ગુજરાતી વ્યાકરણ-2: જોડણી, શબ્દકોશ ક્રમ, વિરામચિહ્નો, અલંકાર, છંદ અને ગુજરાતી સાહિત્ય (TET-II)

😀 Sharing is Caring :

એક નાની અરજીમાં પણ “વીનંતી”, “સામાજીક” જેવી જોડણીની ભૂલ અને ખૂટતાં વિરામચિહ્ન જોવા મળે છે. TET-IIમાં આવા જ પ્રશ્નો પૂછાય છે: સાચી જોડણી કઈ, શબ્દકોશ ક્રમ કયો, કયો અલંકાર છે, અને કયા સાહિત્યકારની કઈ કૃતિ છે.

આ લેખમાં TET-II (ધો. 6–8) માટે જોડણીના મુખ્ય નિયમો, શબ્દકોશ ક્રમ, વિરામચિહ્નો, શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ, કહેવત અને રૂઢિપ્રયોગ, ઉપમા-રૂપક-ઉત્પ્રેક્ષા-શ્લેષ જેવા અલંકાર, છંદ અને ગુજરાતી સાહિત્યના યુગ અને સાહિત્યકારો સરળ ઉદાહરણો સાથે સમજીએ.

📄 આ એકમની 13 પાનાંની PDF: આખી નોટ્સ, માઇન્ડમેપ, PYQ સમજૂતી સાથે અને એક પાનાની રિવિઝન શીટ, ફોનમાં વાંચવા કે પ્રિન્ટ માટે.📄 PDF નોટ્સ ડાઉનલોડ કરો

📜 = અગાઉ પરીક્ષામાં પૂછાયેલો મુદ્દો · 💡 = સરળ શબ્દોમાં સમજૂતી

📊 પરીક્ષામાં આ એકમ

11 પ્રશ્નો: TET-II 2023 પ્ર. 41, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50 · TET-I 2025 પ્ર. 36, 37 (+ 45 મૂળાક્ષર ક્રમ).
સૌથી વધુ પૂછાતું: જોડણી (3 વાર) · શબ્દકોશ ક્રમ · શબ્દાર્થ, શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ · કહેવત · અલંકાર · સાહિત્યકાર-કૃતિ-સામયિક.
⚠️ TET-II 2023ના આ એકમના 3 પ્રશ્નો (44, 46, 50)માં બે જવાબ માન્ય હતા. એટલે જોડણી અને સાહિત્યમાં સાચો નિયમ જાણવો જરૂરી છે, અંદાજ નહીં.

શરૂઆત: વૃંદાની અરજી

ધોરણ 8ની વૃંદાએ શાળાના પ્રવાસ માટે મુખ્ય શિક્ષકને અરજી લખી:

"માનનીય સાહેબ, મારી વીનંતી છે કે મને સામાજીક પ્રવાસમાં જવાની રજા આપો મને પૈસા ભરવામાં થોડો સમય આપો આભાર"

મુખ્ય શિક્ષકે અરજી હેતલબહેનને આપી: "વાંચો જરા. વિનંતી તો સાચી છે, પણ જોડણી અને વિરામચિહ્ન ક્યાં છે?"

હેતલબહેને લાલ પેન ઉપાડવાને બદલે વૃંદાને બોલાવી. આ અરજીમાં કેટલી ભૂલ છે? આ એકમમાં જોઈશું.

જોડણીના મુખ્ય નિયમો

"જોડવું તે જોડણી." "અક્ષરોને લખવાની અને શબ્દો બનાવવા માટે એમને જોડવાની એક સર્વસામાન્ય પદ્ધતિને જોડણી કહે છે."
ગાંધીજી: "અંગ્રેજી ભાષાના શબ્દોની જોડણી ખોટી કરતાં આપણને શરમ લાગે છે. તેના કરતાં માતૃભાષાની જોડણીનો વધ કરતાં આપણને વધારે શરમ લાગવી જોઈએ."

