TET-IIના ભાષા વિભાગમાં ગુજરાતી વ્યાકરણના પ્રશ્નો સીધા વાક્ય આપીને પૂછાય છે: “આ વાક્યમાં ક્રિયાવિશેષણ કયું?”, “કયો નિપાત છે?”, “કયો સમાસ છે?”. વ્યાખ્યા ગોખવાથી નહીં, પણ ઉદાહરણ ઓળખતાં આવડે તો જ સાચો જવાબ મળે.
આ લેખમાં TET-II (ધો. 6–8) માટે નામ (સંજ્ઞા), વિશેષણ, વિભક્તિ, ક્રિયાપદ અને કાળ, ક્રિયાવિશેષણ, વાક્યના પ્રકાર, સંયોજક, દ્વિરુક્ત, નિપાત, કૃદંત, સંધિ અને સમાસ સરળ ઉદાહરણો અને PYQ સાથે સમજીએ.
📜 = અગાઉ પરીક્ષામાં પૂછાયેલો મુદ્દો · 💡 = સરળ શબ્દોમાં સમજૂતી
📊 પરીક્ષામાં આ એકમ
6 પ્રશ્નો: TET-II 2023 પ્ર. 39, 40, 42 · TET-I 2025 પ્ર. 31, 32, 46.
સૌથી વધુ પૂછાતું: ક્રિયાવિશેષણ ઓળખો (2 વાર) · વાક્યનો પ્રકાર · સંયોજક · દ્વિરુક્ત અને નિપાતના પ્રકાર.
💡 ગુજરાતીના 12–15 ગુણમાંથી લગભગ અડધા વ્યાકરણ (B-02 + B-03) પરથી આવે છે. અહીં વ્યાખ્યા ગોખવા કરતાં ઉદાહરણ ઓળખતાં શીખવું વધુ જરૂરી છે.
શરૂઆત: મિહિરનું વાક્ય
ગુજરાતીના તાસમાં જયેશભાઈએ બોર્ડ પર લખ્યું: "નાનકડો જય ચાલતાં-ચાલતાં ખડખડાટ હસી પડ્યો."
પછી પૂછ્યું: "આમાં ક્રિયાવિશેષણ કયું?"
મિહિરે તરત કહ્યું: "નાનકડો!" જાનકીએ કહ્યું: "ચાલતાં-ચાલતાં!" રિયા બોલી: "ખડખડાટ!"
ત્રણેયે અલગ જવાબ આપ્યા. જયેશભાઈ હસ્યા: "એક જ પ્રશ્ન TET-I 2025માં પૂછાયો હતો. કોણ સાચું છે, તે આ એકમના અંતે ખબર પડશે."
નામ (સંજ્ઞા) અને તેના પ્રકાર
"જે શબ્દ વ્યક્તિ, વસ્તુ, ગુણ, ભાવ કે ક્રિયાનો નિર્દેશ કરતો હોય અને વાક્યમાં કર્તા કે કર્મની જગ્યાએ આવી શકતો હોય તે ‘નામ‘ કહેવાય." (નામ = સંજ્ઞા)
| પ્રકાર | અર્થ | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| 1. વ્યક્તિવાચક | ચોક્કસ પદાર્થ, ખાસ ઓળખ | સીતા, મોતી, હિમાલય, ભારત, નર્મદા |
| 2. જાતિવાચક | અનેક પદાર્થમાંથી તારવેલો સામાન્ય ખ્યાલ | બારી, છોકરો, નદી |
| 3. દ્રવ્યવાચક | ગણી ન શકાય તેવા પદાર્થ; બહુવચન નહીં | પાણી, દૂધ, લોખંડ, માટી ("બે દૂધો" ન કહેવાય) |
| 4. સમૂહવાચક | પદાર્થનો સમૂહ | ટોળું, જૂથ, વર્ગ, સૈન્ય, ફોજ |
| 5. ભાવવાચક | અમૂર્ત પદાર્થ | સમાનતા, ગુસ્સો, ધર્મ, ફરજ |
| 6. ક્રિયાવાચક | ક્રિયા દર્શાવે; ધાતુ પરથી | રમત, આવડત, દોડ, ગોઠવણ |
વિશેષણ અને તેના પ્રકાર
"જે શબ્દ નામના અર્થમાં વધારાના ગુણને કે સંખ્યા દર્શાવી તેના અર્થમાં વધારો કરે તે વિશેષણ." જે નામ વિશે કહે તે વિશેષ્ય.
