TET-I 2025ના પેપરમાં 5 પ્રશ્નો ફક્ત રોજિંદા હિસાબના હતા: બાળમેળાનાં ગ્રૂપ, બોનસ, લોનનું વ્યાજ, પાસ-નાપાસનો ગુણોત્તર અને વર્તુળ આલેખ. TAT-S અને TAT-HS 2026માં બહુલક, આવૃત્તિ આલેખ, માપન પદ્ધતિ અને કુદતા પૂછાયાં. કુલ 10 પ્રશ્નો Data Interpretation પરથી આવ્યા છે.
આ લેખમાં TET-II ખંડ (3) માટે માહિતીના પ્રકાર, મધ્ય કિંમત, મધ્યક, મધ્યસ્થ અને બહુલક, કયું માપ ક્યારે, સ્તંભાલેખ અને વર્તુળ આલેખ, માપન પદ્ધતિ, પ્રમાણ વિચલન, ટકા, સાદું અને ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ, નફો-ખોટ, ગુણોત્તર-પ્રમાણ અને સમય પત્રક સરળ ગુજરાતી અને PYQ સાથે સમજીએ.
📜 = અગાઉ પરીક્ષામાં પૂછાયેલો મુદ્દો · 💡 = સરળ શબ્દોમાં સમજૂતી
📊 પરીક્ષામાં આ એકમ
10 પ્રશ્નો: TAT-S 2026 પ્ર. 56–58 (3) · TAT-HS 2026 પ્ર. 47, 54 (2) · TET-I 2025 પ્ર. 91, 92, 94, 95, 104 (5).
સૌથી વધુ પૂછાતું: વ્યવહારુ ગણતરી (સરેરાશ, બોનસ, વ્યાજ, ગુણોત્તર) (4) · આલેખ (આવૃત્તિ આલેખ, વર્તુળ આલેખ) (2) · મધ્યવર્તી સ્થિતિમાન (બહુલક) (1) · માપન પદ્ધતિ, પ્રમાણ વિચલન, કુદતા (3).
ધ્યાન રાખો: TET-Iમાં એકલા 5 પ્રશ્નો રોજિંદા જીવનના હિસાબના હતા. સૂત્ર યાદ રાખો, પણ સાથે "કયું માપ ક્યારે?" એ પણ સમજો.
આનંદ શાળાનો બાળમેળો: વાતની શરૂઆત
આનંદ પ્રાથમિક શાળામાં આજે બાળમેળો છે. ધોરણ 1થી 5માં 84, 92, 101, 88, 75 બાળકો હાજર છે. મેળામાં કુલ 11 પ્રવૃત્તિઓ છે, અને દરેક પ્રવૃત્તિના બે ગ્રૂપ કરવાના છે.
- મુખ્ય શિક્ષકે પૂછ્યું: "દરેક ગ્રૂપમાં કેટલાં બાળકો રાખીશું?" મીનાબહેને પહેલાં કુલ કર્યો, પછી ભાગાકાર.
- નીલે પોતાની ટુકડીના 7 મિત્રોના ગુણ લખ્યા: 15, 22, 7, 12, 9, 18, 10. "વચ્ચેનો ગુણ કયો?" ગોઠવ્યા વગર તે મૂંઝાયો.
- રિયાએ ધોરણ 5ના 10 બાળકોના ગુણનો સરવાળો કરી 10થી ભાગ્યો: "સરેરાશ 36.1!"
- કરણના પપ્પાની કાપડની દુકાન છે. "કઈ સાડી સૌથી વધુ વેચાય છે, તે કેવી રીતે જાણવું?" કરણે પૂછ્યું.
- મિહિરે બાળકોની પસંદનો વર્તુળ આલેખ દોર્યો: ભણવું, રમવું, ગૃહકાર્ય, બાગકામ, ચાર સરખા ભાગ.
- જાનકીના પ્રવાસની ટ્રેન 23.45 વાગ્યે ઊપડે, અને 00.10 વાગ્યે પહોંચે. "આ તો બીજા દિવસે થયું?"
- રમેશભાઈ ગામની વાત લાવ્યા: એકે બેંકમાંથી અને બીજાએ શાહુકાર પાસેથી ₹ 10,000 લીધા. "કોને વધુ ભરવું પડ્યું?"
ત્યાં હેતલબહેનની 5 વર્ષની દીકરી પરી ફુગ્ગા ગણતી આવી: "મમ્મી, લાલ ફુગ્ગા જ સૌથી વધારે છે!" હેતલબહેન હસ્યાં: "પરીએ સૂત્ર વગર બહુલક શોધી કાઢ્યો!"
DIETનો તાલીમાર્થી ધ્રુવ બોલ્યો: "હું તો દરેક વખતે સરેરાશ જ કાઢું." જયેશભાઈએ કહ્યું: "ધ્રુવ, દર વખતે સરેરાશ નહીં. શું જાણવું છે, તે પ્રમાણે માપ પસંદ કરવું પડે."
💡 સરળ શબ્દોમાં: માહિતીનું અર્થઘટન = ઘણા આંકડા જોઈને "આમાંથી શું સમજાય છે?" તે કહેવું. આંકડા ભેગા કરો → ગોઠવો → રજૂ કરો → અર્થ કાઢો.
માહિતીના પ્રકાર: પ્રાથમિક-ગૌણ, આંકડાકીય-ગુણાત્મક
માહિતીનું એકત્રીકરણ
- પ્રાથમિક માહિતી (Primary data): જાતે ભેગી કરેલી માહિતી. દા.ત. શિક્ષક પોતે બાળકોનાં વજન માપે.