નિયમ	ઉદાહરણ
સંસ્કૃત ઉપસર્ગમાં ઇ–ઉ હ્રસ્વ (અતિ, અધિ, અભિ, નિ, પરિ, પ્રતિ, વિ, અનુ, ઉપ, સુ)	અતિશય, અધિકારી, પરિચય, પ્રતિદિન, વિજ્ઞાન, અનુભવ, ઉપવાસ, સુવિચાર
ઇન, ઇય અંતે આવે ત્યાં દીર્ઘ ઈ	વંદનીય, નવીન, ભારતીય (અપવાદ: મલિન, પુલિન)
અધીનમાં દીર્ઘ ઈ	સ્વાધીન, પરાધીન, આજ્ઞાધીન
ઇન્દ્ર, ઈશમાં દીર્ઘ ઈ	રવીન્દ્ર, હરીન્દ્ર, જગદીશ (અપવાદ: અહર્નિશ)
ઈક્ષ-ઈક્ષામાં દીર્ઘ	પરીક્ષા, પરીક્ષક, સમીક્ષા
વતી, મતીમાં દીર્ઘ	સરસ્વતી, ભગવતી, રૂપમતી
⭐ ઇક, ઇકા પ્રત્યય હંમેશાં હ્રસ્વ	સામાજિક, ધાર્મિક, માનસિક, શિક્ષિકા
ઇષ્ઠ, ઇલ, ઇત પ્રત્યયમાં હ્રસ્વ	ગરિષ્ઠ, અનિલ, સલિલ, કથિત (અપવાદ: નીલ, શીલ)
તા, ત્વ પ્રત્યયથી બનતાં નામમાં હ્રસ્વ	ઉપયોગિતા, સ્વામિત્વ, તેજસ્વિતા
જોડાક્ષર પહેલાં ઇ–ઉ હ્રસ્વ	શિષ્ય, દિવ્યા, ઉત્સાહ, રુદ્ર, સમુદ્ર
એકાક્ષરી શબ્દોમાં દીર્ઘ	ફી, ઘી, જી, બી, લૂ, ભૂ, જૂ
રેફ પહેલાં દીર્ઘ ઈ–ઊ (મૂળ શબ્દમાં)	તીર્થ, શીર્ષક, આશીર્વાદ, પૂર્ણ, સૂર્ય, મૂર્ખ
અનુનાસિક ઉચ્ચારણ હોય તો હ્રસ્વ	ચિંતા, કુંભ, હિંદ, સુંદર
શબ્દને છેડે ઈ દીર્ઘ	પહેલી, માનવી, બાજરી, પાતળી

📜 TET-II 2023 પ્ર. 44: ખોટી જોડણી → વીનતિ અને વિનતી (કીમાં A અને B બંને માન્ય; સાચું: વિનંતી)
📜 TET-II 2023 પ્ર. 48: સાચી જોડણી → નિદ્રા (બીજા વિકલ્પ ખોટા: "નૈવેધ" → નૈવેદ્ય, "દ્રીજ" → દ્વિજ)
📜 TET-I 2025 પ્ર. 36: ખોટી જોડણી અલગ તારવો (વિકલ્પોમાં આશીર્વાદ, મ્યુનિસિપાલિટી, યુયુત્સુ સાચા હતા)
💡 શિક્ષક માટે સલાહ: "જોડણી એ મહાવરાનો વિષય છે… આ ચાવીઓ સમજાવવી પરંતુ ગોખાવવી નહીં."

શબ્દકોશ ક્રમ કેવી રીતે ગોઠવવો?

સ્વર: અ, આ, ઇ, ઈ, ઉ, ઊ, ઋ, એ, ઐ, ઓ, ઔ, અં, અઃ · વ્યંજન: ક, ખ, ગ… ક્ષ, જ્ઞ.
એક જ અક્ષરથી શરૂ થતા શબ્દોમાં બારાખડીના ક્રમ પ્રમાણે: ક, કા, કિ, કી, કુ, કૂ, કે, કૈ, કો, કૌ, કં, કઃ અને છેલ્લે જોડાક્ષર (ક્ર, ક્ષ…).

📜 TET-II 2023 પ્ર. 43: સૌંદર્ય, સ્વીકાર, સત્કાર, સ્વાર્થ, સૈનિક → સત્કાર, સૈનિક, સૌંદર્ય, સ્વાર્થ, સ્વીકાર
💡 સ (સત્કાર) → સૈ → સૌ → પછી જોડાક્ષર સ્વ; સ્વમાં પણ સ્વા પહેલાં, સ્વી પછી.
📜 TET-I 2025 પ્ર. 45: હાલમાં મૂળાક્ષર શીખવવાનો ક્રમ → ગ, મ, ન, જ, વ, ર, સ, દ, ક, બ, અ, છ, પ, ડ, ત, ણ (ધો. 1ના નવા પાઠ્યપુસ્તકનો ક્રમ; ક-ખ-ગ જેવો પરંપરાગત ક્રમ નહીં)

વિરામચિહ્નો અને તેનો ઉપયોગ

"વિરામચિહ્નો અભિવ્યક્તિને વાચક સુધી પહોંચાડવા વપરાતાં હોય છે."

