DIKSHA, PM eVidya, SWAYAM, MOOC અને AI: ICT અને ડિજિટલ શિક્ષણ – TET-II ગુજરાતી સમજૂતી

DIKSHA, SWAYAM, SWAYAM Prabha, PM eVidya, NROER, GROWER… નામ ઘણાં છે, અને પરીક્ષા આ નામોની ગૂંચવણ પર જ વિધાન બનાવે છે. DIKSHA પર TAT-S 2026 અને TAT-HS 2026 બંનેમાં વિધાનવાળો પ્રશ્ન પૂછાયો: પૂરું નામ શું, અને તે માત્ર શિક્ષકો માટે છે કે નહીં.

આ લેખમાં TET-II ખંડ (3) માટે દરેક પ્લેટફૉર્મને ચાર પ્રશ્નથી સમજીએ: પૂરું નામ, કોણે બનાવ્યું, કોના માટે, ક્યારે? શૈક્ષણિક પ્રૌદ્યોગિકી અને ICT, CAL-CAI, ઈ-કન્ટેન્ટ, OER: GROWER, NROER, DIKSHA, PM eVidya અને DTH ચૅનલ, દૂરવર્તી શિક્ષણ, SWAYAM અને MOOC, Flipped Classroom અને NETF, વેબ 2.0-3.0, AI, NLP, VR-AR, સાયબર સુરક્ષા અને જ્ઞાનકુંજ, સરળ ગુજરાતી અને PYQ સાથે.

📜 = અગાઉ પરીક્ષામાં પૂછાયેલો મુદ્દો · 💡 = સરળ શબ્દોમાં સમજૂતી

વરસાદના ત્રણ દિવસ: વાતની શરૂઆત

જુલાઈ મહિનો. ત્રણ દિવસથી ધોધમાર વરસાદ. ગામની નદીમાં પૂર આવ્યું અને આનંદ પ્રાથમિક શાળા ત્રણ દિવસ બંધ રહી.

મીનાબહેનને ચિંતા થઈ: "ધોરણ 7નો ‘પ્રકાશ’નો પાઠ અધૂરો રહેશે." તેમણે વાલીઓના ગ્રુપમાં સંદેશ મોકલ્યો: "પાઠ્યપુસ્તકના પાઠ પરનો QR કોડ મોબાઇલથી સ્કેન કરો. વીડિયો જુઓ. સોમવારે વર્ગમાં તેના પર પ્રવૃત્તિ અને ચર્ચા કરીશું."

એ ત્રણ દિવસમાં ઘણું બન્યું:

• નીલના ઘરે સ્માર્ટફોન ન હતો. પણ તેણે ટીવી પર ધોરણ 7નો કાર્યક્રમ જોયો.
• રિયાની મોટી બહેન કૉલેજમાં ભણે છે. તે ઘરે બેઠાં મફત ઑનલાઇન કોર્સ કરતી હતી: "આ કોર્સ IITના પ્રોફેસર ભણાવે છે!"
• કરણના ફોન પર મેસેજ આવ્યો: "તમે ₹10 લાખની લોટરી જીત્યા છો! બૅન્કની વિગત અને OTP મોકલો." કરણ જવાબ લખવા જતો હતો, ત્યાં પપ્પાએ રોક્યો.
• મિહિરે ઘરના સ્માર્ટ સ્પીકરને પૂછ્યું: "Alexa, આજે વરસાદ પડશે?" જવાબ મળ્યો. મિહિરને નવાઈ લાગી: "મશીન આપણી ભાષા કેવી રીતે સમજે?"
• હેતલબહેને ફોન પર શિક્ષકો માટેનો તાલીમ કોર્સ પૂરો કરી પ્રમાણપત્ર મેળવ્યું. તેમની દીકરી પરી (5 વર્ષ) ટેબ્લેટ પર ઍનિમેશનવાળી વાર્તા જોતી હતી.

સોમવારે શાળા ખૂલી. જયેશભાઈના વર્ગમાં સ્માર્ટ બોર્ડ ચાલુ હતું. જાનકીએ પૂછ્યું: "બહેન, QR કોડ, ટીવી, ઑનલાઇન કોર્સ, Alexa… આ બધું એક જ વસ્તુ છે?"

મીનાબહેનએ બોર્ડ પર લખ્યું: "ટૅકનોલોજી = સાધન, શિક્ષક = માર્ગદર્શક." પછી કહ્યું: "આજે આ બધાનાં નામ અને કામ સમજીએ. છેલ્લે તમે જાતે કહેશો કે ત્રણ દિવસમાં કોણે કઈ ટૅકનોલોજી વાપરી."

શૈક્ષણિક પ્રૌદ્યોગિકી અને ICT: અર્થ, તંત્ર અભિગમ

શૈક્ષણિક પ્રૌદ્યોગિકી (Educational Technology)

• શબ્દ બે ભાગનો છે: શિક્ષણ + પ્રૌદ્યોગિકી (Technology). પ્રૌદ્યોગિકી = વિજ્ઞાનના સિદ્ધાંત પર બનેલું સાધન કે પ્રક્રિયા.
• સંકુચિત અર્થ: શિક્ષણમાં સાધનોનો ઉપયોગ (Technology in education).
• વિસ્તૃત અર્થ: શીખવવાનું વિજ્ઞાન, એટલે કે પદ્ધતિ અને પ્રયુક્તિ પણ (Technology of education / Technology of Learning).

• વ્યાખ્યાઓ:
  • યુનેસ્કો: પાઠ્યક્રમ અને અધ્યયન સામગ્રીના હેતુઓ પાર પાડવા યોગ્ય માધ્યમ અને પ્રયુક્તિની પસંદગી તથા અધ્યયન પરિસ્થિતિની વ્યવસ્થિત વિશ્લેષણ પ્રણાલી.
  • તાકશી સાકામોટો (1971): શિક્ષણના ધ્યેય, વિષયવસ્તુ, પદ્ધતિ, પર્યાવરણ, વિદ્યાર્થી-શિક્ષક વર્તન જેવી હકીકતોને નિયંત્રિત કરી મહત્તમ શૈક્ષણિક પરિણામ મેળવવાનો વ્યવહારુ માર્ગ.
• વિકાસના તબક્કા:

તંત્ર અભિગમ (System Approach)

• તંત્ર = એવી વ્યવસ્થા જેમાં જુદા જુદા ઘટકો એકબીજાના સહયોગથી નક્કી કરેલો હેતુ પાર પાડે. ઉદા. આપણું પાચનતંત્ર: મોં, અન્નનળી, જઠર, આંતરડાં… દરેક પોતાનું કામ કરે, અંતે ખોરાક પચે.
• વર્ગખંડમાં તંત્ર અભિગમ:

• પ્રતિપોષણ (Feedback): ધાર્યું પરિણામ ન મળે તો ઇનપુટ અને પ્રક્રિયામાં ફેરફાર કરી ફરી પ્રયત્ન.
• 🔗 સ્કિનરનું અભિક્રમિત અધ્યયન પણ શૈક્ષણિક પ્રૌદ્યોગિકીનો ભાગ છે → A-08માં.