- ગૌણ માહિતી (Secondary data): બીજા સ્રોત પાસેથી મળેલી માહિતી. દા.ત. સરકારી અહેવાલ, પત્રક. તેનો ઉપયોગ કરતાં પહેલાં તેની વિશ્વસનીયતા ચકાસવી જરૂરી.
- આંકડાકીય માહિતી (Quantitative): સંખ્યામાં હોય. દા.ત. વજન, ઊંચાઈ, ગુણ.
- વર્ણનાત્મક / ગુણાત્મક માહિતી (Qualitative / Descriptive): શબ્દોમાં હોય. દા.ત. વ્યક્તિત્વનાં લક્ષણો, સ્વભાવ.
માહિતીનું વર્ગીકરણ
- કાચી (Raw) / અવર્ગીકૃત (Ungrouped) માહિતી: જેમ ભેગી કરી તેમ જ, ગોઠવ્યા વગર.
- વર્ગીકૃત (Grouped) માહિતી: વર્ગ પાડીને ગોઠવેલી. દા.ત. 20–24, 25–29…
💡 સરળ શબ્દોમાં: બજારમાંથી લાવેલું શાક થેલીમાં ભેગું = કાચી માહિતી. ટોપલીમાં અલગ અલગ ગોઠવ્યું = વર્ગીકૃત માહિતી.
આવૃત્તિ વિતરણ અને મધ્ય કિંમત
આવૃત્તિ વિતરણ (Frequency Distribution)
- આવૃત્તિ = કોઈ પ્રાપ્તાંક કે વર્ગ કેટલી વાર આવે છે તે.
- 50 બાળકોના ગુણ જેવી મોટી માહિતી ટેલી ગુણ (||||) વડે વર્ગમાં ગણીને કોષ્ટક બનાવાય. આ કોષ્ટક = આવૃત્તિ વિતરણ.
- બધી આવૃત્તિનો સરવાળો = N (કુલ સંખ્યા).
મધ્ય કિંમત (Mid-point)
- મધ્ય કિંમત = (નીચલી સીમા + ઉપલી સીમા) ÷ 2
- દા.ત. વર્ગ 75–79 → (75 + 79) ÷ 2 = 77. વર્ગ 20–24 → 22.
મધ્યવર્તી સ્થિતિમાન અને મધ્યક (Mean)
મધ્યવર્તી સ્થિતિમાન (Central Tendency)
- આખા સમૂહનું એક પ્રતિનિધિ મૂલ્ય, જેની આસપાસ પ્રાપ્તાંકો ભેગા થાય.
- તેનાં ત્રણ માપ: મધ્યક (Mean), મધ્યસ્થ (Median), બહુલક (Mode).
- ઉપયોગ: (1) આખા સમૂહનું સામાન્ય વલણ જાણવા. (2) બે કે વધુ જૂથની સરખામણી કરવા.
- વિસ્તાર (Range) = મોટો − નાનો પ્રાપ્તાંક. તે ફેલાવાનું માપ છે, મધ્યવર્તી સ્થિતિમાનનું નહીં 📜.
મધ્યક (Mean / સરેરાશ)
- x̄ = Σx ÷ N (બધા પ્રાપ્તાંકોનો સરવાળો ÷ સંખ્યા)
- ઉદાહરણ: 37, 45, 30, 28, 41, 43, 26, 33, 38, 40 → Σx = 361, N = 10 → x̄ = 36.1
- મર્યાદા: પ્રાપ્તાંક ઘણા હોય તો કેલ્ક્યુલેટર વગર અઘરું · એક પણ ભૂલ થાય તો ફરી ગણતરી · વર્ગીકૃત માહિતીમાં આ સાદી રીત કામ ન આવે.
📜 TET-I 2025 પ્ર. 91: 84 + 92 + 101 + 88 + 75 = 440 બાળકો · 11 પ્રવૃત્તિ × 2 ગ્રૂપ = 22 ગ્રૂપ · 440 ÷ 22 = 20 બાળકો.
💡 સરળ શબ્દોમાં: મધ્યક = "બધું ભેગું કરી સરખે ભાગે વહેંચો તો દરેકને કેટલું આવે?"
મધ્યસ્થ, બહુલક અને કયું માપ ક્યારે?
મધ્યસ્થ (Median)
- પ્રાપ્તાંકોને ચડતા કે ઊતરતા ક્રમમાં ગોઠવ્યા પછી શ્રેણીને બે સરખા ભાગમાં વહેંચે તે મૂલ્ય.
- સ્થાન = (N + 1) ÷ 2 મું પદ
- N એકી: 15, 22, 7, 12, 9, 18, 10 → ગોઠવો: 7, 9, 10, 12, 15, 18, 22 → (7 + 1) ÷ 2 = 4થું પદ = 12
- N બેકી: 30, 47, 37, 41, 36, 49, 27, 32 → ગોઠવો: 27, 30, 32, 36, 37, 41, 47, 49 → 4.5મું પદ = (36 + 37) ÷ 2 = 36.5
બહુલક (Mode)
- સૌથી વધુ વખત આવતો પ્રાપ્તાંક = કાચો (Rough) બહુલક.
- 1, 3, 5, 3, 6, 4, 3, 7, 4, 3, 6 → 3 (ચાર વાર) → બહુલક 3.
- સાચો બહુલક: Z = 3M − 2x̄ (M = મધ્યસ્થ, x̄ = મધ્યક). દા.ત. M = 20, x̄ = 22 → Z = 60 − 44 = 16.