ચિહ્ન	ક્યાં વપરાય?	ઉદાહરણ
પ્રશ્નાર્થચિહ્ન (?)	પ્રશ્નનો ભાવ; મિશ્રવાક્યમાં મુખ્ય વાક્ય પ્રશ્ન હોય તો છેડે	તમે ક્યાં રહો છો?
પૂર્ણવિરામ (.)	કથન પૂરું થાય · ક્રમસૂચક આંકડા/અક્ષર પછી · સંક્ષેપ	મો.ક.ગાંધી, શ્રી., ડૉ., ચિ.
અલ્પવિરામ (,)	એક વર્ગના શબ્દો · સંબોધન પછી · અલબત્ત, એટલે, ખરેખર પછી · "કારણ કે", "કેમ કે" પહેલાં · હા, ના, જી પછી · અવતરણ પહેલાં	શીલા, બારણું ખોલ.
અર્ધવિરામ (;)	સંયુક્ત વાક્યમાં "પરંતુ, અને" વગર વિધાનો જુદાં પાડવા	સૂચન કરી શકાય; નિયમ ટાંકી શકાય.
ગુરુવિરામ (:)	એક વિધાન પછી તેના સમર્થનમાં બીજું વિધાન	આપણે સત્ય બોલીએ છીએ : સત્ય એટલે મન, વાણી…
ઉદ્ગારચિહ્ન (!)	ક્રોધ, આશ્ચર્ય, ધિક્કાર, પ્રશંસા	વાહ ! ધન્ય છે તારી ટેકને
લઘુરેખા (-)	લીટીને છેડે શબ્દ અધૂરો રહે ત્યાં
ગુરુરેખા (—)	લઘુરેખાથી મોટી; વિચારમાં ફેરફાર, ખુલાસો
અવતરણચિહ્ન (" ")	કોઈના બોલેલા શબ્દો જેમ ના તેમ	તેણે કહ્યું, "સંપ ત્યાં જંપ"
લોપચિહ્ન (‘)	શબ્દમાંથી અક્ષરનો લોપ	અમદાવાદ → ‘વાદ, નહોતું → ન’તું

📜 TET-II 2023 પ્ર. 50: ઉચિત વિરામચિહ્નોનો પ્રયોગ ન થયો હોય તેવું વાક્ય → કીમાં (A) અને (C) બંને માન્ય: "પોલીસ આવી, ટોળું વિખરાઈ ગયું, ફરી વ્યવસ્થા સ્થપાઈ ગઈ." અને "હું કહેતો હતો – કહેતાં ભૂલી ગયો કે – તમે ત્યાં આવવાના છો?"

શબ્દાર્થ, શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ, કહેવત અને રૂઢિપ્રયોગ

📜 TET-II 2023 પ્ર. 47: "ખુલ્લી રવેશીમાં આસન લગાવવા કહ્યું" → રવેશી = પડાળી
📜 TET-II 2023 પ્ર. 49: "દૂર હોવાને કારણે મનમાં સતત રહેતો મળવાનો ભાવ" → ઝુરાપો (તાલાવેલી = અધીરાઈ, અહોભાવ = આદર-આશ્ચર્ય)
📜 TET-II 2023 પ્ર. 41: "કપાળમાં ઊગે વાળ, તો ભાલમાં ઊગે ઝાડ" → કહેવત

	કહેવત	રૂઢિપ્રયોગ
સ્વરૂપ	આખું વાક્ય, લોકઅનુભવનું સૂત્રાત્મક સત્ય	શબ્દસમૂહ; શબ્દશઃ નહીં પણ લાક્ષણિક અર્થ
વાક્યમાં	સ્વતંત્ર વપરાય	વાક્યમાં ભળીને વપરાય, ક્રિયાપદનું રૂપ બદલાય
ઉદાહરણ	"બોલે એના બોર વેચાય", "પાકે ઘડે કાંઠા ન ચડે", "નવ બોલવામાં નવ ગુણ"	"આંખો ઊઘડવી" (સાચું સમજાવું), "રાતાપીળા થવું" (ગુસ્સે થવું), "હૈયું ભરાઈ આવવું"

💡 પાઠ્યપુસ્તકના પ્રશ્ન-ફકરામાં "પાકે ઘડે કાંઠા ન ચડે" = મોટી ઉંમરે સ્વભાવ બદલવો મુશ્કેલ, અને "રાતાપીળા થવું", "આંખો ઊઘડવી" જેવા રૂઢિપ્રયોગ ઓળખવાનો મહાવરો છે.

અલંકાર અને તેના પ્રકાર

"અલંકાર" = અલમ્ + કૃ = "આભૂષણ" એટલે "ઘરેણું". "કાવ્યની શોભા કરવાવાળા ધર્મો (લક્ષણો)ને અલંકાર કહેવામાં આવે છે."
ત્રણ પ્રકાર: શબ્દાલંકાર (અનુપ્રાસ, યમક), અર્થાલંકાર, ઉભયાલંકાર.
ઉપમેય = જેની સરખામણી થાય · ઉપમાન = જેની સાથે સરખામણી થાય.