ICT એટલે શું?

• ICT = Information and Communication Technology (માહિતી અને પ્રત્યાયન ટૅકનોલોજી).
• અર્થ: એવાં ટૅકનોલોજીનાં સાધનો અને સંસાધનો જે માહિતીને ઉત્પન્ન કરે, ગોઠવે, સંગ્રહ કરે અને પ્રત્યાયન સરળ અને અસરકારક બનાવે. તેમાં રેડિયો, ટેલિવિઝન, કમ્પ્યૂટર અને ઇન્ટરનેટનો સમાવેશ થાય છે.
• ICT in Education = અધ્યયન-અધ્યાપન પ્રક્રિયામાં ICTનો માધ્યમ તરીકે ઉપયોગ (ઑનલાઇન અને ઑફલાઇન બંને).
• આજના શિક્ષણ માટે કહેવાય છે: "Powered by Technology, Fueled by Information and Driven by Knowledge".
• ફાયદા:
  • તજ્જ્ઞનો લાભ એક જ સમયે જુદા જુદા વિસ્તારના ઘણા લોકોને.
  • ઑનલાઇન લર્નિંગથી 24×7 માહિતી; વિદ્યાર્થી પોતાના સમયે શીખે.
  • ઑનલાઇન લાઇબ્રેરીથી અંતરિયાળ વિસ્તારમાં પણ સાહિત્ય.
  • અઘરા મુદ્દા કમ્પ્યૂટર, પ્રોજેક્ટર, ટીવીથી સહેલાઈથી સમજાય.
  • વિદ્યાર્થી માત્ર શ્રોતા ન રહેતાં જ્ઞાનસર્જનમાં સક્રિય ભાગીદાર બને; અધ્યયન ચિરંજીવી બને.

ICTનો શિક્ષણમાં ઉપયોગ: ટેલિકોન્ફરન્સ, CAL-CAI, ઈ-કન્ટેન્ટ

રેડિયો અને ટેલિવિઝનના ત્રણ અભિગમ

ટેલિકોન્ફરન્સના 4 પ્રકાર

• ટેલિકોન્ફરન્સ = બે કે વધુ જુદાં સ્થળે રહેલા લોકો વચ્ચેનો આંતરક્રિયાત્મક ઇલેક્ટ્રોનિક સંદેશાવ્યવહાર. તજ્જ્ઞ અને લાભાર્થી વાતચીત કરી શકે.

કમ્પ્યૂટર આધારિત શિક્ષણ: CAL અને CAI

ઈ-કન્ટેન્ટ (e-content)

• ઑક્સફર્ડ શબ્દકોશ: "e-content can be defined as digital text and images designed for display on web pages." એટલે વેબ પેજ પર રજૂ કરવા લખાણ અને ચિત્રો ધરાવતું ડિજિટલ વિષયવસ્તુ.
• લક્ષણ: ઇલેક્ટ્રોનિક/ડિજિટલ સ્વરૂપ · વેબ પેજ કે ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી રજૂ · લખાણ, ચિત્ર, ધ્વનિ, વીડિયો, ઍનિમેશન.
• ઈ-કન્ટેન્ટનાં 4 સ્વરૂપ:

• આંતરક્રિયા પ્રમાણે: Low level (મોટે ભાગે લખાણ; અસર ઓછી) · High level (પ્રશ્નો, પઝલ, ગેમ્સ, કેસ સ્ટડી; શીખનાર સક્રિય, પરિણામ સારું).

OER અને DIKSHA: GROWER, NROER, DIKSHAનું પૂરું નામ

OER એટલે શું?

• OER = Open Educational Resources (મુક્ત શૈક્ષણિક સ્રોત).
• અર્થ: ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી ઑનલાઇન કે ઑફલાઇન શૈક્ષણિક સામગ્રી, જેનો કોઈ પણ વ્યક્તિ ઉપયોગ કરી શકે અને બીજાને શૅર પણ કરી શકે. ચિત્રો, વીડિયો, ઑડિયો, ઍનિમેશન, પુસ્તકો, કસોટી, સૉફ્ટવેર અને આખા કોર્સ પણ.
• OER ઓપન લાઇસન્સ ધરાવે છે, એટલે અધ્યયન-અધ્યાપન માટે નિઃશુલ્ક. દા.ત. વિકિપીડિયા જેવો એન્સાઇક્લોપીડિયા.
• યુનેસ્કોએ OER માટે અલગ પોર્ટલ બનાવ્યું છે.
• રાષ્ટ્રકક્ષાએ: NROER, DIKSHA, e-Pathshala, જ્ઞાનગંગા · રાજ્યકક્ષાએ (ગુજરાત): GROWER.
• મહત્ત્વ: આર્થિક રીતે પછાત અધ્યેતા માટે આશીર્વાદ · એક જગ્યાએ વિવિધ વિષય · લવચીક (Flexible), સતત સુધારો · યુઝર ફ્રેન્ડલી · દિવ્યાંગ અધ્યેતા પણ ઉપયોગ કરી શકે.

GROWER (ગુજરાત)

• પૂરું નામ: Gujarat Repository of Open and Wider Educational Resources.
• કોણે? GCERT, ગાંધીનગર · ઉપયોગકર્તા: આચાર્ય, શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ, વાલીઓ અને પૂર્વ સેવાકાલીન તાલીમાર્થીઓ.
• સામગ્રી GCERTના તજ્જ્ઞો, એસ.આર.જી.ના સભ્યો, અધ્યાપકો અને શિક્ષકોની મદદથી બને; વિષય નિષ્ણાત સમીક્ષા પછી અપલોડ.
• બધું નિઃશુલ્ક, ડાઉનલોડ કરી શકાય · ઇન્ટરનેટ જરૂરી.
• રસ્તો: gcert.gujarat.gov.in → Resource Bank (GROWER).
• 7 વિભાગ: (1) Photo Gallery (2) Documents (NCF-2005, NCF-TE, RTE-2009, ધો. 1–12નાં પાઠ્યપુસ્તકો, ડી.એલ.એડ.નું સાહિત્ય) (3) Audio (ધો. 1–8નાં કાવ્યો, બાળગીતો) (4) Video (દા.ત. પ્રો. રવીન્દ્ર દવેનું સતત અને સર્વગ્રાહી મૂલ્યાંકન પરનું વક્તવ્ય) (5) Others (MHRD, NCERT, NCTEની લિંક) (6) Shikshan-Prashikshan (D.El.Ed., B.Ed., NIOS) (7) GCERT DIKSHA.