કયું માપ ક્યારે?
| માપ | ક્યારે વાપરવું? |
|---|---|
| મધ્યક | દરેક પ્રાપ્તાંક ગણતરીમાં લેવો હોય · સૌથી ચોક્કસ માપ જોઈએ · પ્રમાણ વિચલન જેવા બીજા આંકડા કાઢવા હોય |
| મધ્યસ્થ | ઝડપથી, સામાન્ય ચોકસાઈ ચાલે · પ્રાપ્તાંકો અચોક્કસ હોય · અંતિમ (ખૂબ મોટા કે ખૂબ નાના) પ્રાપ્તાંકો ઘણા હોય |
| બહુલક | સૌથી ઝડપી · પ્રાપ્તાંકો ક્યાં વધુ ભેગા થાય છે તે જાણવું હોય · "સૌથી વધુ" પૂછે ત્યારે |
📜 TAT-S 2026 પ્ર. 57: સાડીના વેપારીને કઈ સાડીનું વેચાણ વધુ છે તે જાણવું છે → બહુલક.
💡 સરળ શબ્દોમાં: મધ્યક = સરખે ભાગે · મધ્યસ્થ = હારમાં વચ્ચે ઊભેલો · બહુલક = સૌથી વધુ દેખાતો (પરીના લાલ ફુગ્ગા!).
આલેખ: સ્તંભાલેખ, આવૃત્તિ બહુકોણ અને વર્તુળ આલેખ
આવૃત્તિ વિતરણના આલેખ
- આવૃત્તિ વિતરણ દર્શાવવાની બે રીત: સ્તંભાલેખ (Histogram) અને આવૃત્તિ બહુકોણ (Frequency Polygon).
- સ્તંભાલેખ: X-અક્ષ પર વર્ગ, Y-અક્ષ પર આવૃત્તિ · દરેક વર્ગ માટે એકબીજાને અડીને લંબચોરસ સ્તંભ.
- X-અક્ષ 0થી શરૂ ન થાય તો શરૂઆતમાં તૂટક નિશાની (//) કરાય.
- આવૃત્તિ બહુકોણ: સ્તંભોની ટોચનાં મધ્યબિંદુઓ (મધ્ય કિંમત) જોડવાથી મળે.
- સંગ્રહિત આવૃત્તિ આલેખ (Ogive) અને સંગ્રહિત શતમાન આલેખ પણ આવૃત્તિ વિતરણના આલેખ છે.
📜 TAT-S 2026 પ્ર. 56: આવૃત્તિ વિતરણ દર્શાવવાની ખોટી રીત → આવૃત્તિ લઘુકોણ (આવો કોઈ આલેખ જ નથી!).
વર્તુળ આલેખ (Pie Chart)
- આખું વર્તુળ = 360° = બધાં બાળકો (100%).
- 4 સરખા ભાગ → દરેક ભાગ = 90° = 1/4 = 25%. 2 ભાગ = 1/2, 3 ભાગ = 3/4.
📜 TET-I 2025 પ્ર. 94: વર્તુળના 4 સરખા ભાગ: ગૃહકાર્ય, બાગકામ, ભણવું, રમવું → 3/4 બાળકોને ભણવું, રમવું અને ગૃહકાર્ય ગમે છે (ત્રણ ભાગ = 3/4).
💡 સરળ શબ્દોમાં: વર્તુળ આલેખ = રોટલીના ટુકડા. 4 સરખા ટુકડામાંથી 3 લીધા = ત્રણ ચતુર્થાંશ.
માપન પદ્ધતિ, પ્રમાણ વિચલન અને કુદતા
માપન પદ્ધતિના ચાર પ્રકાર
| પદ્ધતિ | અર્થ | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| ઓળખ અંક (Nominal) | ફક્ત ઓળખ માટે અંક | ખેલાડીનો જર્સી નંબર, રોલ નંબર |
| ક્રમાંક (Ordinal) | ક્રમ બતાવે | વર્ગમાં 1લો, 2જો, 3જો |
| અંતર અંક (Interval) | સરખાં અંતર, પણ સાચું શૂન્ય નથી | તાપમાન (°C) |
| ગુણોત્તર (Ratio) | સરખાં અંતર + સાચું શૂન્ય | લંબાઈ, વજન, સમય 📜 |
📜 TAT-S 2026 પ્ર. 58: ભૌતિક વિજ્ઞાનમાં લંબાઈ, વજન, સમયનું માપન → ગુણોત્તર માપ પદ્ધતિ.
પ્રમાણ વિચલન (Standard Deviation, σ)
- પ્રાપ્તાંકો મધ્યકથી કેટલા દૂર ફેલાયેલા છે, તેનું માપ.
- સોપાન: મધ્યક કાઢો → દરેક પ્રાપ્તાંકમાંથી મધ્યક બાદ કરો (d) → d² નો સરવાળો → N વડે ભાગો → વર્ગમૂળ. σ = √(Σd² ÷ N)
- બધા પ્રાપ્તાંક સરખા હોય તો σ = 0.
📜 TAT-HS 2026 પ્ર. 47: 10, 20, 30, 40, 50નું પ્રમાણ વિચલન → મધ્યક 30, Σd² = 1000, 1000 ÷ 5 = 200, σ = √200 ≈ 14.14. વિકલ્પોમાં આ મૂલ્ય ન હોવાથી પ્રશ્ન ગ્રેસ થયો.