- વિશેષણ નામની ડાબી તરફ (નામપદ) કે વિધેયના ભાગ રૂપે જમણી તરફ ("રોટલી ઘઉંની હતી" = વિધેય વિશેષણ).
| પ્રકાર | ઉદાહરણ |
|---|---|
| ગુણવાચક – (અ) વિકારી: લિંગ-વચનના પ્રત્યય લાગે | ભોળું, મોટું, નાનું, લીલું, તીખું |
| ગુણવાચક – (બ) અવિકારી: પ્રત્યય ન લાગે | ચોરસ, સફેદ, ગુલાબી, સુંદર, જંગલી |
| સંખ્યાવાચક – મૂળ / ક્રમિક | બે → બીજું, પહેલું, ત્રીજું |
| સંબંધવાચક – છઠ્ઠી વિભક્તિ "ન" | રવિવારનો દિવસ, દસ રૂપિયાનું પુસ્તક |
| સાર્વનામિક – નિશ્ચિતતાવાચક / અનિશ્ચિતતાવાચક | "પેલું મકાન" / "કોઈ જાડો માણસ" |
- પ્રત્યયથી બનતાં વિશેષણ: ઇક (સામાજિક, ધાર્મિક), ઇય (રાષ્ટ્રીય, ભારતીય), ઈ (વિવેકી), આળુ (દયાળુ, કૃપાળુ), આળ (રેતાળ), ઉ (આળસુ), માન (બુદ્ધિમાન), વાળ (અક્કલવાળું) · ધાતુ પરથી: અક (પાલક, વાચક), ટ (ઇષ્ટ, નષ્ટ).
વિભક્તિ અને તેના પ્રત્યય
વાક્યની ઘટનામાં દરેક પદાર્થની ભૂમિકા = વિભક્તિ સંબંધ.
| અર્થ (ભૂમિકા) | પ્રત્યય / અવ્યય | વિભક્તિ | ઉદાહરણ |
|---|---|---|---|
| કર્તા | શૂન્ય / એ | પ્રથમા | મમ્મીએ ચપ્પુથી શાક સમાર્યું |
| કર્મ | શૂન્ય / ને | દ્વિતીયા | છોકરી ચોકલેટ ખાય છે |
| કરણ (સાધન) | થી / વડે | તૃતીયા | માળી ઝારીથી છોડને પાણી પાય છે |
| સંપ્રદાન (મેળવનાર) | ને | ચતુર્થી | ડૉક્ટરે દરદીને દવા આપી |
| અપાદાન (ઉદ્ગમસ્થાન) | થી | પંચમી | મહેમાન ઘેરથી નીકળી ગયા |
| અધિકરણ (સ્થાન) | માં / પર | સપ્તમી | દાદા મંદિરે ગયા |
💡 "થી"માં ગૂંચવાડો: સાધન તરીકે વાપરીએ (ઝારીથી, ચપ્પુથી) = કરણ. ક્યાંથી છૂટું પડ્યું (ઘેરથી, ભાવનગરથી) = અપાદાન.
💡 એક વ્યક્તિ બીજી વ્યક્તિનો સાધન તરીકે ઉપયોગ કરે = માધ્યમ ("શેઠે નોકર પાસે સંદેશો મોકલ્યો").
ક્રિયાપદ અને કાળ
- રચનાનું કેન્દ્રસ્થ ઘટક = ધાતુ (ઉ.દા. "ઉપાડ"); ધાતુ + પ્રત્યય = ક્રિયાપદ.
| ધાતુ | અર્થ | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| અકર્મક | ફેરફાર કરનારમાં જ થાય; કર્મ નહીં | ઉતરવું, ચઢવું, હસવું, ફરવું, જવું |
| સકર્મક | બીજા પદાર્થમાં ફેરફાર; કર્તા + કર્મ બંને જરૂરી | તોડવું, ખાવું, વાંચવું, લખવું, રાંધવું |
| દ્વિકર્મક | બે કર્મ | આપવું, કહેવું, મોકલવું, સમજાવવું |
- ક્રિયાપદની રચના: સાદું (ધાતુ + કાળ પ્રત્યય) · સંયુક્ત (મુખ્ય + સહાયકારી ધાતુ) · સંકુલ (પૂરક નામ/વિશેષણ + સહાયકારી).
- કાળ: ભૂતકાળ (ઘટના પહેલાં) · વર્તમાનકાળ (સાથે) · ભવિષ્યકાળ (પછી).
- અવસ્થા: -ત- = અપૂર્ણ ("એ જમતો હતો" = અપૂર્ણ ભૂતકાળ) · -ય- = પૂર્ણ ("એ જમ્યો હતો" = પૂર્ણ ભૂતકાળ).
ક્રિયાવિશેષણ કેવી રીતે ઓળખવું?
"ક્રિયાપદમાં જે ધાતુ હોય છે એ ક્રિયા અથવા પ્રક્રિયા દર્શાવે છે. ધાતુના અર્થમાં વધારો કરે તેને ક્રિયાવિશેષણ કહેવાય."