અલંકાર	ઓળખ	ઉદાહરણ
શબ્દાલંકાર	અક્ષર-શબ્દની ગોઠવણથી સંવાદિતા, માધુર્ય; શબ્દાનુપ્રાસ, વર્ણાનુપ્રાસ, અંત્યાનુપ્રાસ	–
ઉપમા	સરખામણી; જેવું, જેવી, સમાન, સરખો, શો, જેમ, પેઠે	હીરાની કણિકા સમાન તારા આકાશમાં ઉગ્યા · કુંભકર્ણ ડોલ્યો જેમ મણીધર
રૂપક	ઉપમેય અને ઉપમાન એકરૂપ (અભેદ)	સંસાર સાગર તરવો વસમો છે · એનું મુખકમળ ખીલી ઉઠ્યું
ઉત્પ્રેક્ષા	ઉપમેય જાણે ઉપમાન હોય તેવી કલ્પના; જાણે, રખે	હોડી જાણે આરબ ઘોડી · મુખ જાણે પૂનમ શશી
વ્યતિરેક	ઉપમેય ઉપમાન કરતાં શ્રેષ્ઠ	સુદામાના વૈભવ આગળ કુબેર તે કોણ માત્ર?
અનન્વય	ઉપમેયને યોગ્ય ઉપમાન ન મળે, એટલે ઉપમેયની સાથે જ સરખામણી	મા તે મા, બીજા બધા વગડાના વા · ગિરિરાજ એ તો ગિરિરાજ
શ્લેષ	અનેકાર્થી શબ્દ, બે અર્થ	થયા પૂરા બે હાલ, સૂરત તુજ રડતી સૂરત · બેલગામમાં લશ્કર બે-લગામ બન્યું
વ્યાજસ્તુતિ	સ્તુતિના બહાને નિંદા કે નિંદાના બહાને સ્તુતિ	ભાણાભાઈ તો સાચે જ પાપડતોડ પહેલવાન છે
સજીવારોપણ	નિર્જીવમાં સજીવનું આરોપણ	વિદ્યાર્થીઓને જોઈ પાટલીઓએ આંસુ સાર્યાં

📜 TET-I 2025 પ્ર. 37: "આ રમણીનો રાગ કોને મુગ્ધ ન કરે?" → શ્લેષ (રાગ = સંગીતનો રાગ અને પ્રેમ)
💡 ચાવી: "જેમ, સમાન" = ઉપમા · "જાણે" = ઉત્પ્રેક્ષા · બે શબ્દ એક થઈ જાય (સંસારસાગર) = રૂપક · "…તે …" (મા તે મા) = અનન્વય · એક શબ્દ, બે અર્થ = શ્લેષ.

છંદ: અક્ષરમેળ અને માત્રામેળ

"છંદ એ કાવ્યના દેહનું અગત્યનું અંગ છે." બે પ્રકાર: અક્ષરમેળ (અક્ષરોની ગણતરી) અને માત્રામેળ (માત્રાઓની ગણતરી).
8 ગણ: ય, મ, ત, ર, જ, ભ, ન, સ · અટકવાનું સ્થાન = યતિ.

છંદ	અક્ષર	યતિ	ગણ
શાર્દૂલવિક્રીડિત	19	12મા અક્ષરે	મ સ જ સ ત ત ગા
મંદાક્રાન્તા	17	4 અને 10મા અક્ષરે	મ ભ ન ત ત ગા ગા
માલિની	15	8મા અક્ષર પછી	ન ન મ ય ય

ગુજરાતી સાહિત્ય: યુગ અને સાહિત્યકારો

ભાષાનો ક્રમ: સંસ્કૃત → પ્રાકૃત → અપભ્રંશ → ગુજરાતી.
હેમચંદ્રાચાર્ય = સિદ્ધહેમ શબ્દાનુશાસન. ગદ્યનો સૌપ્રથમ નમૂનો: તરુણપ્રભસૂરિ (ઈ.સ. 1355). નરસિંહ મહેતા = આદ્યકવિ.
મધ્યકાલીન સાહિત્ય: મોટાભાગે પદ્ય; ભક્તિરસ; રાસ, ફાગ, બારમાસા, પદ, પ્રભાતિયાં, આખ્યાન, ગરબી. ત્રણ યુગ: હેમયુગ, નરસિંહયુગ, પ્રેમાનંદયુગ; અંત દયારામ (1852).

સાહિત્યકાર	યાદ રાખો
નરસિંહ મહેતા	આદ્યકવિ; પદ, પ્રભાતિયાં, સુદામાચરિત્ર
મીરાંબાઈ	પદો (વ્રજ, રાજસ્થાની, ગુજરાતી)
અખો	છપ્પા, અખેગીતા
પ્રેમાનંદ	આખ્યાન: ઓખાહરણ, સુદામાચરિત્ર, નળાખ્યાન, મામેરું
શામળ	પદ્યવાર્તા
વલ્લભ મેવાડો	ગરબા
દયારામ	ગરબી; મધ્યકાળનો છેલ્લો કવિ
દલપતરામ	દલપતપિંગળ, "મિથ્યાભિમાન", "લક્ષ્મી" નાટક
નર્મદ	"જય જય ગરવી ગુજરાત", "મારી હકીકત" (આત્મકથા), "મંડળી મળવાથી થતા લાભ" (પ્રથમ નિબંધ), નર્મકોશ, "દાંડિયો"
નંદશંકર મહેતા	"કરણ ઘેલો" – પ્રથમ ગુજરાતી નવલકથા
ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી	"સરસ્વતીચંદ્ર" – મહાનવલકથા (પંડિતયુગ)
રમણભાઈ નીલકંઠ	"ભદ્રંભદ્ર" – સળંગ હાસ્યરસિક વાર્તા
કલાપી	"કલાપીનો કેકારવ"
ગાંધીજી	"સત્યના પ્રયોગો" (આત્મકથા)
કાકાસાહેબ કાલેલકર	"જીવનનો આનંદ", "હિમાલયનો પ્રવાસ"
મહાદેવભાઈ દેસાઈ	"મહાદેવભાઈની ડાયરી"; ટાગોરની કૃતિઓના અનુવાદ
ક.મા. મુનશી	"પાટણની પ્રભુતા", "જય સોમનાથ", "પૃથ્વીવલ્લભ"
ધૂમકેતુ	નવલિકા ("તણખા મંડળ"), "ચૌલાદેવી"

