીને પહોંચાડે? | ગુજરાત રાજ્ય શાળા પાઠ્યપુસ્તક મંડળ (1969) |
| ગુજરાતમાં અભ્યાસક્રમ અને મૂલ્યાંકન કોણ નક્કી કરે? | GCERT (RTE મુજબ શૈક્ષણિક સત્તામંડળ) |
| આખા દેશ માટે અભ્યાસક્રમનું માર્ગદર્શન? | NCERT (1961) |
| જયેશભાઈની સેવાકાલીન તાલીમ ક્યાં? | DIETની IFIC શાખા |
| હેતલબહેનને મદદ કરવા કોણ આવ્યું? | CRC કો-ઓર્ડિનેટર (8–10 શાળાનું સંકુલ) |
| મિહિરની બહેનની ડી.એલ.એડ્. પરીક્ષા કોણે લીધી? | રાજ્ય પરીક્ષા બોર્ડ |
| ડી.એલ.એડ્. કૉલેજને માન્યતા કોણ આપે? | NCTE (ગુજરાત માટે પશ્ચિમ કેન્દ્ર, ભોપાલ) |
રિયા બોલી: "આટલી બધી સંસ્થાઓ, પણ બધાંનું કામ તો છેવટે આપણા વર્ગ સુધી જ પહોંચે છે!"
મીનાબહેને સ્મિત સાથે બોર્ડના તળિયે લખ્યું: "ભારતનું ભાવિ તેના વર્ગખંડોમાં ઘડાઈ રહ્યું છે. દિલ્હીથી ગામ સુધીની સાંકળની છેલ્લી અને સૌથી મજબૂત કડી શિક્ષક છે."
યાદ રાખો: મહત્ત્વના One-liners
- વ્યવસ્થાપન = આયોજન, સંગઠન, પ્રેરણા, નિયમન · વ્યાખ્યા: જ્યોર્જ ટેરી, હેનરી ફેયોલ, જે. એલ. મેસી.
- શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપનનાં 3 ક્ષેત્ર: પ્રશાસકીય, શાળા, વર્ગખંડ (સૌથી નાનો ઘટક).
- શિક્ષણના માળખાના 3 પ્રકાર: શૈક્ષણિક, તાલીમી, વહીવટી.
- તાલીમી માળખું: NCERT/NUEPA → GCERT/CTE/IASE → DIET → BRC → CRC.
- MHRDના 2 વિભાગ: શાલેય શિક્ષણ અને સાક્ષરતા · ઉચ્ચ શિક્ષણ · હવે શિક્ષણ મંત્રાલય (NEP 2020ની ભલામણ).
- ગુજરાત: 1-5-1960 શિક્ષણ અને મજૂર વિભાગ · ઑગસ્ટ 1976 અલગ શિક્ષણ વિભાગ.
- જિલ્લા શિક્ષણ સમિતિના વહીવટી વડા = જિલ્લા પ્રાથમિક શિક્ષણાધિકારી · નગર સમિતિના = શાસનાધિકારી.
- વહીવટી ક્રમ (નીચેથી): શિક્ષક → મુખ્ય શિક્ષક → તાલુકા પ્રા. શિ. અધિકારી → જિલ્લા પ્રા. શિક્ષણાધિકારી 📜.
- યુનિસેફ = યુનોની પેટા સંસ્થા, ભારતમાં 1949થી.
- CABE = 1920, 1923માં નાબૂદ, 1935માં ફરી · અધ્યક્ષ = કેન્દ્રના શિક્ષણ મંત્રી · ભલામણ ફરજિયાત નહીં.
- NCTE = 1993નો કાયદો (ધારા 73) · 17-8-1995થી વૈધાનિક · દિલ્હી · બેંગલોર, ભોપાલ, ભુવનેશ્વર, જયપુર · ગુજરાત → ભોપાલ.
- NCTE = તાલીમી સંસ્થાઓને માન્યતા, નીતિ-નિયમો, નિરીક્ષણ, માન્યતા રદ.