વક્રનો આકાર: વિરૂપતા અને કુદતા
- સમધારણ વક્ર = ઘંટ આકાર, બંને બાજુ સરખો (મધ્યક = મધ્યસ્થ = બહુલક).
- વિરૂપતા (Skewness): વક્ર એક બાજુ ખેંચાય. પૂંછડી જમણે → ધન વિરૂપતા · પૂંછડી ડાબે → ઋણ વિરૂપતા.
- કુદતા (Kurtosis): વક્રની ટોચ કેવી છે. વચ્ચેથી વધુ અણીદાર → ફૂટકકુદતા 📜 · વધુ ચપટો → ચર્પટકકુદતા.
📜 TAT-HS 2026 પ્ર. 54: વક્ર સમધારણને બદલે વચ્ચેથી વધુ અણીદાર હોય → ફૂટકકુદતા.
💡 સરળ શબ્દોમાં: વિરૂપતા = ઘંટ એક બાજુ નમી ગયો · કુદતા = ઘંટની ટોચ અણીદાર કે ચપટી.
ટકા (Percentage): બે સૂત્ર
- ટકા = આપેલ પ્રમાણનું 100ના આધારે મળતું મૂલ્ય · નિશાની % · છેદ 100 વાળો અપૂર્ણાંક.
- યાદ રાખો: ગુણોત્તર × 100 = ટકા · ટકા × કુલ ÷ 100 = સંખ્યા
| પ્રશ્ન | ગણતરી | જવાબ |
|---|---|---|
| 600માંથી 360 ગુણ | 360 ÷ 600 × 100 | 60% |
| 2000માંથી 625 | 625 ÷ 2000 × 100 | 31.25% |
| 300ના 20% | 20 × 300 ÷ 100 | 60 |
| 1500 કિ.ગ્રા.ના 12.5% | 12.5 × 1500 ÷ 100 | 187.5 કિ.ગ્રા. |
- રોજિંદો ઉપયોગ: પરિણામ, હાજરી, નફો-ખોટ, કમિશન, વસ્તી ગણતરી, કર.
📜 TET-I 2025 પ્ર. 92: 2% બોનસ = દરેક ઇજનેરને ₹ 3000 વધુ · 125 ઇજનેર → 125 × 3000 = ₹ 3,75,000 ખર્ચ વધે.
સાદું વ્યાજ, ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ અને નફો-ખોટ
વ્યાજ
- P = મુદ્દલ (Principal) · N = મુદત, વર્ષ (Number of years) · R = દર (Rate) · I = વ્યાજ (Interest) · A = રકમ (Amount) = P + I
- સાદું વ્યાજ: I = PNR ÷ 100
- ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ: A = P(1 + R/100)ᴺ, પછી I = A − P. વ્યાજ પર પણ વ્યાજ મળે.
- ઉદાહરણ: ₹ 10,000, 10%, 2 વર્ષ → સાદું વ્યાજ 2000 · ચક્રવૃદ્ધિ રકમ 12,100 → વ્યાજ 2100 · તફાવત ₹ 100.
- સ્વાધ્યાય: ₹ 1,50,000, 11%, 2 વર્ષ → ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ ₹ 34,815.
- રાષ્ટ્રીયકૃત બેંકો બચત ખાતાનું વ્યાજ દર 6 મહિને ગણે · પોસ્ટ ઓફિસ વર્ષે.
📜 TET-I 2025 પ્ર. 95: મોહનભાઈ: 600 × 12 = ₹ 7200 વ્યાજ · મગનભાઈ: 18,000 − 10,000 = ₹ 8000 · મગનભાઈએ ₹ 800 વધારે ચૂકવવા પડે.
નફો-ખોટ
- વે.કિ. > મૂ.કિ. → નફો = વે.કિ. − મૂ.કિ.
- મૂ.કિ. > વે.કિ. → ખોટ = મૂ.કિ. − વે.કિ.
- દા.ત. ₹ 42,000નું TV ₹ 40,000માં વેચ્યું → ₹ 2000 ખોટ.
- GST = VAT અને સર્વિસ ટેક્સ જેવા કર ભેગા · કર એક જ વાર લેવાય.
💡 સરળ શબ્દોમાં: મૂ.કિ. = ખરીદવા આપ્યા · વે.કિ. = વેચીને મળ્યા. મળ્યા વધુ → નફો.
ગુણોત્તર, સમપ્રમાણ અને વ્યસ્ત પ્રમાણ
ગુણોત્તર (Ratio)
- એક જ એકમની બે રાશિની સરખામણી → a : b.
- દા.ત. 30 પૈસા : ₹ 15 → પહેલાં એકમ સરખો: 30 : 1500 → 1 : 50.
📜 TET-I 2025 પ્ર. 104: 1200 વિદ્યાર્થી, પાસ : નાપાસ = 5 : 1 → કુલ ભાગ 6 → પાસ = 1200 × 5 ÷ 6 = 1000.
પ્રમાણ (Proportion)
- બે સરખા ગુણોત્તર = પ્રમાણ → 3 : 5 :: 9 : 15.
- સમપ્રમાણ: એક વધે તો બીજું પણ વધે. d = b × c ÷ a. દા.ત. 6 ચોકલેટ ₹ 3 → 14 ચોકલેટ = 3 × 14 ÷ 6 = ₹ 7.
- વ્યસ્ત પ્રમાણ: એક વધે તો બીજું ઘટે. d = a × b ÷ c. દા.ત. 4 હારમાં 9-9 બાળકો → 9 હાર કરીએ તો દરેક હારમાં 4. છાત્રાલયમાં બાળકો ઘટે તો અનાજ વધુ દિવસ ચાલે.
