બાળકેન્દ્રી શિક્ષણમાં શિક્ષક ફક્ત ભણાવતા નથી, પણ બાળકને “ભણતું કરે” છે. બાળક શોધ, રમત, પ્રવૃત્તિ અને પ્રોજેક્ટ દ્વારા જાતે જ્ઞાન રચે છે, અને શિક્ષક માર્ગદર્શક બને છે. આ વિચાર રુસોની પ્રકૃતિવાદી વિચારધારાની દેન છે.
આ લેખમાં TET-II (ધો. 6–8) માટે કેળવણીનો અર્થ અને વ્યાખ્યાઓ, એકધ્રુવી-દ્વિધ્રુવી-ત્રિધ્રુવી પ્રક્રિયા, આદર્શવાદ, પ્રકૃતિવાદ અને વ્યવહારવાદ, રુસો, ગાંધીજી, ડ્યૂઈ, ગિજુભાઈ, મોન્ટેસરી, ફ્રોબેલ જેવા કેળવણીકારો અને બાળકેન્દ્રી શિક્ષણ સરળ ગુજરાતીમાં સમજીએ. આ ભાગમાંથી પરીક્ષામાં સૌથી વધુ પ્રશ્નો પૂછાય છે.
📜 = અગાઉ પરીક્ષામાં પૂછાયેલો મુદ્દો · 💡 = સરળ શબ્દોમાં સમજૂતી
📊 પરીક્ષામાં આ એકમ – ⭐ સૌથી વધુ પૂછાતું એકમ
26 પ્રશ્નો (16%) પૂછાયા: TET-I 2025 પ્ર. 4, 10, 13 · TAT-S 2026 પ્ર. 31, 32, 33, 36, 37, 38, 39 · TAT-HS 2026 પ્ર. 21, 22, 23, 24, 25, 28, 29, 30 · TET-II 2017 પ્ર. 1, 5 · TET-II 2015 પ્ર. 1, 4, 13, 17, 19 · TET-I 2015 પ્ર. 21. (TAT-HS 2026 પ્ર. 26 – ઔપચારિક શિક્ષણ – પણ આ એકમ સાથે જોડાય છે.)
સૌથી વધુ પૂછાતું: આદર્શવાદ, પ્રકૃતિવાદ, વ્યવહારવાદ ઓળખવા (એકલા TAT-S અને TAT-HSમાં 10 પ્રશ્નો!) · કેળવણીની વ્યાખ્યા – કોની? (વિવેકાનંદ બે વાર) · ફ્રોબેલ, મોન્ટેસરી · એકધ્રુવી/દ્વિધ્રુવી પ્રક્રિયા · કેળવણીના હેતુ.
⚠️ TET-II સિલેબસમાં આ ભાગ ફક્ત "બાળકેન્દ્રી શિક્ષણ" નામે છે, પણ પ્રશ્નો શિક્ષણના તત્ત્વજ્ઞાન પરથી વધુ પૂછાય છે. તેથી આ એકમ મોટું રાખ્યું છે.
શરૂઆત: શાળાનો “શિક્ષક દિન”
5 સપ્ટેમ્બર, શિક્ષક દિન. આનંદ પ્રાથમિક શાળામાં આજે ધોરણ 8નાં બાળકો એક દિવસ માટે શિક્ષક બન્યાં છે. મીનાબહેન દરેક વર્ગમાં જઈને ચૂપચાપ જુએ છે.
- નીલ ધોરણ 6માં ગયો. તેણે આખો તાસ પોતે જ બોલ્યા કર્યું અને બોર્ડ પર લખ્યા કર્યું. બાળકો ફક્ત સાંભળતાં રહ્યાં. છેલ્લે બે બાળકો તો ઝોકાં ખાતાં હતાં.
- રિયા ધોરણ 4નાં બાળકોને શાળાના બગીચામાં લઈ ગઈ. "પાંદડાં અડીને જુઓ, ગંધ લો, કયું પાંદડું ખરબચડું છે?" બાળકો ખુશખુશાલ હતાં.