"વિશેષણ નામને ઓળખવામાં… ઉપયોગમાં લેવાય છે; જ્યારે ક્રિયાવિશેષણ ક્રિયાપદના વધારાની માહિતી ઉમેરવા માટે."
| પ્રકાર | ઉદાહરણ |
|---|---|
| સાદાં (સ્વતંત્ર) | પછી, ચોક્કસ, એટલે, ફક્ત, આગળ, પાછળ, કદાચ, લગભગ |
| સાધિત – નામ પરથી | આજે, કાલે, સરળતાથી, ભૂલથી |
| સાધિત – વિશેષણ પરથી | આડે, ધીમે, વહેલાં |
| સાધિત – ધાતુ પરથી | અજાણતાં, અડીને |
| દ્વિરુક્ત / સામાસિક | વખતોવખત, દરરોજ, આસપાસ, ફટાફટ |
અર્થ પ્રમાણે: સમયવાચક (આજે, સાંજે, આજીવન) · સ્થાનવાચક (આગળ, ઘરમાં) · રીતવાચક (ધીરે, ખડખડાટ, સુપેરે) · માત્રાસૂચક (ઘણું, થોડું) · કારણવાચક · હેતુવાચક · સાધનવાચક.
📜 TET-II 2023 પ્ર. 42: "દીપડાની લુચ્ચાઈ સાથે તેમણે આજીવન ઝઝૂમવું પડે છે." → ક્રિયાવિશેષણ = આજીવન (ક્યારે સુધી ઝઝૂમવું? = સમયવાચક)
📜 TET-I 2025 પ્ર. 46: "નાનકડો જય ચાલતાં-ચાલતાં ખડખડાટ હસી પડ્યો…" → ક્રિયાવિશેષણ = ખડખડાટ (કેવી રીતે હસ્યો? = રીતવાચક)
💡 ચાવી: ક્રિયાપદને "ક્યારે? ક્યાં? કેવી રીતે? કેટલું?" પૂછો. જે જવાબ મળે તે ક્રિયાવિશેષણ. "નાનકડો" = જયનું વિશેષણ (કેવો જય?).
વાક્યના પ્રકાર
અર્થ પ્રમાણે વાક્યના પ્રકાર
| પ્રકાર | ઓળખ | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| વિધાનવાક્ય | હકીકત નિશ્ચયાત્મક રીતે; છેડે પૂર્ણવિરામ | અરુણ ફળ ખાય છે. |
| પ્રશ્નાર્થવાક્ય | માહિતી માગે | ભારતના પહેલા રાષ્ટ્રપતિ કોણ હતા? |
| આજ્ઞાર્થવાક્ય | ટૂંકું; ઉદ્દેશ (કર્તા)નો લોપ થઈ શકે | જા, દોડ, આવજો, જલદી આવ |
| વિધ્યર્થવાક્ય | આજ્ઞાને બદલે સલાહ કે નિયમ | અહીં ગંદકી કરવી નહીં. |
| ઉદ્ગારવાક્ય | ભાવની અભિવ્યક્તિ; અરેરે, ઓહો, વાહ | કેવો ગાંડો છે મારો ટીકરો! |
📜 TET-II 2023 પ્ર. 39: "રાકેશ, અહીં આવ. કાલે અહીં જમજે." → આજ્ઞાર્થ વાક્ય
રચના પ્રમાણે વાક્યના પ્રકાર
| પ્રકાર | ઓળખ | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| કર્તરિ | કર્તાનું મહત્ત્વ; ક્રિયાપદ કર્તા પ્રમાણે | હું બે જ ભાખરી ખાઈ શકીશ. |
| કર્મણિ | કર્મનું મહત્ત્વ; કર્તાને "થી" | મારાથી બે જ ભાખરી ખવાશે. |
| ભાવે | અકર્મક ધાતુ, કર્મ નથી | નેહાથી હવે ચલાતું નથી. |
| પ્રેરક | નવો કર્તા ઉમેરાય | તેમણે નેહા પાસે પત્ર લખાવડાવ્યો. |
| સાદું | એક ક્રિયાપદ | અમે અમદાવાદ ગયાં હતાં. |
| સંયુક્ત | બંને વાક્યોનો મોભો સરખો; અને, અથવા, પણ, તથા | …અમદાવાદ ગયા હતા અને ત્યારબાદ ગાંધીનગર ગયાં. |
| મિશ્ર | એક મુખ્ય, બીજું ગૌણ; એથી, જ્યારે, જો, જેમ કે… | "જે ભણે છે (ગૌણ) તે આગળ આવે છે (મુખ્ય)." |
| સંકુલ | સંયોજક વિના ગૌણ વાક્ય વિશેષણ/ક્રિયાવિશેષણ/નામ તરીકે | પ્રજાનો વિસામો બનનાર આ યુવાન કોણ હતો? |
સંયોજક, દ્વિરુક્ત અને નિપાત
- સંયોજક: "બે વાક્યોને જોડતાં પદો": પણ, અને, ત્યાં, વગેરે. તેનાથી લાઘવ (ટૂંકાણ) સાથે ચોટ ઉત્પન્ન થાય.
- જોડીમાં આવતા (સમસ્ત/યુગ્મ) સંયોજક: જો-તો, જ્યારે-ત્યારે, જેમ-તેમ, જે-તે, જેટલું-તેટલું.