- સ્વાધ્યાય: 150 લોકોને 7-7 કિ.ગ્રા. અનાજ → એટલું જ અનાજ 210 લોકોમાં = 150 × 7 ÷ 210 = 5 કિ.ગ્રા.
💡 સરળ શબ્દોમાં: સમપ્રમાણ = વધુ ચોકલેટ → વધુ પૈસા · વ્યસ્ત પ્રમાણ = વધુ ભાગીદાર → દરેકને ઓછું.
સમય પત્રક અને કોષ્ટકનું અર્થઘટન
- રેલવે સમય પત્રક 24 કલાકની ઘડિયાળ પ્રમાણે હોય. 1 p.m. = 13.00, 11.45 p.m. = 23.45.
- મધ્યરાત્રિ 12 પછી 00.00થી ગણતરી, અને તારીખ બદલાય. 25મીએ 23.45 → પછીની મિનિટો 26મીની 00.01.
- કોષ્ટક / આલેખ વાંચવાની રીત: (1) શીર્ષક અને એકમ જુઓ. (2) પ્રશ્નમાં શું પૂછ્યું તે નક્કી કરો. (3) જરૂરી આંકડા જ લો. (4) કુલ, તફાવત, ટકા કે ગુણોત્તર કાઢો. (5) વિકલ્પ સાથે તાળો મેળવો.
💡 સરળ શબ્દોમાં: 24 કલાકની ઘડિયાળમાં 12થી મોટો આંકડો = બપોર પછી. 13 − 12 = 1 વાગ્યો.
બાળમેળાના જવાબ
સાંજે મીનાબહેને પાટિયા પર કોઠો લખ્યો:
| બાળમેળાનો પ્રશ્ન | રીત શું? | જવાબ |
|---|---|---|
| 440 બાળકો, 22 ગ્રૂપ | કુલ ÷ ગ્રૂપ 📜 | 20 |
| નીલની ટુકડીનો વચ્ચેનો ગુણ | ગોઠવો, પછી (N + 1) ÷ 2 | મધ્યસ્થ 12 |
| રિયાનો સરેરાશ ગુણ | Σx ÷ N | મધ્યક 36.1 |
| સૌથી વધુ વેચાતી સાડી | સૌથી વધુ વાર 📜 | બહુલક |
| મિહિરનો વર્તુળ આલેખ | 3 સરખા ભાગ | 3/4 📜 |
| જાનકીની ટ્રેન 00.10 | મધ્યરાત્રિ પછી | બીજો દિવસ |
| બેંક કે શાહુકાર? | 7200 સામે 8000 📜 | શાહુકારને ₹ 800 વધુ |
ધ્રુવે ડાયરીમાં લખ્યું: "ભેગું કરો → ગોઠવો → રજૂ કરો → અર્થ કાઢો. પહેલાં પૂછો: શું જાણવું છે? પછી માપ પસંદ કરો."
પરી લાલ ફુગ્ગો લઈને દોડી: "મમ્મી, મારો ફુગ્ગો બહુલક!" હેતલબહેન હસ્યાં: "હા બેટા, આજે તેં બધાંને આંકડા સાથે રમતાં શીખવ્યું."
યાદ રાખો: મહત્ત્વના One-liners
- પ્રાથમિક માહિતી = જાતે ભેગી · ગૌણ = બીજા સ્રોતથી, વિશ્વસનીયતા ચકાસો.
- આંકડાકીય = વજન, ઊંચાઈ · વર્ણનાત્મક / ગુણાત્મક = વ્યક્તિત્વનાં લક્ષણો.
- કાચી / અવર્ગીકૃત = ગોઠવ્યા વગર · વર્ગીકૃત = વર્ગ પાડીને.
- મધ્ય કિંમત = (નીચલી + ઉપલી સીમા) ÷ 2 → 75–79 → 77.
- મધ્યવર્તી સ્થિતિમાનનાં 3 માપ: મધ્યક, મધ્યસ્થ, બહુલક · ઉપયોગ: સામાન્ય વલણ અને સરખામણી.
- મધ્યક x̄ = Σx ÷ N → 361 ÷ 10 = 36.1 · બાળમેળો 440 ÷ 22 = 20 📜.
- મધ્યસ્થ = ગોઠવ્યા પછી વચ્ચેનું · સ્થાન (N + 1) ÷ 2 · બેકી N → વચ્ચેના બેની સરેરાશ (36.5).
- બહુલક = સૌથી વધુ વાર · સાચો બહુલક Z = 3M − 2x̄.
- મધ્યક = સૌથી ચોક્કસ · મધ્યસ્થ = અંતિમ પ્રાપ્તાંકો ઘણા હોય ત્યારે · બહુલક = સૌથી ઝડપી.
- સાડીનું સૌથી વધુ વેચાણ → બહુલક 📜.
- આવૃત્તિ વિતરણના આલેખ: સ્તંભાલેખ અને આવૃત્તિ બહુકોણ (મધ્યબિંદુ જોડો) · આવૃત્તિ લઘુકોણ જેવો આલેખ નથી 📜.
- X-અક્ષ 0થી શરૂ ન થાય → તૂટક નિશાની (//).
- વર્તુળ આલેખ = 360° · 4 સરખા ભાગમાંથી 3 = 3/4 📜.
- લંબાઈ, વજન, સમય = ગુણોત્તર માપ (સાચું શૂન્ય) 📜 · જર્સી નંબર = ઓળખ અંક · 1લો-2જો = ક્રમાંક.