- મિહિરએ ધોરણ 7માં કશું કહ્યું જ નહીં, ફક્ત પ્રશ્નો પૂછ્યા: "વરસાદ કેમ પડે? પાણી ક્યાંથી આવ્યું? તો પછી વાદળ શું છે?" પ્રશ્નોના જવાબ આપતાં આપતાં બાળકો જાતે જ જળચક્ર સુધી પહોંચી ગયાં.
- જાનકીએ ધોરણ 6ને એક કામ સોંપ્યું: "શાળાની કૅન્ટીનનો એક અઠવાડિયાનો હિસાબ બનાવો." બાળકોએ જૂથમાં યોજના બનાવી, ખર્ચ ગણ્યો અને ચાર્ટ બનાવ્યો.
- કરણ ધોરણ 5ને માટીકામ કરાવતો હતો, અને માટીમાંથી જ આકાર, ગણતરી અને વાર્તા શીખવતો હતો.
- વૃંદા બાલવાટિકાનાં નાનાં બાળકોને વાર્તા અને બાળગીત સંભળાવતી હતી.
સાંજે સ્ટાફરૂમમાં મીનાબહેને હસીને કહ્યું: "આજે આ છ બાળકોએ અજાણતાં જ છ મહાન કેળવણીકારોની રીત અપનાવી!"
કઈ રીત કોની? અને કઈ રીતમાં બાળક કેન્દ્રમાં હતું? આ એકમના અંતે જવાબ મળશે.
કેળવણી એટલે શું?
(અ) શાબ્દિક અર્થ
- સંસ્કૃતમાં "શિક્ષ્" ધાતુ "શિક્ષણ" શબ્દના મૂળમાં છે. શિક્ષ્ એટલે શીખવું, અને જે શીખવે છે તે શિક્ષક.
- અંગ્રેજીમાં Education શબ્દ છે. તેમાં E = Out of (ની બહાર) અને duco = I lead (હું દોરું છું).
"મનુષ્યમાં રહેલી સુષુપ્ત શક્તિઓને બહાર લાવવી તે જ Education અર્થાત્ કેળવણી."
| લૅટિન શબ્દ | અર્થ |
|---|---|
| Educate | to educate, to bring up, to raise – કેળવવું, ઉછેરવું |
| Educare | to bring forth, to lead out – પેદા કરવું, દોરવું, માર્ગદર્શન આપવું |
| Educatum | Act of teaching or training – અધ્યાપન કરવું, તાલીમ આપવી |
"Education (શિક્ષણ) એટલે પ્રશિક્ષણ, સંવર્ધન અને પથદર્શન."
💡 સરળ શબ્દોમાં: સુષુપ્ત = અંદર સૂતેલી, છુપાયેલી. ઉદાહરણ: રિયામાં ગાવાની શક્તિ પહેલેથી હતી. શાળાએ તેને પ્રાર્થનાસભામાં ગાવાની તક આપી, અને એ શક્તિ બહાર આવી. એ જ કેળવણી.