📜 TET-II 2023 પ્ર. 40: નીચેના સંયોજકો પૈકી સમસ્ત સંયોજક → જો-તો (આથી, તથા, જેથી = એકલા સંયોજક)
દ્વિરુક્ત (બે વખત બોલાય તે)
| પ્રકાર | ઉદાહરણ |
|---|---|
| સંપૂર્ણ દ્વિરુક્ત | ઘેરઘેર, માંડમાંડ, પાંચપાંચ (આખું રૂપ બેવડાય) |
| અમુક અંશના લોપવાળો | આટલું આટલું → આટઆટલું, કેટકેટલું ("લું" ધ્વનિનો લોપ) |
| પ્રાસવાળો | ઘર-બર, કાગળ-બાગળ, ચોપડી-બોપડી (બીજું રૂપ ફક્ત પ્રાસ માટે) · અંતર-મંતર, આડોશી-પાડોશી |
| સંયોજકવાળો (વચ્ચે સ્વર) | આ: હસાહસ, ગરમાગરમ · એ: ગામેગામ, ચોખ્ખેચોખ્ખું · ઓ: રાતોરાત, બારોબાર · અં: ખુલ્લંખુલ્લા, દોડંદોડા |
| શબ્દભેદ / વ્યંજનભેદવાળો | થાગડથીગડ, સાફસૂફી / બોલ્યું-ચાલ્યું |
| રવાનુકારી ("રવ" = અવાજ) | ટપટપ ટેટા, ખળખળ ઝરણું |
📜 TET-I 2025 પ્ર. 31: "કેટકેટલું વિચાર્યું હતું! એમાંનું કંઈ જ ન થયું!" → લોપવાળો દ્વિરુક્ત
નિપાત (ભારસૂચક શબ્દ)
| પ્રકાર | શબ્દો |
|---|---|
| ભારવાચક | જ, તો, પણ, ય, સુદ્ધાં |
| સીમાવાચક | માત્ર, ફક્ત, કેવળ, તદ્દન, સાવ, છેક |
| આદરવાચક | જી |
| પ્રકીર્ણ / લટકણિયા | ને, એમ કે, ખરું, કે, તો, તેમ |
📜 TET-I 2025 પ્ર. 32: "મારે માત્ર કલાક માટે ત્યાં જવાનું છે." → સીમાવાચક નિપાત
કૃદંત અને તેના પ્રકાર
| કૃદંત | પ્રત્યય | અર્થ | ઉદાહરણ |
|---|---|---|---|
| વર્તમાન | ત + લિંગચિહ્ન | ક્રિયાની ચાલુ અવસ્થા | વાંચતો, હસતી, રમતું |
| ભૂત | ય + એલ | ક્રિયાની પૂરી અવસ્થા | વાંચ્યો, લખ્યું, ગયેલ |
| ભવિષ્ય | નાર | ક્રિયા થવાની | વાંચનાર, લખનાર, આવનાર |
| વિધ્યર્થ (સામાન્ય) | વ + લિંગચિહ્ન | વિધિ, ફરજ, આદેશ | વાંચવું, લખવું |
| હેત્વર્થ | વા, વાને | ક્રિયાનો હેતુ | વાંચવા, દોડવા, રમવાને |
| સંબંધક ભૂત | ઈ, ઈને | બે ક્રિયાનો સંબંધ | વાંચીને, જઈને |
સંધિ: સ્વરસંધિ અને વ્યંજનસંધિ
"શબ્દોમાં ધ્વનિઓની આવી રીતે જોડાઈ જવાની ક્રિયા ‘સંધિ‘ કહેવાય છે. ‘સંધિ’ એટલે શબ્દોનું સંધાણ." બે પ્રકાર: સ્વરસંધિ અને વ્યંજનસંધિ.
| સ્વરસંધિ | નિયમ | વ્યંજનસંધિ | નિયમ |
|---|---|---|---|
| વિદ્યા + અર્થી = વિદ્યાર્થી | આ + અ = આ | જગત + ઈશ = જગદીશ | વ્યંજન + સ્વર/ઘોષ → વર્ગનો ત્રીજો વ્યંજન |
| દયા + આનંદ = દયાનંદ | આ + આ = આ | આપદ + કાલ = આપત્કાલ | અઘોષ પહેલાં → વર્ગનો પહેલો વ્યંજન |
| સૂર્ય + અસ્ત = સૂર્યાસ્ત | અ + અ = આ | સત્ + જન = સજ્જન | "ત" + "જ" → "જ" |
| હરિ + ઇન્દ્ર = હરીન્દ્ર | ઇ + ઇ = ઈ | નિસ્ + ચિન્ત = નિશ્ચિંત | સ + ચ/છ → "શ" |
| સિંધુ + ઊર્મિ = સિંધૂર્મિ | ઉ + ઊ = ઊ | નિસ્ + કામ = નિષ્કામ | સ + ક/પ → "ષ" |
| મહા + ઋષિ = મહર્ષિ, સપ્ત + ઋષિ = સપ્તર્ષિ | અ/આ + ઋ = અર | મનસ્ + હર = મનોહર | અસ્ + ઘોષ → "ઓ" |
💡 સંધિ vs સમાસ: સંધિમાં ધ્વનિ (અક્ષર) જોડાય; સમાસમાં પદ (શબ્દ) જોડાય અને વચ્ચેનો પ્રત્યય ગાયબ થાય.