NROER (રાષ્ટ્રીય)

• પૂરું નામ: National Repository of Open Educational Resources = મુક્ત શિક્ષણ સ્રોતનો રાષ્ટ્રીય ભંડાર.
• કોણે? CIET (Central Institute of Educational Technology), NCERT અને શાળા શિક્ષણ-સાક્ષરતા વિભાગ, MHRD.
• ઉદ્ઘાટન: 13 ઑગસ્ટ, 2013 (Knowledge Lab અને હોમી ભાભા સેન્ટર ફૉર સાયન્સ એજ્યુકેશન દ્વારા).
• હેતુ: શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકોને પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં ગુણવત્તાસભર સ્રોત · ભારતની દરેક ભાષામાં શાળાકક્ષાની સામગ્રી.
• 5 વિભાગ: (1) થીમ (2) ઈ-લાયબ્રેરી (ડૉક્યુમેન્ટ્સ, ઇન્ટરઍક્ટિવ, ઑડિયો, ઇમેજ, વીડિયો) (3) ઈ-બુક્સ (NCERTનાં તમામ પુસ્તકો) (4) ઈ-કોર્સ (5) ઇવેન્ટ (બાળકોનાં કામનું પ્રદર્શન; અપલોડ માટે રજિસ્ટ્રેશન જરૂરી).
• સહભાગી: વિજ્ઞાન પ્રસાર, CCRT, CIET.
• વેબસાઇટ: https://nroer.gov.in

DIKSHA

• પૂરું નામ: Digital Infrastructure for Knowledge SHAring 📜.
• શિક્ષણ મંત્રાલય (MoE) પ્રેરિત શિક્ષકો માટેનું રાષ્ટ્રીય ડિજિટલ પ્લેટફૉર્મ 📜. તે શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ અને માતા-પિતા/વાલી ત્રણેયને શીખવા-શીખવવાની સામગ્રી આપે છે.
• શરૂઆતનું નામ: National Teacher Platform → 2018થી DIKSHA પોર્ટલ.
• પ્લેટફૉર્મનો હેતુ: ‘Our Teacher, Our Heroes‘ ને સશક્ત બનાવવા.
• DIKSHAના 8 વર્ટિકલ (વિભાગ):
  1. Teacher Profile and Registry – શિક્ષકોનો ડેટાબેઝ
  2. Teaching Learning Content (TLC) – પાઠ આયોજન, ઑડિયો, વીડિયો, PDF
  3. Teacher Professional Development (TPD) – શિક્ષકોનો વ્યાવસાયિક વિકાસ
  4. Content Creation by Teacher – શિક્ષક જાતે સામગ્રી બનાવે
  5. School Leadership Platform – આચાર્યો માટે
  6. Assessment – મૂલ્યાંકન
  7. Communication – કેન્દ્ર-રાજ્યના પરિપત્રો, સૂચનાઓ
  8. Innovations – શ્રેષ્ઠ નવાચારની આપ-લે
• ગુજરાતમાં DIKSHA:
  • ગુજરાત પ્રથમ તબક્કામાં 2018માં જોડાયું · નોડલ એજન્સી = GCERT.
  • શૈક્ષણિક વર્ષ 2019–20માં ધો. 6–8નાં ગણિત-વિજ્ઞાનનાં પુસ્તકો એનર્જાઇઝ્ડ ટેક્સ્ટ બુક (ETB) બન્યાં; પછી ધો. 3–8નાં તમામ પાઠ્યપુસ્તકો.
  • લિંક: diksha.gov.in/gj · Google Play Storeમાંથી DIKSHA ઍપ.
• PIB મુજબ વધુ વિગત:
  • શરૂઆત: 5 સપ્ટેમ્બર, 2017 (શિક્ષક દિન), તત્કાલીન ઉપરાષ્ટ્રપતિ એમ. વેંકૈયા નાયડુ દ્વારા.
  • NCERT દ્વારા CIETના સહયોગથી · PM eVidyaનો મુખ્ય ઘટક.
  • શાળા શિક્ષણ માટે "One Nation, One Digital Platform" (એક રાષ્ટ્ર, એક ડિજિટલ પ્લેટફૉર્મ) 📜.
  • QR કોડવાળાં એનર્જાઇઝ્ડ ટેક્સ્ટ બુક: છાપેલા પુસ્તકને વીડિયો સાથે જોડે.
  • ઑફલાઇન પણ ચાલે: સામગ્રી પહેલાં ડાઉનલોડ કરી પછી ઇન્ટરનેટ વગર જોઈ શકાય.
  • 135 ભાષા (128 ભારતીય + 7 વિદેશી) · 614થી વધુ વર્ચ્યુઅલ લૅબ · દિવ્યાંગો માટે DAISY ફૉર્મેટ, ટેક્સ્ટ-ટુ-સ્પીચ, ભારતીય સાંકેતિક ભાષા (ISL) વીડિયો.
  • શિક્ષક તાલીમ NISHTHA પણ DIKSHA પર.
  • 27-6-2026ની સ્થિતિએ: 2.25 કરોડ નોંધાયેલા ઉપયોગકર્તા · ગુજરાતમાં 14.64 લાખ.