(બ) કેળવણીની વ્યાખ્યાઓ
ભારતીય ચિંતકો:
| વ્યાખ્યા | આપનાર |
|---|---|
| "સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે" (વિદ્યા એ છે જે મુક્તિ અપાવે) | ઉપનિષદ |
| "શિક્ષણ એટલે શિષ્ટાચાર માટેની તાલીમ અને દેશ તથા કુદરત પ્રત્યેનો પ્રેમ" | કૌટિલ્ય |
| "કેળવણી એટલે બાળક અને માણસનાં શરીર, મન અને આત્માના ઉત્તમાંશોનું આવિષ્કારીકરણ" | ગાંધીજી |
| "શિક્ષણ એ સત્યનું ઓજાર છે, કેળવણી એટલે મુક્તિ, આર્ષદર્શન, સ્વયંપ્રેરણા, નિત્ય નવું સર્જન, સાહસ" | વિનોબાજી |
| "કેળવણી એટલે સત્યની સનાતન ખોજ, સત્યની અભિવ્યક્તિ અને સત્યની સ્વીકૃતિ" | રવીન્દ્રનાથ ટાગોર |
| "વિકાસોન્મુખ આત્માની અંતર્ગત શક્તિઓ દ્વારા પૂર્ણતાની પ્રાપ્તિ એટલે કેળવણી" | અરવિંદ ઘોષ |
| "Education is manifestation of perfection already existing in man." (મનુષ્યમાં પહેલેથી રહેલી પૂર્ણતાનું પ્રગટીકરણ) | સ્વામી વિવેકાનંદ |
📜 TET-II 2017 પ્ર. 1 અને 📜 TET-II 2015 પ્ર. 13 ✍️ – બે પરીક્ષામાં એ જ પ્રશ્ન: "માનવીની સંપૂર્ણ વ્યક્તિમત્તાનું પ્રગટીકરણ એટલે કેળવણી" – આ વ્યાખ્યા કોની? → સ્વામી વિવેકાનંદ (વિકલ્પો: ગાંધીજી, ટાગોર, વિવેકાનંદ, અરવિંદ / રાધાકૃષ્ણન, દયાનંદ)
⚠️ ધ્યાન રાખો: ગાંધીજી = "શરીર, મન અને આત્માના ઉત્તમાંશોનું આવિષ્કારીકરણ" · વિવેકાનંદ = "પૂર્ણતાનું પ્રગટીકરણ". બંનેમાં "બહાર લાવવું" છે, પણ મુખ્ય શબ્દ જુઓ: પૂર્ણતા / સંપૂર્ણ વ્યક્તિમત્તા → વિવેકાનંદ.
પાશ્ચાત્ય ચિંતકો:
| વ્યાખ્યા | આપનાર |
|---|---|
| "યોગ્ય આદતોના નિર્માણ દ્વારા બાળકોમાં સદ્ગુણોના વિકાસની તાલીમ એટલે કેળવણી" | પ્લેટો |
| "કેળવણી મનુષ્યની જન્મજાત શક્તિઓનો નૈસર્ગિક, સુસંવાદી અને પ્રગતિશીલ વિકાસ છે" | પેસ્ટાલોજી |
| "પ્રત્યેક માનવના માનસમાં અદૃશ્ય રહેલા વિશ્વના સર્વમાન્ય વિચારોનું પ્રગટીકરણ એટલે શિક્ષણ" | સૉક્રેટિસ |
| "કુદરત દ્વારા મળતી કેળવણી જ સાચી કેળવણી છે" | રુસો |
| "કેળવણી અનુભવોના પુનઃનિર્માણની નિરંતર ચાલતી પ્રક્રિયા છે" · "કેળવણી એ વ્યક્તિના સામાજિકીકરણની પ્રક્રિયા છે" | જ્હૉન ડ્યૂઈ |
💡 યાદ રાખવાની ચાવી: ગાંધીજી = ઉત્તમાંશ · વિવેકાનંદ = પૂર્ણતા · ટાગોર = સત્ય · રુસો = કુદરત · ડ્યૂઈ = અનુભવ · પ્લેટો = સદ્ગુણ
(ગ) કેળવણીનો મર્યાદિત અર્થ – આ કેળવણી નથી
| ખોટો ખ્યાલ | કેમ સાચું નથી? |
|---|---|
| કેળવણી એટલે અક્ષરજ્ઞાન | કબીર, નરસિંહ, અખો શાળાએ ગયા ન હતા, છતાં અશિક્ષિત ન હતા |
| કેળવણી એટલે માહિતીનું વિતરણ | "તરવાના નિયમો વાંચવાથી તરતાં આવડતું નથી" |
| કેળવણી એટલે ભણતર (3R’s – વાચન, લેખન, ગણન) | ભણેલી વ્યક્તિ પણ અમાનવીય વર્તન કરી શકે; ભણતર તો કેળવણીનો માત્ર એક ભાગ છે |
| કેળવણી એટલે તાલીમ | તાલીમ ફક્ત કોઈ એક કૌશલ્ય માટે હોય છે |
| કેળવણી એટલે માત્ર આજીવિકાનું સાધન | જીવનનું લક્ષ્ય ફક્ત પૈસા નહીં, સર્વાંગી વિકાસ છે |
(ઘ) કેળવણીનો વ્યાપક (સાચો) અર્થ
- "મનુષ્યને સાચા અર્થમાં મનુષ્ય બનાવે તે સાચી કેળવણી છે."