સમાસ અને તેના પ્રકાર
"જુદા જુદા અર્થવાળા બે કે તેથી વધુ શબ્દો જોડાઈને નવા અર્થવાળો એક શબ્દ બને તેને સમાસ કહે છે." સમ = સરખું, આસ = ગોઠવણી. સમાસને છૂટો પાડી સમજાવવો = વિગ્રહ.
| સમાસ | ઓળખ | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| દ્વંદ્વ | બંને પદ સરખા મહત્ત્વનાં; વિગ્રહમાં "અને" કે "કે" | ફળફૂલ, સાસુસસરા, સાચુંજૂઠું, આબોહવા |
| તત્પુરુષ | બે પદ વચ્ચે વિભક્તિ સંબંધ; ઉત્તરપદ મહત્ત્વનું | સંજોગોવશ, ગુરુદક્ષિણા (ગુરુ માટે દક્ષિણા), ભાગ્યાધીન |
| ઉપપદ (તત્પુરુષનો પ્રકાર) | ઉત્તરપદ કૃદંત, "નાર" | કેળવણીકાર, ગ્રંથકાર, મર્મજ્ઞ |
| મધ્યમપદલોપી | વચ્ચેનું પદ લોપ | બળદગાડી (બળદ વડે ચાલતી ગાડી), કલ્પવૃક્ષ |
| કર્મધારય | વિશેષણ-વિશેષ્ય કે ઉપમાન-ઉપમેય; બંને પદ એક જ વ્યક્તિ/વસ્તુ | મહારાજા, મહાદેવ, પીતાંબર, મહર્ષિ, નવયુગ |
| દ્વિગુ | પૂર્વપદ સંખ્યાવાચક; સમૂહનો અર્થ | ત્રિલોક, ચોમાસું, અઠવાડિયું, નવરાત્રી, પંચવટી |
| બહુવ્રીહિ | બંને પદ મળીને ત્રીજા (અન્ય) પદનું વિશેષણ; વિગ્રહના અંતે "તે" | ચક્રપાણી (જેના હાથમાં ચક્ર છે તે), મહાબાહુ, હરિણાક્ષી |
| અવ્યયીભાવ | પૂર્વપદ અવ્યય; આખું પદ ક્રિયાવિશેષણ | યથાશક્તિ, પ્રતિદિન, આજીવન, હરરોજ |
⚠️ ધ્યાન રાખો: "પીતાંબર" = પીળું અંબર (વસ્ત્ર) = કર્મધારય. પણ "પીતાંબર (જેણે પીળું વસ્ત્ર પહેર્યું છે તે = કૃષ્ણ)" = બહુવ્રીહિ. સંદર્ભ વગર પરીક્ષામાં કર્મધારય.
💡 યાદ રાખો: દ્વંદ્વ = અને · દ્વિગુ = સંખ્યા · બહુવ્રીહિ = "જેનું… તે" · અવ્યયીભાવ = યથા, પ્રતિ, આ શરૂઆતમાં.
ગુજરાતી વ્યાકરણ: મિહિરના વાક્યની વાત પૂરી કરીએ
જયેશભાઈએ સમજાવ્યું:
- "નાનકડો" = કેવો જય? → જય (નામ)ની વિશેષતા = વિશેષણ. એટલે મિહિર ખોટો.
- "ચાલતાં-ચાલતાં" = વર્તમાન કૃદંતનું દ્વિરુક્ત રૂપ. પરીક્ષાના વિકલ્પમાં હતું, પણ સાચો જવાબ નહોતું.
- "ખડખડાટ" = કેવી રીતે હસ્યો? → રીતવાચક ક્રિયાવિશેષણ. એટલે રિયા સાચી. TET-I 2025ની ફાઇનલ કીમાં પણ (B) ખડખડાટ જ જવાબ છે.
મિહિરે પૂછ્યું: "સાહેબ, પણ ‘ખડખડાટ’ તો અવાજ જેવો શબ્દ છે ને?"
જયેશભાઈ હસ્યા: "હા, એ રવાનુકારી શબ્દ પણ છે. એક શબ્દ, બે ઓળખ! પણ વાક્યમાં તે ક્રિયાને વધુ માહિતી આપે છે, એટલે ત્યાં ક્રિયાવિશેષણ."
વ્યાકરણ શબ્દ નહીં, પણ શબ્દનું વાક્યમાં કામ જુએ છે.
યાદ રાખો: મહત્ત્વના One-liners
- નામના 6 પ્રકાર: વ્યક્તિ, જાતિ, દ્રવ્ય, સમૂહ, ભાવ, ક્રિયાવાચક.
- દ્રવ્યવાચકનું બહુવચન નહીં (પાણી, દૂધ) · ભાવવાચક = અમૂર્ત (ગુસ્સો, ફરજ).
- વિકારી વિશેષણ (મોટું, લીલું) · અવિકારી (સુંદર, ચોરસ, ગુલાબી).
- સાર્વનામિક: "પેલું" (નિશ્ચિત) · "કોઈ" (અનિશ્ચિત).