PM eVidya: 6 ઘટક અને 200 DTH ચૅનલ

• શરૂઆત: 17 મે, 2020. COVID-19 લૉકડાઉન વખતે ભણતર ચાલુ રાખવા કટોકટીના ઉપાય તરીકે.
• 7 ઑગસ્ટ, 2020: આત્મનિર્ભર ભારત અભિયાન હેઠળ ઔપચારિક રૂપ અને નવું નામ.
• સિદ્ધાંત: "One Nation, One Digital Education Infrastructure". બધાં ડિજિટલ, ઑનલાઇન અને ઑન-એર (ટીવી-રેડિયો) શૈક્ષણિક સાધનો એક છત્ર નીચે.
• બે મુખ્ય સ્તંભ: SWAYAM Prabhaનું "One Class, One TV Channel" અને DIKSHAનું "One Nation, One Digital Platform".
• PM eVidyaના 6 સ્તંભ:
  1. SWAYAM – ઑનલાઇન કોર્સ (MOOC)
  2. SWAYAM Prabha – DTH ટીવી ચૅનલ
  3. DIKSHA – શાળા શિક્ષણ
  4. રેડિયો, કમ્યુનિટી રેડિયો અને પૉડકાસ્ટ
  5. CWSN (દિવ્યાંગ બાળકો) માટે ખાસ ઈ-કન્ટેન્ટ
  6. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા માટે ઑનલાઇન કોચિંગ
• DTH ટીવી ચૅનલ:

• ડિસેમ્બર 2024: ચૅનલ 31 = ભારતીય સાંકેતિક ભાષા (ISL) માટે, શ્રવણમંદ વિદ્યાર્થીઓ માટે.
• SATHEE (નવેમ્બર 2023): IIT કાનપુર સાથે; JEE, NEET જેવી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની મફત તૈયારી.
• રેડિયો/પૉડકાસ્ટ: NIOSનો મુક્ત વિદ્યા વાણી (વેબ રેડિયો) · CBSEનો શિક્ષા વાણી પૉડકાસ્ટ (ધો. 9–12).

દૂરવર્તી શિક્ષણ, SWAYAM અને MOOC

દૂરવર્તી શિક્ષણ (Distance Education)

• ચાર્લ્સ વેડમેયર: દૂરવર્તી શિક્ષણ એ એવી સ્વતંત્ર અભ્યાસ વ્યવસ્થા છે જેમાં અધ્યેતા અને અધ્યાપક એકબીજાથી અલગ રહીને પોતાનાં કાર્યો કરે છે અને વિવિધ માર્ગે પ્રત્યાયન કરે છે.
• બોર્જે હોમબર્ગ: વિદ્યાર્થી સાથે વર્ગખંડમાં શિક્ષકની હાજરી નથી હોતી, છતાં સંસ્થાના આયોજન અને માર્ગદર્શનનો લાભ મળે.
• લક્ષણ: અધ્યેતાકેન્દ્રી · સ્વ-અધ્યયન · સમય-સ્થળમાં લવચીક · અધ્યયન-અધ્યાપનની તંત્રગત વ્યવસ્થા.
• માધ્યમો:

• BISAG-N = Bhaskaracharya National Institute for Space Applications and Geo-informatics, ગાંધીનગર · ઉપગ્રહ EDUSAT · KU-Band પ્રસારણ.
  • GCERT અને BISAG-N દ્વારા દૂરવર્તી શિક્ષણ માર્ચ 2009થી.
  • વર્ચ્યુઅલ ક્લાસરૂમ પ્રોજેક્ટ: જે શાળાના ભાષા શિક્ષકનો મુખ્ય વિષય અંગ્રેજી નથી, ત્યાં BISAG-N દ્વારા અંગ્રેજીના કાર્યક્રમો.
• સંસ્થાઓ:
  • NIOS (National Institute of Open Schooling): 1989, પહેલાં National Open School · માધ્યમિક-ઉચ્ચતર માધ્યમિક, વ્યાવસાયિક શિક્ષણ, Open Basic Education · રૂબરૂ સંપર્ક કાર્યક્રમ (PCP).
  • IGNOU: ભારતની પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ઓપન યુનિવર્સિટી.
  • ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર ઓપન યુનિવર્સિટી: 1994 · ગુજરાતની એકમાત્ર રાજ્યકક્ષાની ઓપન યુનિવર્સિટી.
• ફાયદા: લવચીક, સ્વગતિએ પ્રગતિ, અંતરિયાળ વિસ્તાર સુધી, ઓછો ખર્ચ, પૂરક પદ્ધતિ · મર્યાદા: શિક્ષકની ગેરહાજરી, ઓછો વ્યવહારુ અનુભવ, ઓછી સામાજિકતા, મૂલ્યાંકનમાં અધૂરપ.

SWAYAM

• પૂરું નામ: Study Webs of Active Learning for Young Aspiring Minds.
• શિક્ષણ નીતિના 3 સિદ્ધાંત સિદ્ધ કરવા: (1) પ્રાપ્યતા (Access) (2) સમાનતા (Equity) (3) ગુણવત્તા (Quality).
• હેતુ: ઉત્તમ અધ્યયન-અધ્યાપન સંસાધન બધા સુધી, ખાસ કરીને જે ડિજિટલ ક્રાંતિથી દૂર છે તેમના સુધી.
• સ્વદેશી IT પ્લેટફૉર્મ · ધોરણ 9 થી અનુસ્નાતક સુધીના અભ્યાસક્રમ · કોઈ પણ સમયે, કોઈ પણ સ્થળે · દેશના શ્રેષ્ઠ શિક્ષકો તૈયાર કરે.
• દરેક કોર્સના 4 ભાગ (Quadrants):
  1. વીડિયો વ્યાખ્યાન
  2. ડાઉનલોડ/પ્રિન્ટ થઈ શકે તેવી વાંચન સામગ્રી
  3. સ્વ-મૂલ્યાંકન માટે ક્વિઝ અને કસોટી
  4. શંકાના સમાધાન માટે ઑનલાઇન ચર્ચાસભા (Discussion Forum)
• 9 રાષ્ટ્રીય સંકલનકાર:

• PIB માર્ચ 2026 મુજબ INI ઉમેરાતાં સંકલનકાર 10 છે.
• ફી: બધા કોર્સ નિઃશુલ્ક · પણ પ્રમાણપત્ર જોઈએ તો નોંધણી + નજીવી ફી ભરી પરીક્ષા આપવી પડે.
• પોર્ટલ MHRD અને AICTEએ Microsoft સાથે મળીને બનાવ્યું · 2,000 અભ્યાસક્રમ હોસ્ટ કરી શકે · swayam.gov.in.
• PIB મુજબ વધુ:
  • શરૂઆત: 9 જુલાઈ, 2017, રાષ્ટ્રપતિની હાજરીમાં (SWAYAM Prabha DTH ચૅનલ સાથે).
  • IIT મદ્રાસના સહયોગથી · સૂત્ર: "Anyone, Anywhere, Anytime Learning".
  • જાન્યુઆરી 2026ની સ્થિતિએ: 4,400થી વધુ કોર્સ · આશરે 5.80 કરોડ નોંધણી.
  • UGCના 2021ના નિયમો: સેમેસ્ટરના કુલ અભ્યાસક્રમના 40% સુધી SWAYAM પરથી કરી શકાય (ક્રેડિટ ટ્રાન્સફર).