📜 TET-II 2023 પ્ર. 45: મહાદેવભાઈ દેસાઈએ અનુવાદ કરેલ "કાબુલી"ની મૂળ બંગાળી કૃતિ "કાબુલીવાલા"ના સર્જક → રવીન્દ્રનાથ ટાગોર
📜 TET-II 2023 પ્ર. 46: સાહિત્યિક સંસ્થા અને સામયિકની જોડ યોગ્ય નથી → કીમાં A અને B બંને માન્ય : "ભારતીય વિદ્યાભવન – અખંડઆનંદ" ખોટું (અખંડ આનંદ = સસ્તું સાહિત્ય વર્ધક કાર્યાલય) અને "ગુજરાત સાહિત્ય સભા – બુદ્ધિપ્રકાશ" ખોટું (બુદ્ધિપ્રકાશ = ગુજરાત વિદ્યાસભા). સાચી જોડ: ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ – પરબ, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી – શબ્દસૃષ્ટિ.

પદ્ય સ્વરૂપ: પ્રભાતિયાં ("પ્રભાતે ગવાતાં ગીતો", નરસિંહનાં ઝૂલણા છંદમાં) · ભજન · ગઝલ ("ફારસી સાહિત્ય સ્વરૂપ", અર્થ "પ્રેમયુક્ત બયાન"; બાલાશંકર કંથારિયા, શયદા, કલાપી, મરીઝ, બેફામ) · હાઇકુ ("જાપાની સાહિત્ય સ્વરૂપ"; સ્નેહરશ્મિ – "સોનેરી સૂરજ રૂપેરી ચાંદ").

વૃંદાની અરજીની વાત પૂરી કરીએ

હેતલબહેને વૃંદાને પાસે બેસાડીને અરજીમાંથી જાતે ભૂલ શોધવા કહ્યું:

"વીનંતી" → ઉપસર્ગ "વિ" હંમેશાં હ્રસ્વ → વિનંતી.
"સામાજીક" → "ઇક" પ્રત્યય હંમેશાં હ્રસ્વ → સામાજિક.
"માનનીય સાહેબ" પછી અલ્પવિરામ (સંબોધન પછી).
બંને વાક્યો પછી પૂર્ણવિરામ, અને "આભાર" પછી ઉદ્ગાર કે પૂર્ણવિરામ.

વૃંદાએ ફરી લખ્યું: "માનનીય સાહેબ, મારી વિનંતી છે કે મને સામાજિક પ્રવાસમાં જવાની રજા આપો. પૈસા ભરવા માટે મને થોડો સમય આપો. આભાર."

મુખ્ય શિક્ષકે હસીને સહી કરી: "સારી જોડણી અને વિરામચિહ્ન એ પણ વિનંતીનો વિનય છે!"

યાદ રાખો: મહત્ત્વના One-liners

જોડવું તે જોડણી · જોડણી મહાવરાનો વિષય; નિયમ ગોખાવવા નહીં.
ઉપસર્ગ (અતિ, પરિ, પ્રતિ, વિ, અનુ, સુ)માં ઇ–ઉ હ્રસ્વ.
ઇક-ઇકા (સામાજિક, શિક્ષિકા) હંમેશાં હ્રસ્વ · ઈય-ઈન (ભારતીય, નવીન) દીર્ઘ (અપવાદ: મલિન).
અધીન, ઇન્દ્ર, ઈશ, ઈક્ષા, વતી → દીર્ઘ ઈ · એકાક્ષરી (ઘી, ફી) દીર્ઘ · જોડાક્ષર પહેલાં હ્રસ્વ.
વિનંતી 📜 · નિદ્રા, નૈવેદ્ય, દ્વિજ 📜 · આશીર્વાદ (રેફ પહેલાં દીર્ઘ).
શબ્દકોશ: બારાખડીનો ક્રમ, જોડાક્ષર છેલ્લે → સત્કાર, સૈનિક, સૌંદર્ય, સ્વાર્થ, સ્વીકાર 📜.
નવો મૂળાક્ષર ક્રમ: ગ, મ, ન, જ… 📜.
સંબોધન પછી અલ્પવિરામ · સંક્ષેપ (ડૉ., મો.ક.) પછી પૂર્ણવિરામ · અક્ષરનો લોપ = લોપચિહ્ન.
ગુરુવિરામ (:) = સમર્થનમાં બીજું વિધાન · અર્ધવિરામ (;) = "પરંતુ, અને" વગર વિધાન જુદાં પાડવાં.
રવેશી = પડાળી 📜 · ઝુરાપો = દૂરનાને મળવાની સતત ઝંખના 📜.
કહેવત = આખું સૂત્રાત્મક વાક્ય 📜 · રૂઢિપ્રયોગ = લાક્ષણિક અર્થવાળો શબ્દસમૂહ.
અલંકાર = અલમ્ + કૃ = આભૂષણ · શબ્દાલંકાર, અર્થાલંકાર, ઉભયાલંકાર.
ઉપમા (જેમ, સમાન) · રૂપક (અભેદ) · ઉત્પ્રેક્ષા (જાણે) · વ્યતિરેક (ઉપમેય શ્રેષ્ઠ) · અનન્વય (મા તે મા).
શ્લેષ = અનેકાર્થી ("રાગ") 📜 · વ્યાજસ્તુતિ = સ્તુતિ-નિંદા · સજીવારોપણ = નિર્જીવમાં સજીવ.
છંદ: અક્ષરમેળ / માત્રામેળ · 8 ગણ (ય મ ત ર જ ભ ન સ) · શાર્દૂલ 19, મંદાક્રાન્તા 17, માલિની 15.
નરસિંહ = આદ્યકવિ · અખો = છપ્પા · પ્રેમાનંદ = આખ્યાન · દયારામ = ગરબી · વલ્લભ = ગરબા.
નંદશંકર = કરણ ઘેલો (પ્રથમ નવલકથા) · નર્મદ = પ્રથમ નિબંધ, આત્મકથા, નર્મકોશ.
ગોવર્ધનરામ = સરસ્વતીચંદ્ર · રમણભાઈ = ભદ્રંભદ્ર · દલપતરામ = મિથ્યાભિમાન.
કાબુલીવાલા = ટાગોર, અનુવાદ મહાદેવભાઈ 📜 · પરબ = ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ.
ગઝલ = ફારસી (પ્રેમયુક્ત બયાન) · હાઇકુ = જાપાની (સ્નેહરશ્મિ).

પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો (PYQ)

આ મુદ્દા પરથી TET, TAT અને વિદ્યાસહાયક પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો. પહેલાં જાતે જવાબ વિચારો, પછી જવાબ જુઓ.

1. ‘કપાળમાં ઊગે વાળ, તો ભાલમાં ઊગે ઝાડ’ – ને શું કહેવાય? [TET-II 2023]

(A) મુક્તક
(B) રુઢિપ્રયોગ
(C) કહેવત
(D) શીર્ષક

જવાબ જુઓ

જવાબ: (C) કહેવત
આખું સૂત્રાત્મક વાક્ય, લોકઅનુભવનું સત્ય = કહેવત.

2. નીચેના શબ્દોને શબ્દકોશ ક્રમમાં ગોઠવો: સૌંદર્ય, સ્વીકાર, સત્કાર, સ્વાર્થ, સૈનિક [TET-II 2023]

(A) સૈનિક, સ્વાર્થ, સૌંદર્ય, સ્વીકાર, સત્કાર
(B) સ્વાર્થ, સૈનિક, સત્કાર, સૌંદર્ય, સ્વીકાર
(C) સત્કાર, સ્વાર્થ, સ્વીકાર, સૈનિક, સૌંદર્ય
(D) સત્કાર, સૈનિક, સૌંદર્ય, સ્વાર્થ, સ્વીકાર

જવાબ જુઓ

જવાબ: (D) સત્કાર, સૈનિક, સૌંદર્ય, સ્વાર્થ, સ્વીકાર
સ → સૈ → સૌ, અને જોડાક્ષર "સ્વ" છેલ્લે; સ્વા પહેલાં, સ્વી પછી.

3. મહાદેવભાઈ દેસાઈ દ્વારા અનુવાદિત કૃતિ ‘કાબુલી’ની મૂળ બંગાળી કૃતિ ‘કાબુલીવાલા’ના સર્જક જણાવો. [TET-II 2023]

(A) રવીન્દ્રનાથ ટાગોર
(B) શરદચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય
(C) બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય
(D) મૈત્રેયીદેવી

જવાબ જુઓ

જવાબ: (A) રવીન્દ્રનાથ ટાગોર
મહાદેવભાઈએ ટાગોરની કૃતિઓનો અનુવાદ કર્યો.

4. ‘દૂર હોવાને કારણે મનમાં સતત રહેતો મળવાનો ભાવ’ – શબ્દસમૂહ માટેનો એક શબ્દ કયો છે? [TET-II 2023]

(A) ચટપટી
(B) તાલાવેલી
(C) અહોભાવ
(D) ઝુરાપો

જવાબ જુઓ

જવાબ: (D) ઝુરાપો
તાલાવેલી = અધીરાઈ, અહોભાવ = આદર.

5. ‘મને થોડી પૂછપરછ કરીને પછી એક ખુલ્લી રવેશીમાં આસન લગાવવા કહ્યું.’ – આ વાક્યમાં વપરાયેલ ‘રવેશી’ શબ્દનો અર્થ શું થાય? [TET-II 2023]

(A) અટારી
(B) જગ્યા
(C) પડાળી
(D) હવેલી

જવાબ જુઓ

જવાબ: (C) પડાળી
ફાઇનલ કી મુજબ રવેશી = પડાળી.