- પ્રમાણ વિચલન σ = √(Σd² ÷ N) · 10…50 → 14.14 (પ્રશ્ન ગ્રેસ) 📜.
- વચ્ચેથી અણીદાર વક્ર = ફૂટકકુદતા 📜 · ચપટો = ચર્પટકકુદતા · એક બાજુ ખેંચાય = વિરૂપતા.
- ગુણોત્તર × 100 = ટકા · ટકા × કુલ ÷ 100 = સંખ્યા · 125 × 3000 = ₹ 3,75,000 📜.
- સાદું વ્યાજ I = PNR ÷ 100 · ચક્રવૃદ્ધિ A = P(1 + R/100)ᴺ · 10,000, 10%, 2 વર્ષ → તફાવત ₹ 100 · મગનભાઈ ₹ 800 વધારે 📜.
- વે.કિ. > મૂ.કિ. = નફો · બેંક બચત વ્યાજ દર 6 મહિને · GST = કર એક જ વાર.
- ગુણોત્તર = એક જ એકમ (30 પૈસા : ₹ 15 = 1 : 50) · 5 : 1 → 1200માંથી 1000 પાસ 📜 · સમપ્રમાણ બંને વધે, વ્યસ્ત એક વધે-બીજું ઘટે.
પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો (PYQ)
આ મુદ્દા પરથી TET અને TAT પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો. પહેલાં જાતે ઉકેલો, પછી જવાબ જુઓ.
1. સાડીના વેપારીને દુકાનમાં કઈ સાડીનું વેચાણ વધુ છે, તે જાણવા માટે મધ્યવર્તી સ્થિતિમાનના કયા માપનો ઉપયોગ કરવો પડે? [TAT-S 2026]
(A) મધ્યસ્થ
(B) મધ્યક
(C) બહુલક
(D) વિસ્તાર
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) બહુલક
"સૌથી વધુ" વેચાણ = સૌથી વધુ વાર આવતું મૂલ્ય = બહુલક. (TAT-S 2026 કી)
2. આવૃત્તિ વિતરણને આલેખ દ્વારા દર્શાવવાની કઈ રીત ખોટી છે? [TAT-S 2026]
(A) આવૃત્તિ બહુકોણ
(B) સંગ્રહિત આવૃત્તિ આલેખ
(C) સંગ્રહિત શતમાન આલેખ
(D) આવૃત્તિ લઘુકોણ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (D) આવૃત્તિ લઘુકોણ
આવૃત્તિ બહુકોણ અને સંગ્રહિત આલેખ સાચી રીતો છે; "આવૃત્તિ લઘુકોણ" જેવો કોઈ આલેખ નથી. (TAT-S 2026 કી)
3. આપેલ વર્તુળ આલેખ (ગૃહકાર્ય ગમે, બાગકામ ગમે, ભણવું ગમે, રમવું ગમે: ચાર સરખા ભાગ) પરથી કયું વિધાન સાચું છે? [TET-I 2025]
(A) 3/4 બાળકોને ભણવું અને રમવું ગમે છે.
(B) 3/4 બાળકોને ભણવું, રમવું અને ગૃહકાર્ય ગમે છે.
(C) 1/4 બાળકોને બાગકામ અને રમવું ગમે છે.
(D) 1/2 બાળકોને ગૃહકાર્ય, બાગકામ અને રમવું ગમે છે.
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) 3/4 બાળકોને ભણવું, રમવું અને ગૃહકાર્ય ગમે છે.
ચાર સરખા ભાગ → દરેક 1/4; ભણવું, રમવું, ગૃહકાર્ય = 3 ભાગ = 3/4. (TET-I 2025 કી)
4. ભૌતિક વિજ્ઞાનમાં આવતા લંબાઈ, વજન, સમય વગેરે માપન માટેનું કઈ માપન પદ્ધતિના ઉદાહરણ છે? [TAT-S 2026]
(A) ઓળખ અંક માપ પદ્ધતિ
(B) ગુણોત્તર માપ પદ્ધતિ
(C) અંતર અંક માપ પદ્ધતિ
(D) ક્રમાંક માપ પદ્ધતિ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) ગુણોત્તર માપ પદ્ધતિ
લંબાઈ, વજન, સમયમાં સાચું શૂન્ય હોય છે, તેથી ગુણોત્તર માપ. (TAT-S 2026 કી)
5. વક્રરેખા સમધારણ હોવાને બદલે વચ્ચેના ભાગેથી વધુ અણીદાર હોય તો આ ખામીને શું કહેવાય? [TAT-HS 2026]
(A) ચર્પટકકુદતા
(B) ફૂટકકુદતા
(C) ધન વિરૂપતા
(D) ઋણ વિરૂપતા
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) ફૂટકકુદતા
વચ્ચેથી વધુ અણીદાર વક્ર = ફૂટકકુદતા; ચપટો વક્ર = ચર્પટકકુદતા. (TAT-HS 2026 કી)