- NCERT = 1 સપ્ટેમ્બર 1961 · સ્વાયત્ત · MHRDની વિદ્યાકીય સલાહકાર · 3 ક્ષેત્ર: સંશોધન, પ્રશિક્ષણ, વિસ્તરણ · ઇન્ડિયન યર બુક ઑફ એજ્યુકેશન.
- NCERTની 4 પ્રાદેશિક સંસ્થાઓ: અજમેર, ભોપાલ, ભુવનેશ્વર, મૈસુર (હવે શિલોંગ, નેલ્લોર પણ).
- NUEPA = 1962 યુનેસ્કો કેન્દ્ર → 1979 NIEPA → 2006 યુનિવર્સિટી → 2017 ફરી NIEPA · આયોજન અને વહીવટની તાલીમ.
- CCRT = 1979 · ઉદયપુર, હૈદરાબાદ, ગુવાહાટી · UGC = 1956 · 6 ક્ષેત્રીય કેન્દ્રો · યુનિવર્સિટીને અનુદાન આપતી એકમાત્ર એજન્સી.
- GSSTB = 21-10-1969 · SEB = નવેમ્બર 1966 (1999થી સ્વાયત્ત) · GIET = 1984 (INSAT, વિદ્યાદર્શન).
- SIE 1963–64 → NPE-86 પછી SCERT · ગુજરાતમાં GCERT = 1988 · RTEનું શૈક્ષણિક સત્તામંડળ 📜 · "એક કદમ આગળ" 📜.
- DIET = NPE-86 · GCERT હેઠળ · 7 શાખા: PM, ET, DRU, WE, CMDE (મૂલ્યાંકન), IFIC (સેવાકાલીન) 📜, PSTE (પૂર્વસેવા).
- BRC = તાલુકો (ઘટક) · CRC = 8–10 શાળાનું સંકુલ · યશપાલ સમિતિ = 1993, "ભાર વગરનું ભણતર".
પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો (PYQ)
આ મુદ્દા પરથી TET અને HTAT પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો. પહેલાં જાતે જવાબ વિચારો, પછી જવાબ જુઓ.
1. વિદ્યાર્થીઓમાં તાર્કિક અને વિશ્લેષણાત્મક ચિંતન ખીલવવા માટે GCERT દ્વારા કયા કાર્યક્રમ અંતર્ગત પ્રશ્નો રચવામાં આવે છે? [TET-II 2023]
(A) ચાલો મગજ કસીએ
(B) કૌશલ્ય વિકાસ કાર્યક્રમ
(C) હાયર ઓર્ડર થિંકિંગ સ્કીલ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ
(D) એક કદમ આગળ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (D) એક કદમ આગળ
GCERTનો તાર્કિક-વિશ્લેષણાત્મક ચિંતનના પ્રશ્નોનો કાર્યક્રમ. (TET-II 2023 કી)
2. આર.ટી.ઈ 2009 અંતર્ગત પ્રાથમિક શિક્ષણ માટે શૈક્ષણિક સત્તામંડળ તરીકે કઈ સંસ્થા કાર્યરત છે? [TET-I 2015]
(A) સ્ટેટ કમિશન ફોર પ્રોટેક્શન ઓફ ચાઈલ્ડ રાઈટ્સ (એસ.સી.પી.સી.આર.)
(B) ગુજરાત કાઉન્સિલ ફોર એલીમેન્ટરી એજ્યુકેશન (જી.સી.ઈ.ઈ.)