- "થી" સાધન = કરણ · છૂટું પડવું = અપાદાન · "ને" મેળવનાર = સંપ્રદાન.
- અકર્મક (હસવું, જવું) · સકર્મક (ખાવું, લખવું) · દ્વિકર્મક (આપવું, કહેવું, મોકલવું).
- -ત- = અપૂર્ણ (જમતો હતો) · -ય- = પૂર્ણ (જમ્યો હતો).
- ક્રિયાવિશેષણ = ધાતુના અર્થમાં વધારો; ક્યારે, ક્યાં, કેવી રીતે, કેટલું?
- આજીવન 📜 = સમયવાચક · ખડખડાટ 📜 = રીતવાચક.
- આજ્ઞાર્થ = ટૂંકું, કર્તાનો લોપ ("અહીં આવ") 📜 · વિધ્યર્થ = સલાહ/નિયમ.
- કર્મણિ = "મારાથી ખવાશે" · ભાવે = "નેહાથી ચલાતું નથી".
- સંયુક્ત = સરખો મોભો · મિશ્ર = મુખ્ય + ગૌણ · સંકુલ = સંયોજક વિના.
- સમસ્ત સંયોજક = જો-તો 📜 (જ્યારે-ત્યારે, જેમ-તેમ).
- કેટકેટલું, આટઆટલું = લોપવાળો દ્વિરુક્ત 📜.
- ગામેગામ, રાતોરાત, ગરમાગરમ = સંયોજકવાળો દ્વિરુક્ત · ટપટપ, ખળખળ = રવાનુકારી.
- નિપાત: ભાર (જ, તો, પણ, ય, સુદ્ધાં) · સીમા (માત્ર, ફક્ત, કેવળ) 📜 · આદર (જી).
- કૃદંત: વાંચતો (વર્તમાન) · વાંચ્યો (ભૂત) · વાંચનાર (ભવિષ્ય) · વાંચવા (હેત્વર્થ) · વાંચીને (સંબંધક ભૂત).
- સંધિ = ધ્વનિઓનું સંધાણ · બે પ્રકાર: સ્વર, વ્યંજન · મહા + ઋષિ = મહર્ષિ (અ/આ + ઋ = અર).
- સમાસ = સમ (સરખું) + આસ (ગોઠવણી) · છૂટો પાડવો = વિગ્રહ.
- દ્વંદ્વ (સાસુસસરા) · દ્વિગુ (ચોમાસું) · બહુવ્રીહિ (ચક્રપાણી) · અવ્યયીભાવ (યથાશક્તિ) · કર્મધારય (મહારાજા) · તત્પુરુષ (ગુરુદક્ષિણા) · મધ્યમપદલોપી (બળદગાડી).
પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો (PYQ)
આ મુદ્દા પરથી TET, TAT અને વિદ્યાસહાયક પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો. પહેલાં જાતે જવાબ વિચારો, પછી જવાબ જુઓ.
1. "રાકેશ, અહીં આવ. કાલે અહીં જમજે." આ વાક્યનો પ્રકાર જણાવો. [TET-II 2023]
(A) પ્રશ્નાર્થ વાક્ય
(B) વિધાન વાક્ય
(C) આજ્ઞાર્થ વાક્ય
(D) સાદું વાક્ય
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) આજ્ઞાર્થ વાક્ય
"આવ", "જમજે" = આજ્ઞા; ટૂંકું વાક્ય, કર્તા (તું)નો લોપ.
2. નીચે આપેલ સંયોજકો પૈકી સમસ્ત સંયોજક કયું છે? [TET-II 2023]
(A) આથી
(B) તથા
(C) જેથી
(D) જો – તો
જવાબ જુઓ
જવાબ: (D) જો – તો
જોડીમાં આવતો સંયોજક = સમસ્ત. આથી, તથા, જેથી એકલા આવે છે.
3. ‘દીપડાની લુચ્ચાઈ સાથે તેમણે આજીવન ઝઝૂમવું પડે છે.’ – વાક્યમાં રહેલ ક્રિયાવિશેષણ જણાવો. [TET-II 2023]
(A) દીપડાની
(B) લુચ્ચાઈ
(C) આજીવન
(D) ઝઝૂમવું
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) આજીવન
"ક્યાં સુધી ઝઝૂમવું?" → આજીવન = સમયવાચક ક્રિયાવિશેષણ (અવ્યયીભાવ સમાસ પણ).
4. ‘કેટકેટલું વિચાર્યું હતું ! એમાંનું કંઈ જ ન થયું !’ અહીં દ્વિરુક્તના કયા પ્રકારનો પ્રયોગ થયો છે? [TET-I 2025]
(A) પ્રાસયુક્ત દ્વિરુક્ત
(B) સંયોજક યુક્ત દ્વિરુક્ત
(C) લોપવાળો દ્વિરુક્ત
(D) સંપૂર્ણ દ્વિરુક્ત
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) લોપવાળો દ્વિરુક્ત
"કેટલું કેટલું" → "કેટકેટલું": "લું" ધ્વનિનો લોપ. જાણીતું ઉદાહરણ.