MOOC

• MOOC = Massive Open Online Course. SWAYAM એ ભારતનું પોતાનું MOOC પ્લેટફૉર્મ છે.

Flipped Classroom અને NETF

Flipped Classroom (ઊલટો વર્ગખંડ)

• "Flip" = ઊલટાવવું. સામાન્ય વર્ગ અને ઘરનું કામ ઊલટાઈ જાય છે.

• ફાયદો (CIET-NCERT): શિક્ષક નવો મુદ્દો ઝડપથી રજૂ કરી શકે અને વર્ગનો સમય ઊંડાણથી સમજવા માટે વપરાય. શિક્ષક = માર્ગદર્શક (Mentor).

NETF

• NETF = National Educational Technology Forum (રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક તકનીકી ફોરમ). NEP-2020 મુજબ સ્વાયત્ત સંસ્થા.
• કામ: શિક્ષણ, મૂલ્યાંકન, આયોજન, વહીવટમાં ટૅકનોલોજીના ઉપયોગ અંગે વિચારોના મુક્ત આદાન-પ્રદાનનું મંચ.

વેબ 2.0, વેબ 3.0 અને સોશિયલ મીડિયા

વેબના ત્રણ તબક્કા

• વેબ 2.0 શબ્દ: સૌપ્રથમ 1999માં ડાર્સી ડીનક્કી (Darcy DiNucci) · 2004માં ઓ’રેલી મીડિયા વેબ 2.0 સંમેલનમાં ટીમ ઓ’રેલી અને ડેલ ડોરટી દ્વારા પ્રચલિત.
• વેબ 2.0નાં માધ્યમો: સોશિયલ નેટવર્કિંગ, વીડિયો શૅરિંગ, વિકિઝ, બ્લૉગ્સ, પૉડકાસ્ટિંગ, RSS ફીડ, સોશિયલ બુકમાર્કિંગ, મૅશઅપ (બે કે વધુ સ્રોત ભેગા કરી બનાવેલું વેબપેજ), ફોક્સોનોમી (લોકો ટૅગ કરીને માહિતી ગોઠવે).
• વેબ 3.0 શબ્દ: 2006માં ન્યૂયૉર્ક ટાઇમ્સના જ્હોન માર્કોફ · "સિમેન્ટિક" = અર્થપૂર્ણ. વેબ પરની વસ્તુઓના સંબંધ મશીન અને માણસ બંને સમજી શકે.
• ગુજરાતનું વિદ્યા સમીક્ષા કેન્દ્ર (VSK) વેબ 3.0 આધારિત ટૅકનોલોજીથી ડેટા ભેગો કરી નિર્ણય લેવામાં મદદ કરે છે.

સોશિયલ મીડિયા

• ઑક્સફર્ડ: "Websites and applications that enable users to create and share content or to participate in social networking." ઉપયોગકર્તાને વિષયવસ્તુ બનાવવા, શૅર કરવા અને સોશિયલ નેટવર્કિંગમાં ભાગ લેવા જગ્યા આપતી વેબસાઇટ્સ-ઍપ્લિકેશન્સ.
• સોશિયલ મીડિયા = વેબ 2.0નું આંતરક્રિયાત્મક પ્લેટફૉર્મ.
• મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ:
  • દ્વિ-ધ્રુવી આંતરક્રિયા (Two-way Interaction): એક સમયે બે ઉપયોગકર્તા વાત કરી શકે, Like-કૉમેન્ટ કરી શકે.
  • વિકેન્દ્રિત વિષયવસ્તુ: લોકો પોતે પોસ્ટ કરે · પણ આવું વિષયવસ્તુ ઘણી વાર વિશ્વસનીય હોતું નથી.
  • RSS Feeds = Really Simple Syndication: મિત્રની નવી પ્રવૃત્તિ (દા.ત. સ્ટેટસ બદલ્યું) તરત જાણ થાય.
  • ચૅટ અને ગ્રુપ · User-Idથી સ્વતંત્ર ઓળખ · અપલોડ-ડાઉનલોડ · વૈશ્વિક ઉપયોગ (સ્થળ, ભાષા, જાતિ, ધર્મ, સમયનું બંધન નહીં).

AI, NLP, VR અને AR: ભવિષ્યની ટૅકનોલોજી

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI – કૃત્રિમ બુદ્ધિ)

• બીજું નામ: મશીન ઇન્ટેલિજન્સ.
• જ્હોન મેકકાર્થીએ 1955માં આ શબ્દ વાપર્યો: "AI એ બુદ્ધિશાળી મશીનો બનાવવાનું ઇજનેરી વિજ્ઞાન છે."
• સાદો અર્થ: કોઈ મશીન માણસની જેમ બુદ્ધિપૂર્વક વર્તે ત્યારે તે AIનો ઉપયોગ કરે છે.
• કમ્પ્યૂટરને ડેટા આપી તાલીમ અપાય; તેના આધારે તે વિચારવું, તર્ક કરવો જેવાં કાર્યો કરે.
• ત્રણ વર્તુળ: AI ⊃ મશીન લર્નિંગ ⊃ ડીપ લર્નિંગ (સૌથી મોટું AI, સૌથી અંદર ડીપ લર્નિંગ).

• રોજિંદા જીવનમાં AI: (1) વીડિયો ગેમ્સ (2) YouTube-Facebookમાં ફિલ્મ-વીડિયોની ભલામણ (3) સ્માર્ટ હોમ ઉપકરણ: AC, મોબાઇલની બ્રાઇટનેસ, વૉશિંગ મશીનમાં ફઝી લૉજિક (4) સેલ્ફ ડ્રાઇવિંગ કાર (5) ડિજિટલ પર્સનલ આસિસ્ટન્ટ: Alexa, Siri, Google Now, Cortana.

NLP (Natural Language Processing)

• NLP = અંગ્રેજી જેવી કુદરતી ભાષાથી બુદ્ધિશાળી સિસ્ટમ સાથે વાતચીત કરવાની AI આધારિત પદ્ધતિ. ઉદા. "Alexa, how was your day?"
• બે ઘટક:
  • NLU (Natural Language Understanding) = કુદરતી ભાષાની સમજ.
  • NLG (Natural Language Generation) = કુદરતી ભાષાનું નિર્માણ (લખાણ કે અવાજમાં જવાબ).

વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી (VR) અને તેના પ્રકાર

• VR = કમ્પ્યૂટર સૉફ્ટવેર-હાર્ડવેરથી બનેલું ત્રિપરિમાણીય (3-D) આભાસી પર્યાવરણ, જેમાં ઉપયોગકર્તાને પોતે હાજર હોવાનો અનુભવ થાય. ખાસ ચશ્માં અને ફાઇબર ઑપ્ટિક્સ હાથમોજાં પહેરવાં પડે.

શિક્ષણમાં મહત્ત્વ અને સાવચેતી

• નાની ઉંમરે ડિજિટલ સાક્ષરતા, કોડિંગ, કમ્પ્યૂટેશનલ થિંકિંગ.
• AI ભાષાઓની મર્યાદા દૂર કરી બહુભાષી શિક્ષણમાં મદદ.
• બાળકના જીવન કૌશલ્યની તાલીમ ટ્રૅક કરવા અને સર્વગ્રાહી રિપોર્ટ કાર્ડ બનાવવા.
• શિક્ષકની યોગ્યતા અને કૌશલ્ય વધારવા.
• ⚠️ સાવચેતી: ડેટા પ્રોટેક્શન, ડેટા પ્રાઇવસી અને ડેટા બાયસ જેવા નૈતિક મુદ્દા ધ્યાનમાં રાખ્યા વગર AI આધારિત શિક્ષણ શક્ય નથી.

AI: તાજા સમાચાર (PIB)

• AI અને કમ્પ્યૂટેશનલ થિંકિંગ (AI & CT) અભ્યાસક્રમ: ધોરણ 3થી, શૈક્ષણિક વર્ષ 2026–27થી · NEP-2020 અને NCF-SE 2023 સાથે સુસંગત · CBSEની તજ્જ્ઞ સમિતિના અધ્યક્ષ: પ્રો. કાર્તિક રમન (IIT મદ્રાસ) · શિક્ષક તાલીમ NISHTHA દ્વારા. (PIB, 30-10-2025)
• India AI Impact Summit 2026 📜:
  • 16–20 ફેબ્રુઆરી, 2026, ભારત મંડપમ, નવી દિલ્હી.
  • ગ્લોબલ સાઉથમાં આટલા મોટા પાયે AI પરનું પ્રથમ વૈશ્વિક સંમેલન.
  • ત્રણ સૂત્ર: People, Planet, Progress · 19 ફેબ્રુઆરીએ વડાપ્રધાનનું ઉદ્ઘાટન સંબોધન.

સાયબર સુરક્ષા: ફિશિંગ, હૅકિંગ અને કોડિંગ

સાયબર અપરાધ

• સાયબર અપરાધ = કમ્પ્યૂટર, મોબાઇલ અને ઇન્ટરનેટ નેટવર્ક સાથે સંકળાયેલો ગુનો, જેનાથી વ્યક્તિ, સંસ્થા કે સમાજને આર્થિક, સામાજિક કે ભાવનાત્મક નુકસાન થાય.

• ઑનલાઇન સલામત રહેવા:
  • સરનામું, ફોન નંબર જેવી અંગત માહિતી અજાણ્યા સાથે શૅર ન કરવી.
  • અંગત ફોટો કે OTP ક્યારેય શૅર ન કરવો.
  • અજાણ્યા ઈ-મેઇલ, લિંક કે ઍટેચમેન્ટ ખોલવાં નહીં.
  • ઑનલાઇન મળેલી અજાણી વ્યક્તિને રૂબરૂ મળવાનું ગોઠવવું નહીં.
  • મજબૂત પાસવર્ડ: નાના-મોટા અક્ષર, અંક અને ખાસ ચિહ્નો.

કોડિંગ

• કોડિંગ = નિયત કોડ લખીને કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની રચના. કોડિંગ = તર્ક અને ગણિતની ભાષા.
• કેમ શીખવું? ભવિષ્યમાં રોજગારીની વધુ તકો · ગમ્મત સાથે ગણિત · આનંદદાયી અધ્યયન · તર્ક અને સર્જનાત્મકતાનો વિકાસ.
• ભાષાઓ: C, C++, C#, Java script, Visual Basic, Python, R, FoxPro, HTML.
• બે પ્રકાર:
  • ટેક્સ્ટ કોડિંગ – સૂચનાઓ શબ્દ અને અંક રૂપે લખવી (દા.ત. FoxProમાં બે સંખ્યાનો સરવાળો).
  • બ્લોક કોડિંગ – તૈયાર બ્લોક જોડીને પ્રોગ્રામ · બાળકો માટે સહેલું · ઉદા. Scratch (ઑનલાઇન અને ઑફલાઇન બંને) અને code.org (ઓપન સોર્સ).

જ્ઞાનકુંજ, ગુજરાત વર્ચ્યુઅલ શાળા અને NISHTHA

જ્ઞાનકુંજ (Gyankunj) – સ્માર્ટ વર્ગખંડ

• શરૂઆત: 5 સપ્ટેમ્બર, 2017 (શિક્ષક દિન), ગુજરાત સરકાર · ડિજિટલ ઇન્ડિયાના વિઝનથી પ્રેરિત.
• સાધનો: પ્રોજેક્ટર, ઇન્ટરઍક્ટિવ ઇન્ફ્રારેડ (IR) કૅમેરા, લૅપટૉપ, સ્પીકર, વ્હાઇટ બોર્ડ/સ્માર્ટ બોર્ડ, Wi-Fi.
• પહેલો તબક્કો: 1,609 સરકારી પ્રાથમિક શાળાઓના 3,173 વર્ગખંડ · રાજ્યના 33 જિલ્લા.
• બીજો તબક્કો: ધો. 7 અને 8ના 12,000 વર્ગખંડ · શૉર્ટ થ્રો પ્રોજેક્ટર, ઇન્ટરઍક્ટિવ વ્હાઇટ બોર્ડ, LMS (Learning Management System).
• 100 શાળાઓમાં ધો. 7–8ના વિદ્યાર્થીઓને 10,000 ટેબ્લેટ.
• SSA ગુજરાતે જૂના CAL (Computer Aided Learning)ને જ્ઞાનકુંજમાં ફેરવ્યું.
• ઈ-કન્ટેન્ટ "વંદે ગુજરાત" ચૅનલ પર પણ પ્રસારિત.

ગુજરાતની અન્ય પહેલ

• ગુજરાત વર્ચ્યુઅલ શાળા (GVS): માધ્યમિક શાળાઓ માટે · જ્યાં વિષય શિક્ષક નથી ત્યાં કેન્દ્રથી લાઇવ વર્ગ પ્રસારિત.
• G-SHALA ઍપ (Gujarat Students’ Holistic Adaptive Learning): સમગ્ર શિક્ષા ગુજરાતની ડિજિટલ સામગ્રીની ઍપ · પૂર્વ પ્રાથમિકથી ઉચ્ચતર માધ્યમિક.
• વિદ્યા સમીક્ષા કેન્દ્ર, ઑનલાઇન હાજરી અને UDISE+ (Unified District Information System for Education Plus) ડેટા.