(C) ગુજરાત કાઉન્સિલ ઓફ એજ્યુકેશનલ રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ (જી.સી.ઈ.આર.ટી)
(D) રાઈટ ટુ એજ્યુકેશન પ્રોટેક્શન ઓથોરિટી (આર.ટી.ઈ.પી.એ)
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) ગુજરાત કાઉન્સિલ ઓફ એજ્યુકેશનલ રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ (જી.સી.ઈ.આર.ટી)
RTE-2009 મુજબ ગુજરાતમાં અભ્યાસક્રમ અને મૂલ્યાંકન પદ્ધતિ નક્કી કરનાર શૈક્ષણિક સત્તામંડળ GCERT છે. (TET-I 2015)
3. હોદ્દાની દૃષ્ટિએ નિમ્નથી ઉચ્ચ તરફ ગોઠવો: (1) તાલુકા પ્રાથમિક શિક્ષણ અધિકારી (2) મુખ્ય શિક્ષક (3) જિલ્લા પ્રાથમિક શિક્ષણાધિકારી (4) શિક્ષક [HTAT 2015]
(A) 4-2-1-3
(B) 4-1-2-3
(C) 3-2-1-4
(D) 2-4-3-1
જવાબ જુઓ
જવાબ: (A) 4-2-1-3
શિક્ષક → મુખ્ય શિક્ષક → તાલુકા પ્રા. શિ. અધિકારી → જિલ્લા પ્રા. શિક્ષણાધિકારી.
4. CMDE શાખાનાં કાર્યો નથી? [HTAT 2015]
(A) અતિપછાત વિભિન્ન બોલી ધરાવતાં બાળકો માટે સ્થાનિક ભાષામાં સાહિત્ય તૈયાર કરાવવું
(B) પાઠ્યક્રમ અને પાઠ્યપુસ્તક વિશ્લેષણ કરવું
(C) સતત અને સર્વગ્રાહી મૂલ્યાંકન માટે માર્ગદર્શન પૂરું પાડવું
(D) સેવાકાલીન તાલીમની જવાબદારી
જવાબ જુઓ
જવાબ: (D) સેવાકાલીન તાલીમની જવાબદારી
સેવાકાલીન તાલીમ IFIC શાખાનું કામ છે; CMDE અભ્યાસક્રમ, સામગ્રી અને મૂલ્યાંકન સંભાળે.
5. નીચે પૈકી કયું પ્રાથમિક શિક્ષણ સાથે સીધું સંકળાયેલું નથી? [HTAT 2015]
(A) GCERT
(B) SSAM
(C) RMSA
(D) DIET
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) RMSA
રાષ્ટ્રીય માધ્યમિક શિક્ષા અભિયાન માધ્યમિક શિક્ષણ માટે છે.
શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના 30 MCQની ફ્રી મોક ટેસ્ટ
સમજૂતી સાથે, પરીક્ષા જેવો અનુભવ. સાથે આ એકમની 19 પાનાંની PDF: આખી નોટ્સ, માઇન્ડમેપ, PYQ સમજૂતી સાથે અને એક પાનાની રિવિઝન શીટ.
📝 ફ્રી મોક ટેસ્ટ આપો📄 PDF નોટ્સ ડાઉનલોડ કરો
app.examconnect.in પર ફ્રી એકાઉન્ટ બનાવીને
માઇન્ડમેપ: શૈક્ષણિક વ્યવસ્થાપન અને સંસ્થાઓ
ઝડપી રિવિઝન: પરીક્ષાના આગલા દિવસે
વ્યવસ્થાપન: ટેરી, ફેયોલ, મેસી · આયોજન-સંગઠન-પ્રેરણા-નિયમન · 3 ક્ષેત્ર: પ્રશાસકીય, શાળા, વર્ગખંડ · "ભારતનું ભાવિ તેના વર્ગખંડોમાં ઘડાઈ રહ્યું છે" (કોઠારી)
માળખાં: શૈક્ષણિક (10+2+3; ગુજરાત: 1–5, 6–8, 9–10, 11–12) · તાલીમી (NCERT/NUEPA/CCRT → GCERT/CTE/IASE → DIET → BRC → CRC) · વહીવટી
કેન્દ્ર: MHRD (2 વિભાગ) → હવે શિક્ષણ મંત્રાલય (NEP 2020ની ભલામણ) · ગુજરાત: 1-5-1960 શિક્ષણ અને મજૂર વિભાગ · ઑગસ્ટ 1976 અલગ શિક્ષણ વિભાગ