6. ‘આ રમણીનો રાગ કોને મુગ્ધ ન કરે ?’ અલંકાર ઓળખાવો. [TET-I 2025]

(A) શ્લેષ અલંકાર
(B) વ્યતિરેક અલંકાર
(C) સજીવારોપણ અલંકાર
(D) રૂપક અલંકાર

જવાબ જુઓ

જવાબ: (A) શ્લેષ અલંકાર
"રાગ" = સંગીત અને પ્રેમ, એક શબ્દ બે અર્થ.

7. હાલમાં મૂળાક્ષર શીખવવાનો ક્રમ નીચેનામાંથી કયો છે? [TET-I 2025]

(A) ગ, મ, ન, જ, લ, ટ, ચ, ખ, વ, ર, સ, દ, પ, ડ, ત, ણ
(B) ગ, મ, ન, જ, વ, ર, સ, દ, પ, ડ, ત, ણ, ક, બ, અ, છ
(C) ગ, મ, ન, જ, વ, ર, સ, દ, ક, બ, અ, છ, પ, ડ, ત, ણ
(D) ક, ખ, ગ, ઘ, ચ, છ, જ, ઝ, ટ, ઠ, ડ, ઢ, ણ, ત, થ, દ

જવાબ જુઓ

જવાબ: (C) ગ, મ, ન, જ, વ, ર, સ, દ, ક, બ, અ, છ, પ, ડ, ત, ણ
ધો. 1ના નવા પાઠ્યપુસ્તકનો ક્રમ.

ગુજરાતી વ્યાકરણ-2 અને સાહિત્યના 30 MCQની ફ્રી મોક ટેસ્ટ

સમજૂતી સાથે, પરીક્ષા જેવો અનુભવ. સાથે આ એકમની 13 પાનાંની PDF: આખી નોટ્સ, માઇન્ડમેપ, PYQ સમજૂતી સાથે અને એક પાનાની રિવિઝન શીટ.

📝 ફ્રી મોક ટેસ્ટ આપો 📄 PDF નોટ્સ ડાઉનલોડ કરો

app.examconnect.in પર ફ્રી એકાઉન્ટ બનાવીને

માઇન્ડમેપ: ગુજરાતી વ્યાકરણ-2 અને સાહિત્ય

અલંકાર અને ગુજરાતી વ્યાકરણ માઇન્ડમેપ – જોડણી, શબ્દકોશ ક્રમ, વિરામચિહ્નો, અલંકાર, છંદ અને સાહિત્ય (TET-II)

ઝડપી રિવિઝન: પરીક્ષાના આગલા દિવસે

જોડણી (જોડવું તે જોડણી; ગોખાવવી નહીં): ઉપસર્ગ (અતિ, પરિ, પ્રતિ, વિ, અનુ, સુ) હ્રસ્વ · ઇક/ઇકા હ્રસ્વ (સામાજિક) · ઈય/ઈન દીર્ઘ (ભારતીય, નવીન; અપવાદ મલિન) · અધીન, ઇન્દ્ર, ઈશ, ઈક્ષા, વતી દીર્ઘ · ઇલ/ઇત/ઇષ્ઠ, તા/ત્વ હ્રસ્વ · જોડાક્ષર પહેલાં હ્રસ્વ (શિષ્ય) · એકાક્ષરી દીર્ઘ (ઘી) · રેફ પહેલાં દીર્ઘ (આશીર્વાદ, પૂર્ણ) · અનુનાસિક હ્રસ્વ (સુંદર) · છેડે દીર્ઘ (પહેલી)
📜 વિનંતી · નિદ્રા, નૈવેદ્ય, દ્વિજ

શબ્દકોશ: સ્વર (અ…અઃ) → વ્યંજન (ક…જ્ઞ) · બારાખડી ક્રમ · જોડાક્ષર છેલ્લે → સત્કાર, સૈનિક, સૌંદર્ય, સ્વાર્થ, સ્વીકાર 📜 · નવો મૂળાક્ષર ક્રમ ગ, મ, ન, જ, વ, ર, સ, દ… 📜

વિરામચિહ્ન: ? પ્રશ્ન · . કથન પૂરું, સંક્ષેપ (ડૉ.) · , સંબોધન પછી, હા/ના પછી, "કારણ કે" પહેલાં, અવતરણ પહેલાં · ; "પરંતુ" વગર વિધાનો · : સમર્થનમાં બીજું વિધાન · ! લાગણી · – લઘુરેખા · — ગુરુરેખા · " " અવતરણ · ‘ લોપ (‘વાદ, ન’તું)

શબ્દ: રવેશી = પડાળી 📜 · ઝુરાપો 📜 · કહેવત (આખું વાક્ય) 📜 vs રૂઢિપ્રયોગ (લાક્ષણિક શબ્દસમૂહ: આંખો ઊઘડવી, રાતાપીળા થવું) · પાકે ઘડે કાંઠા ન ચડે