NISHTHA (શિક્ષક તાલીમ)

• NISHTHA = National Initiative for School Heads’ and Teachers’ Holistic Advancement.
• શરૂઆત: 21 ઑગસ્ટ, 2019 · સમગ્ર શિક્ષા હેઠળ · આશરે 42 લાખ શિક્ષકો-આચાર્યોની ક્ષમતા વધારવા.
• 6 ઑક્ટોબર, 2020થી DIKSHA પર ઑનલાઇન · NISHTHA 2.0 (માધ્યમિક) 29-7-2021 · NISHTHA 3.0 (FLN, પૂર્વ પ્રાથમિકથી ધો. 5) 7-9-2021.

વરસાદની વાત પૂરી કરીએ

સોમવારે મીનાબહેને બોર્ડ પર કોઠો દોર્યો અને બાળકોએ જાતે જવાબ આપ્યા:

જાનકી બોલી: "એટલે બધાં સાધનો જુદાં, પણ કામ એક જ: શીખવું!"

મીનાબહેન હસ્યાં: "સાચું. અને યાદ રાખજો: ટૅકનોલોજી સાધન છે, શિક્ષકની જગ્યા નથી લેતી. કયો વીડિયો સાચો, કયો મેસેજ ખોટો, એ પારખતાં શીખવવું એ શિક્ષકનું કામ છે."

યાદ રાખો: મહત્ત્વના One-liners

1. શૈક્ષણિક પ્રૌદ્યોગિકી = Technology in education (સાધનો) + Technology of education (પદ્ધતિ) · સાકામોટો 1971.
2. તંત્ર અભિગમ = ઇનપુટ → પ્રક્રિયા → આઉટપુટ + પ્રતિપોષણ · 1920 = સિડની પ્રેસીનું શૈક્ષણિક મશીન.
3. ICT = Information and Communication Technology · રેડિયો, ટીવી, કમ્પ્યૂટર, ઇન્ટરનેટ.
4. CAL = શિક્ષક કમ્પ્યૂટરથી રજૂઆત કરે · CAI = વિદ્યાર્થી સીધો કમ્પ્યૂટર સાથે, સ્વ-અધ્યયન.
5. ટેલિકોન્ફરન્સ 4 = ઑડિયો, ઑડિયો ગ્રાફિક્સ, વીડિયો, વેબ બેઇઝ્ડ.
6. ઈ-કન્ટેન્ટ 4 સ્વરૂપ = લખાણ (સૌથી સરળ), ગ્રાફિક્સ, ઑડિયો-વીડિયો (એકમાર્ગી), ઍનિમેશન.
7. OER = મુક્ત, નિઃશુલ્ક, શૅર થઈ શકે · રાષ્ટ્ર: NROER, DIKSHA, e-Pathshala, જ્ઞાનગંગા · ગુજરાત: GROWER.
8. GROWER = GCERT · Resource Bank · 7 વિભાગ.
9. NROER = CIET-NCERT + MHRD · 13-8-2013 · થીમ, ઈ-લાયબ્રેરી, ઈ-બુક્સ, ઈ-કોર્સ, ઇવેન્ટ.
10. DIKSHA = Digital Infrastructure for Knowledge Sharing 📜 · પહેલાં National Teacher Platform · 8 વર્ટિકલ · ગુજરાત 2018, નોડલ GCERT · ETB 2019–20.
11. DIKSHA = 5-9-2017 · "One Nation, One Digital Platform" 📜 · માત્ર શિક્ષકો માટે નહીં 📜.
12. PM eVidya = 17-5-2020 (COVID) · 7-8-2020 આત્મનિર્ભર ભારત · 6 સ્તંભ · 12 → 200 DTH 📜 → 48 SWAYAM Prabha.
13. SWAYAM = Study Webs of Active Learning for Young Aspiring Minds · Access-Equity-Quality · ધો. 9 થી PG · 4 ભાગ.
14. SWAYAM સંકલનકાર 9 (શાળા = NCERT અને NIOS) · 2026માં 10 · કોર્સ મફત, પ્રમાણપત્ર માટે ફી · 9-7-2017.
15. MOOC = Massive Open Online Course = વ્યાપક ઑનલાઇન અભ્યાસક્રમ 📜.
16. Flipped Classroom = ઘરે વીડિયો, વર્ગમાં ચર્ચા-પ્રવૃત્તિ 📜 · NETF = ટૅકનોલોજી પર વિચારોનું મંચ 📜.
17. વેબ 2.0 = ડાર્સી ડીનક્કી 1999, ટીમ ઓ’રેલી 2004 · વેબ 3.0 = સિમેન્ટિક વેબ, જ્હોન માર્કોફ 2006.
18. AI = જ્હોન મેકકાર્થી 1955 · AI ⊃ ML ⊃ DL · NLP = NLU + NLG · AR = ઉમેરવું.
19. AI & CT અભ્યાસક્રમ ધો. 3થી, 2026–27 · India AI Impact Summit = 16–20 ફેબ્રુ. 2026, ભારત મંડપમ 📜.
20. ફિશિંગ = નકલી સંદેશાથી બૅન્ક વિગત · NIOS 1989 · ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર ઓપન યુનિ. 1994 · જ્ઞાનકુંજ 5-9-2017 · NISHTHA 21-8-2019.

પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો (PYQ)

આ મુદ્દા પરથી TET અને TAT પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો. પહેલાં જાતે જવાબ વિચારો, પછી જવાબ જુઓ.