વહીવટી ક્રમ (નીચેથી): શિક્ષક → આચાર્ય → CRC → BRC → કેળવણી નિરીક્ષક → તાલુકા પ્રા. શિ. અધિ. → નાયબ DPEO → DPEO → નાયબ/સંયુક્ત નિયામક → પ્રાથમિક શિક્ષણ નિયામક 📜
સ્થાનિક: જિલ્લા શિક્ષણ સમિતિ (વહીવટી વડા = DPEO) · નગર/મહાનગર સમિતિ (વહીવટી વડા = શાસનાધિકારી) · ગામ = SMC · યુનિસેફ = યુનોની, ભારતમાં 1949થી
| સંસ્થા | વર્ષ | યાદ રાખો |
|---|---|---|
| CABE | 1920 (1923 નાબૂદ, 1935 ફરી) | સલાહ · અધ્યક્ષ = કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી · ભલામણ ફરજિયાત નહીં |
| NCTE | 1993 કાયદો (17-8-1995) | માન્યતા · દિલ્હી · બેંગલોર, ભોપાલ (ગુજરાત), ભુવનેશ્વર, જયપુર |
| NCERT | 1-9-1961 | અભ્યાસક્રમ · સંશોધન-પ્રશિક્ષણ-વિસ્તરણ · RIE: અજમેર, ભોપાલ, ભુવનેશ્વર, મૈસુર · યર બુક |
| NUEPA/NIEPA | 1962 UNESCO → 1979 NIEPA → 2006 NUEPA → 2017 NIEPA | આયોજન અને વહીવટ |
| CCRT | 1979 | સંસ્કૃતિ · ઉદયપુર, હૈદરાબાદ, ગુવાહાટી · પ્રતિભા ખોજ 10–14 વર્ષ |
| UGC | 1956 | યુનિવર્સિટી અનુદાન (એકમાત્ર) · 6 ક્ષેત્રીય કેન્દ્રો |
| પ્રા. શિ. નિયામક | 9-10-1976 / 1-12-1986 | 4 કાર્યક્રમ: પૂર્વ પ્રાથમિક, પ્રાથમિક, શિક્ષક-પ્રશિક્ષણ, વહીવટ |
| GSSTB | 21-10-1969 | પાઠ્યપુસ્તક · 6 સમિતિ · 1999થી ધો. 11–12નાં 26 પુસ્તકો |
| SEB | નવે. 1966 (1999 સ્વાયત્ત) | ડી.એલ.એડ્., ડ્રૉઇંગ ગ્રેડ, શિષ્યવૃત્તિ, સંસ્કૃત પરીક્ષા · 13 સભ્યો |
| GIET | 1984 | INSAT · વિદ્યાદર્શન (અગાઉ SIET) · રેડિયો-ટીવી · સ્ક્રિપ્ટ 40–45 શિક્ષક |
| GCERT | SIE 1963–64 → 1988 | RTE શૈક્ષણિક સત્તામંડળ 📜 · એક કદમ આગળ 📜 · DIET તેના હેઠળ |
| DIET | NPE-1986 | 7 શાખા: PM, ET, DRU, WE, CMDE 📜, IFIC (સેવાકાલીન), PSTE (પૂર્વસેવા) |
| BRC / CRC | – | BRC = તાલુકો (ઘટક) · CRC = 8–10 શાળા |
ખોટા વિકલ્પ ઓળખો: RMSA = માધ્યમિક (પ્રાથમિક નહીં) 📜 · NCERT = અભ્યાસક્રમ, માન્યતા નહીં · SEB = પરીક્ષા, પાઠ્યપુસ્તક નહીં · યશપાલ (1993) ≠ કોઠારી (1964–66)
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
NCERTની સ્થાપના ક્યારે થઈ અને તે શું કરે છે?
NCERT (રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમ પરિષદ)ની સ્થાપના 1 સપ્ટેમ્બર 1961એ સ્વાયત્ત સંસ્થા તરીકે થઈ. તે શાળા શિક્ષણ માટે કેન્દ્રની વિદ્યાકીય સલાહકાર છે; અભ્યાસક્રમ, પાઠ્યપુસ્તકો, સંશોધન અને તાલીમનું કામ કરે છે. તેનાં કાર્યોનાં ત્રણ ક્ષેત્ર છે: સંશોધન, પ્રશિક્ષણ અને વિસ્તરણ.