6. મોહનભાઈએ બેંક પાસેથી દર મહિને રૂ. 600 વ્યાજની શરતે એક વર્ષ માટે રૂ. 10,000 ની લોન લીધી, જ્યારે મગનભાઈએ નાણા ધીરનાર પાસેથી રૂ. 10,000 એક વર્ષ પછી રૂ. 18,000 ચૂકવવાની શરતે ધીરાણ લીધુ. તો મગનભાઈએ મોહનભાઈ કરતાં કેટલા ઓછાં / વધારે નાણા ચુકવવા પડે? [TET-I 2025]
(A) રૂ. 800 વધારે
(B) રૂ. 800 ઓછા
(C) રૂ. 600 વધારે
(D) રૂ. 600 ઓછા
જવાબ જુઓ
જવાબ: (A) રૂ. 800 વધારે
મોહનભાઈ 600 × 12 = 7200; મગનભાઈ 18,000 − 10,000 = 8000; 8000 − 7200 = 800 વધારે. (TET-I 2025 કી)
7. એક IT કંપનીમાં 125 ઇજનેરો સોફ્ટવેર ડિઝાઈનીંગ કાર્ય કરે છે, દરેકની કામગીરીની ગુણવત્તા ચકાસી કંપની દરેકને પગાર ઉપરાંત 2% બોનસ ચુકવતા દરેકને રૂ. 3000 વધુ આપવાના થાય તો કંપનીને તે માસમાં કુલ કેટલો પગાર ખર્ચ વધી જશે? [TET-I 2025]
(A) રૂ. 3,50,000
(B) રૂ. 3,60,000
(C) રૂ. 3,70,000
(D) રૂ. 3,75,000
જવાબ જુઓ
જવાબ: (D) રૂ. 3,75,000
125 × 3000 = 3,75,000. (TET-I 2025 કી)
8. એક પરીક્ષામાં 1200 વિદ્યાર્થી બેઠા. જો પાસ થયેલા અને નાપાસ થયેલા વિદ્યાર્થીઓનો ગુણોત્તર 5:1 હોય તો કેટલા વિદ્યાર્થી પાસ થયા? [TET-I 2025]
(A) 500
(B) 200
(C) 600
(D) 1000
જવાબ જુઓ
જવાબ: (D) 1000
કુલ ભાગ 5 + 1 = 6; પાસ = 1200 × 5 ÷ 6 = 1000. (TET-I 2025 કી)
9. શાળામાં આજે બાળમેળો છે ધોરણ 1 થી 5 માં ક્રમિક 84, 92, 101, 88, 75 વિદ્યાર્થીઓ હાજર છે. બાળ મેળામાં કુલ 11 પ્રવૃત્તિઓ છે. એક પ્રવૃત્તિના બે ગ્રૂપ કરતા દરેક ગ્રૂપમાં કેટલા વિદ્યાર્થીઓ રાખવા પડશે? [TET-I 2025]
(A) 40
(B) 22
(C) 20
(D) 18
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) 20
કુલ 440 બાળકો; 11 × 2 = 22 ગ્રૂપ; 440 ÷ 22 = 20. (TET-I 2025 કી)
10. આપેલા પ્રાપ્તાંકોનું પ્રમાણ વિચલન શોધો : 10, 20, 30, 40, 50 [TAT-HS 2026]
જવાબ જુઓ
જવાબ: ગ્રેસ (પ્રશ્ન રદ)
મધ્યક 30, Σd² = 1000, 1000 ÷ 5 = 200, σ = √200 ≈ 14.14; વિકલ્પો 10, 0, 15, 30માં આ મૂલ્ય નથી, તેથી સત્તાવાર કીમાં ગ્રેસ અપાયો.
Data Interpretationના 30 MCQની ફ્રી મોક ટેસ્ટ
સમજૂતી સાથે, પરીક્ષા જેવો અનુભવ. સાથે આ એકમની 15 પાનાંની PDF: આખી નોટ્સ, માઇન્ડમેપ, PYQ સમજૂતી સાથે અને એક પાનાની રિવિઝન શીટ.
📝 ફ્રી મોક ટેસ્ટ આપો📄 PDF નોટ્સ ડાઉનલોડ કરો
app.examconnect.in પર ફ્રી એકાઉન્ટ બનાવીને
માઇન્ડમેપ: માહિતીનું અર્થઘટન (Data Interpretation)

ઝડપી રિવિઝન: પરીક્ષાના આગલા દિવસે
પાયો: માહિતી ભેગી કરો → ગોઠવો → રજૂ કરો → અર્થ કાઢો · પ્રાથમિક = જાતે, ગૌણ = બીજા સ્રોતથી · આંકડાકીય (વજન) / ગુણાત્મક (વ્યક્તિત્વ) · કાચી / વર્ગીકૃત · મધ્ય કિંમત = (નીચલી + ઉપલી) ÷ 2
| વિષય | યાદ રાખો |
|---|---|
| મધ્યક 📜 | Σx ÷ N · 361 ÷ 10 = 36.1 · 440 ÷ 22 = 20 · સૌથી ચોક્કસ, દરેક પ્રાપ્તાંક |
| મધ્યસ્થ | પહેલાં ગોઠવો · (N + 1) ÷ 2 · એકી → 12, બેકી → (36 + 37) ÷ 2 = 36.5 · અંતિમ પ્રાપ્તાંકો ઘણા હોય ત્યારે |
| બહુલક 📜 | સૌથી વધુ વાર · Z = 3M − 2x̄ · સૌથી ઝડપી · સાડીનું વધુ વેચાણ → બહુલક |
| આલેખ 📜 | સ્તંભાલેખ + આવૃત્તિ બહુકોણ (મધ્યબિંદુ જોડો) · // = 0થી શરૂ નથી · આવૃત્તિ લઘુકોણ = ખોટું |
| વર્તુળ આલેખ 📜 | 360° = 100% · 1 ભાગ 90° = 1/4 · 3 ભાગ = 3/4 |