5. ‘મારે માત્ર કલાક માટે ત્યાં જવાનું છે.’ – વાક્યમાં નિપાતના કયા પ્રકારનો ઉપયોગ થયો છે? [TET-I 2025]
(A) આદરવાચક
(B) સીમાવાચક
(C) પ્રકીર્ણ
(D) ભારવાચક
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) સીમાવાચક
માત્ર, ફક્ત, કેવળ = સીમાવાચક નિપાત.
6. "નાનકડો જય ચાલતાં – ચાલતાં ખડખડાટ હસી પડ્યો. એ જોઈને બાકીનાં સૌ પણ હસવા લાગ્યાં." – આ વાક્યમાં ક્રિયાવિશેષણ કયું છે? [TET-I 2025]
(A) પણ
(B) ખડખડાટ
(C) ચાલતાં – ચાલતાં
(D) હસી પડ્યો – હસવા લાગ્યાં
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) ખડખડાટ
"કેવી રીતે હસ્યો?" → ખડખડાટ = રીતવાચક. "નાનકડો" વિશેષણ છે.
ગુજરાતી વ્યાકરણ-1ના 30 MCQની ફ્રી મોક ટેસ્ટ
સમજૂતી સાથે, પરીક્ષા જેવો અનુભવ. સાથે આ એકમની 14 પાનાંની PDF: આખી નોટ્સ, માઇન્ડમેપ, PYQ સમજૂતી સાથે અને એક પાનાની રિવિઝન શીટ.
📝 ફ્રી મોક ટેસ્ટ આપો📄 PDF નોટ્સ ડાઉનલોડ કરો
app.examconnect.in પર ફ્રી એકાઉન્ટ બનાવીને
માઇન્ડમેપ: ગુજરાતી વ્યાકરણ-1
ઝડપી રિવિઝન: પરીક્ષાના આગલા દિવસે
નામ (6): વ્યક્તિ (સીતા) · જાતિ (બારી) · દ્રવ્ય (પાણી; બહુવચન નહીં) · સમૂહ (ટોળું) · ભાવ (ગુસ્સો; અમૂર્ત) · ક્રિયા (રમત)
વિશેષણ: ગુણવાચક – વિકારી (મોટું, લીલું) / અવિકારી (સુંદર, ચોરસ, ગુલાબી) · સંખ્યાવાચક (બે/બીજું) · સંબંધવાચક (રવિવારનો) · સાર્વનામિક (પેલું/કોઈ) · વિધેય વિશેષણ ("રોટલી ઘઉંની હતી")
વિભક્તિ: કર્તા (એ) · કર્મ (ને) · કરણ (થી – સાધન; ઝારીથી) · સંપ્રદાન (ને – મેળવનાર) · અપાદાન (થી – છૂટું; ઘેરથી) · અધિકરણ (માં, પર)
ધાતુ: અકર્મક (હસવું) · સકર્મક (ખાવું) · દ્વિકર્મક (આપવું, કહેવું, મોકલવું) · -ત- અપૂર્ણ, -ય- પૂર્ણ
ક્રિયાવિશેષણ = ધાતુના અર્થમાં વધારો · ક્યારે/ક્યાં/કેવી રીતે/કેટલું · આજીવન 📜 · ખડખડાટ 📜 · સાદાં (પછી, કદાચ) · સાધિત (આજે, ધીમે) · દ્વિરુક્ત (વખતોવખત)
| વાક્ય (અર્થ) | વાક્ય (રચના) |
|---|---|
| વિધાન · પ્રશ્નાર્થ · આજ્ઞાર્થ ("અહીં આવ") 📜 · વિધ્યર્થ (સલાહ) · ઉદ્ગાર | કર્તરિ · કર્મણિ (મારાથી ખવાશે) · ભાવે (નેહાથી ચલાતું નથી) · પ્રેરક · સાદું · સંયુક્ત (સરખો મોભો) · મિશ્ર (મુખ્ય + ગૌણ) · સંકુલ (સંયોજક વિના) |
સંયોજક: સમસ્ત = જો-તો 📜, જ્યારે-ત્યારે, જેમ-તેમ
દ્વિરુક્ત: સંપૂર્ણ (ઘેરઘેર) · લોપવાળો (કેટકેટલું, આટઆટલું) 📜 · પ્રાસવાળો (ઘર-બર, ચોપડી-બોપડી) · સંયોજકવાળો (ગામેગામ, રાતોરાત, ગરમાગરમ, ખુલ્લંખુલ્લા) · વ્યંજનભેદ (થાગડથીગડ) · રવાનુકારી (ટપટપ, ખળખળ)
નિપાત: ભાર (જ, તો, પણ, ય, સુદ્ધાં) · સીમા (માત્ર, ફક્ત, કેવળ) 📜 · આદર (જી) · પ્રકીર્ણ (ને, એમ કે, ખરું)
કૃદંત: વાંચતો · વાંચ્યો · વાંચનાર · વાંચવું · વાંચવા (હેતુ) · વાંચીને (સંબંધક)
સંધિ = ધ્વનિનું સંધાણ · સ્વર: અ+અ=આ (સૂર્યાસ્ત), ઇ+ઇ=ઈ (હરીન્દ્ર), ઉ+ઊ=ઊ (સિંધૂર્મિ), અ+ઋ=અર (મહર્ષિ, સપ્તર્ષિ) · વ્યંજન: જગદીશ, આપત્કાલ, સજ્જન, નિશ્ચિંત, નિષ્કામ, મનોહર
સમાસ = સમ + આસ · દ્વંદ્વ (અને: સાસુસસરા) · તત્પુરુષ (વિભક્તિ: ગુરુદક્ષિણા) · ઉપપદ (કેળવણીકાર) · મધ્યમપદલોપી (બળદગાડી) · કર્મધારય (મહારાજા, પીતાંબર) · દ્વિગુ (ચોમાસું, ત્રિલોક, નવરાત્રી) · બહુવ્રીહિ ("જેનું… તે": ચક્રપાણી, મહાબાહુ) · અવ્યયીભાવ (યથાશક્તિ, પ્રતિદિન, આજીવન)
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
ક્રિયાવિશેષણ કેવી રીતે ઓળખવું?