NCERT અને NCTE વચ્ચે શું ફરક છે?
NCERT નક્કી કરે છે કે શાળામાં શું ભણાવવું (અભ્યાસક્રમ, પાઠ્યપુસ્તક). NCTE (રાષ્ટ્રીય શિક્ષક પ્રશિક્ષણ પરિષદ, 1993નો કાયદો) શિક્ષક તૈયાર કરતી તાલીમી સંસ્થાઓને માન્યતા આપે છે, તેમના નિયમો નક્કી કરે છે અને નિયમ ન પાળે તો માન્યતા રદ કરે છે. ગુજરાત માટે NCTEનું પ્રાદેશિક કેન્દ્ર ભોપાલ છે.
DIETની કેટલી શાખાઓ છે? સેવાકાલીન તાલીમ કઈ શાખા આપે?
જિલ્લા શિક્ષણ અને તાલીમ ભવન (DIET)ની 7 શાખાઓ છે: PM, ET, DRU, WE, CMDE, IFIC અને PSTE. સેવાકાલીન તાલીમ = IFIC, પૂર્વસેવા તાલીમ = PSTE, અને અભ્યાસક્રમ-સામગ્રી-મૂલ્યાંકન = CMDE. DIET રાષ્ટ્રીય શિક્ષણનીતિ 1986 અન્વયે, GCERTના નિયંત્રણ હેઠળ દરેક જિલ્લામાં છે.
GCERTની રચના ક્યારે થઈ?
1963–64માં દરેક રાજ્યમાં રાજ્ય શિક્ષણ ભવન (SIE) બન્યું. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણનીતિ 1986 પછી તે SCERT બન્યું, અને ગુજરાતમાં GCERTની રચના 1988માં થઈ. RTE-2009 મુજબ ગુજરાતમાં પ્રાથમિક શિક્ષણનું શૈક્ષણિક સત્તામંડળ GCERT છે; આ પ્રશ્ન TET-I 2015માં પૂછાયો હતો.
BRC અને CRC એટલે શું?
BRC (Block Resource Centre) = તાલુકા કે ઘટક સંસાધન કેન્દ્ર, જેનું મથક તાલુકા કક્ષાએ છે. CRC (Cluster Resource Centre) = 8 થી 10 શાળાઓનું જૂથ સંસાધન કેન્દ્ર. CRC કો-ઓર્ડિનેટર શાળાઓ સાથે સતત સંપર્કમાં રહી શિક્ષકોને તાલીમ અને સલાહ આપે છે, અને BRC તાલુકાના બધા CRCને માર્ગદર્શન આપે છે.
NUEPA અને NIEPA એક જ સંસ્થા છે?
હા. 1962માં યુનેસ્કોના પ્રાદેશિક કેન્દ્ર તરીકે શરૂઆત થઈ, 1979માં નામ NIEPA થયું, 2006માં યુનિવર્સિટીનો દરજ્જો મળતાં NUEPA થયું, અને 2017માં ફરી NIEPA (National Institute of Educational Planning and Administration) થયું. તે શૈક્ષણિક આયોજન અને વહીવટની તાલીમ આપે છે.
ઉપયોગી સત્તાવાર લિંક:
TET-II પરીક્ષાની સત્તાવાર જાહેરાત અને જૂનાં પ્રશ્નપત્રો: રાજ્ય પરીક્ષા બોર્ડ (SEB)
રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક સંશોધન અને તાલીમ પરિષદ: NCERT
પ્રાથમિક શિક્ષક તાલીમ (D.El.Ed.) અભ્યાસક્રમ અને DIET: GCERT ગાંધીનગર
વાંચ્યું? હવે પાકું કરો. PDF સાચવી રાખો અને મોક ટેસ્ટથી તૈયારી ચકાસો.