અલંકાર (અલમ્ + કૃ = આભૂષણ)	ઓળખ
ઉપમા	જેમ, સમાન, જેવું (હીરાની કણિકા સમાન તારા)
રૂપક	અભેદ (સંસાર સાગર, મુખકમળ)
ઉત્પ્રેક્ષા	જાણે (મુખ જાણે પૂનમ શશી)
વ્યતિરેક	ઉપમેય શ્રેષ્ઠ (કુબેર તે કોણ માત્ર?)
અનન્વય	મા તે મા
શ્લેષ 📜	એક શબ્દ બે અર્થ (રાગ, સૂરત, હાલ)
વ્યાજસ્તુતિ	સ્તુતિના બહાને નિંદા (પાપડતોડ પહેલવાન)
સજીવારોપણ	નિર્જીવમાં સજીવ (પાટલીઓએ આંસુ સાર્યાં)

છંદ: અક્ષરમેળ / માત્રામેળ · 8 ગણ ય મ ત ર જ ભ ન સ · યતિ = વિરામ · શાર્દૂલવિક્રીડિત 19 · મંદાક્રાન્તા 17 · માલિની 15

સાહિત્ય: સંસ્કૃત → પ્રાકૃત → અપભ્રંશ → ગુજરાતી · હેમચંદ્ર (સિદ્ધહેમ) · નરસિંહ (આદ્યકવિ, પ્રભાતિયાં) · મીરાં · અખો (છપ્પા) · પ્રેમાનંદ (આખ્યાન) · શામળ (પદ્યવાર્તા) · વલ્લભ (ગરબા) · દયારામ (ગરબી) · દલપત (મિથ્યાભિમાન) · નર્મદ (પ્રથમ નિબંધ, આત્મકથા, નર્મકોશ) · નંદશંકર (કરણ ઘેલો) · ગોવર્ધનરામ (સરસ્વતીચંદ્ર) · રમણભાઈ (ભદ્રંભદ્ર) · કલાપી · ગાંધીજી (સત્યના પ્રયોગો) · કાકાસાહેબ · મહાદેવભાઈ (ડાયરી; ટાગોરના અનુવાદ → કાબુલીવાલા 📜) · મુનશી · ધૂમકેતુ
સામયિક: પરબ = ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ · શબ્દસૃષ્ટિ = ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી · બુદ્ધિપ્રકાશ = ગુજરાત વિદ્યાસભા · અખંડ આનંદ = સસ્તું સાહિત્ય 📜
સ્વરૂપ: ગઝલ = ફારસી (પ્રેમયુક્ત બયાન) · હાઇકુ = જાપાની (સ્નેહરશ્મિ)

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

ઉપમા, રૂપક અને ઉત્પ્રેક્ષા અલંકાર કેવી રીતે ઓળખવા?

ઉપમા: સરખામણી માટે “જેમ, સમાન, જેવું” શબ્દ હોય (હીરાની કણિકા સમાન તારા). રૂપક: ઉપમેય અને ઉપમાન એક જ બતાવે, અભેદ (સંસાર સાગર, મુખકમળ). ઉત્પ્રેક્ષા: “જાણે” શબ્દથી કલ્પના (મુખ જાણે પૂનમનો શશી).

શ્લેષ અલંકાર એટલે શું?

એક જ શબ્દના બે અર્થ નીકળે, તે શ્લેષ અલંકાર. જેમ કે “આ રમણીનો રાગ કોને મુગ્ધ ન કરે?”માં “રાગ” એટલે પ્રેમ અને સંગીતનો રાગ, બંને અર્થ થાય. આ પ્રશ્ન TET-I 2025માં પૂછાયો છે.

કહેવત અને રૂઢિપ્રયોગ વચ્ચે શું તફાવત છે?

કહેવત આખું વાક્ય હોય છે અને પોતાનામાં પૂરો અર્થ આપે છે (“કપાળમાં ઊગે વાળ, તો ભાલમાં ઊગે ઝાડ”). રૂઢિપ્રયોગ શબ્દસમૂહ હોય છે, જેનો અર્થ શબ્દોથી જુદો, લાક્ષણિક હોય છે (જેમ કે “આંખો ઊઘડવી” = સાચું સમજાવું).

શબ્દકોશ ક્રમમાં શબ્દો કેવી રીતે ગોઠવાય?

પહેલાં સ્વર (અ, આ, ઇ…), પછી વ્યંજન (ક, ખ, ગ…). એક જ વ્યંજનથી શરૂ થતા શબ્દો બારાખડીના ક્રમે આવે (સ, સા, સિ…સૈ, સૌ), અને જોડાક્ષર (સ્વ) છેલ્લે આવે. એટલે: સત્કાર, સૈનિક, સૌંદર્ય, સ્વાર્થ, સ્વીકાર.

ગુજરાતી ભાષાના આદ્યકવિ કોણ છે?

નરસિંહ મહેતા ગુજરાતી ભાષાના આદ્યકવિ છે. તેમનાં પ્રભાતિયાં જાણીતાં છે. યાદ રાખો: અખો = છપ્પા, પ્રેમાનંદ = આખ્યાન, દયારામ = ગરબી, હેમચંદ્રાચાર્ય = સિદ્ધહેમ શબ્દાનુશાસન.