ક્રિયાવિશેષણ ક્રિયાપદના અર્થમાં વધારો કરે છે. ક્રિયાપદ સાથે “ક્યારે? ક્યાં? કેવી રીતે? કેટલું?” પૂછો, જે જવાબ મળે તે ક્રિયાવિશેષણ. જેમ કે “ખડખડાટ હસી પડ્યો”માં કેવી રીતે હસ્યો? ખડખડાટ. “નાનકડો” તો નામ (જય)નું વિશેષણ છે.
સમાસના મુખ્ય પ્રકાર કયા છે?
દ્વંદ્વ (“અને” થી જોડાય: સાસુસસરા), તત્પુરુષ (વિભક્તિ છુપાયેલી: ગુરુદક્ષિણા = ગુરુને દક્ષિણા), ઉપપદ (ઉત્તરપદ કૃદંત: કેળવણીકાર), મધ્યમપદલોપી (વચ્ચેનું પદ લોપ: બળદગાડી), કર્મધારય (વિશેષણ-વિશેષ્ય: મહારાજા), દ્વિગુ (પહેલું પદ સંખ્યા: ચોમાસું), બહુવ્રીહિ (જેના હાથમાં ચક્ર છે તે: ચક્રપાણી) અને અવ્યયીભાવ (પહેલું પદ અવ્યય: યથાશક્તિ).
નિપાત એટલે શું? તેના પ્રકાર કયા છે?
વાક્યમાં ભાર, સીમા કે આદર બતાવતા નાના શબ્દો એટલે નિપાત. ભારવાચક: જ, તો, પણ, સુદ્ધાં. સીમાવાચક: માત્ર, ફક્ત, કેવળ (“મારે માત્ર કલાક માટે જવું છે”). આદરવાચક: જી.
દ્વિરુક્તના પ્રકાર કયા છે?
સંપૂર્ણ દ્વિરુક્ત: આખો શબ્દ બે વાર (ઘેરઘેર). લોપવાળો: પહેલા શબ્દનો અંશ લોપાય (કેટકેટલું, આટઆટલું). પ્રાસવાળો: બીજો શબ્દ પ્રાસ માટે (ઘર-બર, ચોપડી-બોપડી).
“જો-તો” કયા પ્રકારનું સંયોજક છે?
સમસ્ત (યુગ્મ) સંયોજક. જે સંયોજક જોડીમાં વપરાય તે સમસ્ત સંયોજક, જેમ કે જો-તો, જ્યારે-ત્યારે, જેમ-તેમ. આ પ્રશ્ન TET-II 2023માં પૂછાયો છે.
“રાકેશ, અહીં આવ.” કયા પ્રકારનું વાક્ય છે?
આજ્ઞાર્થ વાક્ય, કારણ કે તેમાં હુકમ કે આજ્ઞા છે. અર્થ પ્રમાણે વાક્યના પ્રકાર: વિધાન, પ્રશ્નાર્થ, આજ્ઞાર્થ, વિધ્યર્થ (સલાહ કે ફરજ) અને ઉદ્ગાર વાક્ય.
ઉપયોગી સત્તાવાર લિંક:
TET-II પરીક્ષાની સત્તાવાર જાહેરાત અને જૂનાં પ્રશ્નપત્રો: રાજ્ય પરીક્ષા બોર્ડ (SEB)
પ્રાથમિક શિક્ષક તાલીમ (D.El.Ed.) અભ્યાસક્રમ: GCERT ગાંધીનગર
વાંચ્યું? હવે પાકું કરો. PDF સાચવી રાખો અને મોક ટેસ્ટથી તૈયારી ચકાસો.
← B-01 ભાષા અને તેનાં કૌશલ્ય: શ્રવણ, કથન, વાંચન, લેખન (LSRW)B-03 ગુજરાતી વ્યાકરણ-2 અને સાહિત્ય →