| માપન પદ્ધતિ 📜 | ઓળખ અંક (જર્સી) · ક્રમાંક (1લો-2જો) · અંતર અંક (°C) · ગુણોત્તર = લંબાઈ, વજન, સમય |
| σ અને વક્ર 📜 | σ = √(Σd² ÷ N) · 10…50 → 14.14 (ગ્રેસ) · અણીદાર = ફૂટકકુદતા · ચપટો = ચર્પટકકુદતા · ખેંચાય = વિરૂપતા |
| ટકા 📜 | ગુણોત્તર × 100 · ટકા × કુલ ÷ 100 · 625/2000 = 31.25% · 125 × 3000 = ₹ 3,75,000 |
| વ્યાજ / નફો 📜 | I = PNR ÷ 100 · A = P(1 + R/100)ᴺ · તફાવત ₹ 100 · 7200 સામે 8000 → ₹ 800 વધારે · વે.કિ. > મૂ.કિ. = નફો · બેંક 6 મહિને |
| ગુણોત્તર 📜 | એક જ એકમ → 1 : 50 · 5 : 1 → 1200માંથી 1000 · 3 : 5 :: 9 : 15 · સમ = બંને વધે · વ્યસ્ત = 150 × 7 ÷ 210 = 5 |
સમય પત્રક: 24 કલાક · 13.00 = 1 p.m. · 00.00 પછી તારીખ બદલાય
કોષ્ટક વાંચો: શીર્ષક-એકમ → શું પૂછ્યું → જરૂરી આંકડા → કુલ / તફાવત / ટકા → તાળો
ધ્યાન રાખો: "સૌથી વધુ" = બહુલક · "વચ્ચેનું" = મધ્યસ્થ · "સરેરાશ" = મધ્યક
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
મધ્યક, મધ્યસ્થ અને બહુલક વચ્ચે શો ફરક છે?
મધ્યક = બધા પ્રાપ્તાંકોનો સરવાળો ÷ સંખ્યા (x̄ = Σx ÷ N). મધ્યસ્થ = ક્રમમાં ગોઠવ્યા પછી વચ્ચેનું મૂલ્ય, સ્થાન (N + 1) ÷ 2. બહુલક = સૌથી વધુ વાર આવતો પ્રાપ્તાંક. દા.ત. 15, 22, 7, 12, 9, 18, 10નો મધ્યસ્થ 12 છે, જ્યારે મધ્યક 13.3 છે.
સૌથી વધુ વેચાતી વસ્તુ જાણવા કયું માપ વપરાય?
બહુલક. TAT-S 2026માં પૂછાયું: સાડીના વેપારીને કઈ સાડીનું વેચાણ વધુ છે તે જાણવું હોય, તો મધ્યવર્તી સ્થિતિમાનનું માપ બહુલક. ટૂંકમાં: સરેરાશ → મધ્યક, વચ્ચેનું → મધ્યસ્થ, સૌથી વધુ → બહુલક.
સાચો બહુલક શોધવાનું સૂત્ર શું છે?
Z = 3M − 2x̄, જ્યાં M = મધ્યસ્થ અને x̄ = મધ્યક. દા.ત. મધ્યસ્થ 20 અને મધ્યક 22 હોય, તો Z = 60 − 44 = 16. સૌથી વધુ વાર આવતો પ્રાપ્તાંક સીધો જોઈએ તો તે કાચો બહુલક કહેવાય.
લંબાઈ, વજન અને સમય કઈ માપન પદ્ધતિ છે?
ગુણોત્તર માપ પદ્ધતિ, કારણ કે તેમાં સાચું શૂન્ય હોય છે (TAT-S 2026). બાકીની ત્રણ: ઓળખ અંક (જર્સી નંબર), ક્રમાંક (પહેલો, બીજો), અંતર અંક (તાપમાન °C, સાચું શૂન્ય નહીં).
સાદું અને ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજનું સૂત્ર શું છે?
સાદું વ્યાજ I = PNR ÷ 100. ચક્રવૃદ્ધિ રકમ A = P(1 + R/100)ᴺ, વ્યાજ = A − P. દા.ત. ₹ 10,000 પર 10% દરે 2 વર્ષ: સાદું વ્યાજ ₹ 2000, ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ ₹ 2100, તફાવત ₹ 100. ચક્રવૃદ્ધિમાં વ્યાજ પર પણ વ્યાજ મળે, તેથી તે હંમેશાં વધુ થાય.
ગુણોત્તર પરથી સંખ્યા કેવી રીતે શોધવી?
પહેલાં કુલ ભાગ કરો, પછી કુલ ÷ કુલ ભાગ × જરૂરી ભાગ. TET-I 2025: 1200 વિદ્યાર્થી, પાસ : નાપાસ = 5 : 1 → કુલ ભાગ 6 → પાસ = 1200 × 5 ÷ 6 = 1000. ગુણોત્તર માટે બંને રાશિ એક જ એકમમાં જોઈએ: 30 પૈસા : ₹ 15 = 1 : 50.
ઉપયોગી સત્તાવાર લિંક:
GCERT, ગાંધીનગર: ડી.એલ.એડ. અભ્યાસક્રમ અને શિક્ષક તાલીમ
NCERT પાઠ્યપુસ્તકો: ગણિતમાં માહિતીનું સંચાલન અને ટકા
આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI): ભારતના સત્તાવાર આંકડા
વાંચ્યું? હવે પાકું કરો. PDF સાચવી રાખો અને મોક ટેસ્ટથી તૈયારી ચકાસો.