માઇન્ડમેપ: ICT અને ડિજિટલ શિક્ષણ

ઝડપી રિવિઝન: પરીક્ષાના આગલા દિવસે

મૂળ ખ્યાલ: શૈક્ષણિક પ્રૌદ્યોગિકી = Technology in (સાધન) + of (પદ્ધતિ) education · સાકામોટો 1971 · તંત્ર અભિગમ = ઇનપુટ → પ્રક્રિયા → આઉટપુટ + પ્રતિપોષણ · ICT = રેડિયો, ટીવી, કમ્પ્યૂટર, ઇન્ટરનેટ
વર્ગમાં ICT: રેડિયો-ટીવીના 3 અભિગમ · ટેલિકોન્ફરન્સ 4 (ઑડિયો, ઑડિયો ગ્રાફિક્સ, વીડિયો, વેબ) · CAL = શિક્ષક રજૂ કરે, CAI = વિદ્યાર્થી જાતે · ઈ-કન્ટેન્ટ 4 (લખાણ, ગ્રાફિક્સ, ઑડિયો-વીડિયો, ઍનિમેશન)

દૂરવર્તી શિક્ષણ: વેડમેયર, હોમબર્ગ · ટીવી 1959, Country Wide Classroom 1984 · BISAG-N (EDUSAT) · NIOS 1989 · ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર ઓપન યુનિ. 1994 (OMKAR)
વેબ: 1.0 = સ્થિર · 2.0 = આંતરક્રિયા (ડીનક્કી 1999, ઓ’રેલી 2004) · 3.0 = સિમેન્ટિક (માર્કોફ 2006) · RSS = Really Simple Syndication
AI: મેકકાર્થી 1955 · AI ⊃ ML ⊃ DL · NLP = NLU + NLG · VR = નવી દુનિયા, AR = ઉમેરવું · ⚠️ ડેટા પ્રાઇવસી-બાયસ · AI & CT ધો. 3થી, 2026–27 · AI Impact Summit 16–20 ફેબ્રુ. 2026, ભારત મંડપમ 📜
ખોટા વિકલ્પ ઓળખો: DIKSHA = Digital Infrastructure (India નહીં) 📜 · Flipped = ઘરે વીડિયો, વર્ગમાં ચર્ચા (શિક્ષકની ગેરહાજરી નહીં) 📜 · NETF = ટૅકનોલોજી મંચ (NCERT નહીં) 📜 · ફિશિંગ = લાલચવાળો નકલી સંદેશો · CAI = વિદ્યાર્થી જાતે, CAL = શિક્ષક

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

DIKSHAનું પૂરું નામ શું છે અને તે કોના માટે છે?

DIKSHA = Digital Infrastructure for Knowledge Sharing (“Digital India” નહીં). તે શિક્ષકો માટેનું રાષ્ટ્રીય ડિજિટલ પ્લેટફૉર્મ છે, પણ વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓને પણ સામગ્રી આપે છે. એટલે “મુખ્ય હેતુ શિક્ષકો માટે” સાચું, પણ “માત્ર શિક્ષકો માટે” ખોટું (TAT-HS 2026). PIB મુજબ તેની શરૂઆત 5 સપ્ટેમ્બર, 2017ના શિક્ષક દિને થઈ; સૂત્ર “One Nation, One Digital Platform”. ગુજરાત 2018માં જોડાયું, નોડલ એજન્સી GCERT.

PM eVidya શું છે અને તેમાં કયા ઘટકો છે?

PM eVidya એ 17 મે, 2020ના રોજ COVID-19 વખતે શરૂ થયેલી પહેલ છે, જે બધાં ડિજિટલ, ઑનલાઇન અને ઑન-એર શૈક્ષણિક સાધનોને એક છત્ર નીચે લાવે છે. તેના 6 ઘટક: SWAYAM, SWAYAM Prabha DTH ચૅનલ, DIKSHA, રેડિયો-પૉડકાસ્ટ, દિવ્યાંગો માટે ઈ-કન્ટેન્ટ અને સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા માટે ઑનલાઇન કોચિંગ. બજેટ 2022-23માં 200 PM eVidya DTH ચૅનલની જાહેરાત થઈ હતી.

SWAYAM અને MOOC વચ્ચે શું સંબંધ છે?

MOOC = Massive Open Online Course, એટલે વ્યાપક ઑનલાઇન અભ્યાસક્રમ (TET-II 2023). SWAYAM એ ભારતનું પોતાનું MOOC પ્લેટફૉર્મ છે: ધોરણ 9 થી અનુસ્નાતક સુધીના કોર્સ મફત, પણ પ્રમાણપત્ર માટે નોંધણી, ફી અને પરીક્ષા. દરેક કોર્સમાં 4 ભાગ: વીડિયો, વાંચન સામગ્રી, ક્વિઝ-કસોટી અને ચર્ચાસભા. શાળા કક્ષાના કોર્સ NCERT અને NIOS તૈયાર કરે છે.

Flipped Classroom એટલે શું?

Flip એટલે ઊલટાવવું. Flipped Classroomમાં વિદ્યાર્થીઓ ઘરેથી વિષયવસ્તુનો વીડિયો જોઈને આવે અને વર્ગમાં તેના પર ચર્ચા, પ્રવૃત્તિ કે જૂથકાર્ય કરે (TAT-HS 2026). શિક્ષક વ્યાખ્યાતા નહીં, માર્ગદર્શક બને. “શિક્ષકની ગેરહાજરીમાં જાતે ભણવું” એ Flipped Classroom નથી.

NETF શું છે?

NETF = National Educational Technology Forum. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020 મુજબની સ્વાયત્ત સંસ્થા, જે શિક્ષણ, મૂલ્યાંકન, આયોજન અને વહીવટમાં ટૅકનોલોજીના ઉપયોગ અંગે વિચારોના મુક્ત આદાન-પ્રદાનનું મંચ પૂરું પાડે છે. TAT-HS 2026માં NCERT, NITI આયોગ અને NCTEના વિકલ્પો સામે NETF સાચો જવાબ હતો.

India AI Impact Summit 2026 ક્યાં અને ક્યારે યોજાયું?

PIB મુજબ India AI Impact Summit 2026 તા. 16 થી 20 ફેબ્રુઆરી, 2026 દરમિયાન ભારત મંડપમ, નવી દિલ્હીમાં યોજાયું. ગ્લોબલ સાઉથમાં આ પ્રકારનું પ્રથમ મોટું AI સંમેલન હતું; ત્રણ સૂત્ર: People, Planet, Progress. TAT-HS 2026માં આ પ્રશ્ન પૂછાયો હતો. શાળા શિક્ષણમાં પણ AI અને કમ્પ્યૂટેશનલ થિંકિંગ ધોરણ 3થી, શૈક્ષણિક વર્ષ 2026–27થી શરૂ થવાનું છે.

ઉપયોગી સત્તાવાર લિંક:
DIKSHA: શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓ માટેનું રાષ્ટ્રીય ડિજિટલ પ્લેટફૉર્મ
SWAYAM: ભારતનું MOOC પ્લેટફૉર્મ, શિક્ષણ મંત્રાલય
PM eVidya: શિક્ષણ મંત્રાલય, ભારત સરકાર