- વ્યક્તિનો સર્વાંગી વિકાસ કરનારી પ્રક્રિયા.
- જન્મથી મૃત્યુ સુધી મળતા અનુભવો વર્તનમાં જે પરિવર્તન લાવે, તે પરિવર્તન લાવનાર પ્રક્રિયા.
- ઘર, શાળા, પાડોશ, ખેતર, રમતનું મેદાન, પ્રવાસો – બધેથી કેળવણી મળે છે.
📜 TAT-HS 2026 પ્ર. 22: "કેળવણી એટલે… (i) માહિતી પ્રદાનની પ્રક્રિયા (ii) જ્ઞાનનું ડહાપણમાં રૂપાંતરણની પ્રક્રિયા (iii) સ્વાવલંબનની કળા (iv) સત્યની શોધ અને પૂર્ણત્વના આવિષ્કારની પ્રક્રિયા" → ફક્ત (ii), (iii), (iv). (માહિતી આપવી એ કેળવણીનો મર્યાદિત અર્થ છે, તેથી (i) ખોટું.)
💡 ઉદાહરણ – પ્રશ્ન "સાચી કેળવણી કઈ?": (1) ડૉક્ટર બનીને દર્દીના અંગોનો વેપાર કરે (2) ગ્રૅજ્યુએટ થઈને નીતિથી કાપડનો વેપાર કરે (3) અક્ષરજ્ઞાન નથી, પણ વિચાર અને વર્તનથી સભ્ય છે અને નીતિથી જીવે છે. જવાબ: (3) – કારણ કે કેળવણી એટલે સારું વર્તન અને સારું જીવન, ડિગ્રી નહીં.
કેળવણીનું સ્વરૂપ: એકધ્રુવી, દ્વિધ્રુવી, ત્રિધ્રુવી
- કેળવણી આજીવન પ્રક્રિયા છે.
- કેળવણી શોધખોળની પ્રક્રિયા છે.
- કેળવણી વ્યક્તિમાં સર્વાંગી અપેક્ષિત વર્તન-પરિવર્તન લાવવાની પ્રક્રિયા છે.
- કેળવણી અનુકૂલનની પ્રક્રિયા છે.
- કેળવણી એટલે નિત્ય નવું સર્જન.
- કેળવણીમાં વિદ્યાર્થી, શિક્ષક અને સમાજ એમ ત્રણ ધ્રુવ સક્રિય હોવાથી તે ત્રિધ્રુવી પ્રક્રિયા છે.
- કેળવણી માનવજીવનના વિકાસની પ્રક્રિયા છે.
એકધ્રુવી, દ્વિધ્રુવી, ત્રિધ્રુવી પ્રક્રિયા
| પ્રક્રિયા | કેન્દ્રમાં કોણ? | કોનો મત? |
|---|---|---|
| એકધ્રુવી | ફક્ત શિક્ષક – શિક્ષક બોલે, બાળક સાંભળે | જૂની પરંપરાગત પદ્ધતિ |
| દ્વિધ્રુવી | શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી – બંને વચ્ચે આંતરક્રિયા | જ્હૉન એડમ્સ |
| ત્રિધ્રુવી | વિદ્યાર્થી, શિક્ષક અને સમાજ | જ્હૉન ડ્યૂઈ |
📜 TAT-HS 2026 પ્ર. 21: "’કેળવણી એ એકધ્રુવી પ્રક્રિયા છે’ – આ વિધાન માટે શું યોગ્ય?" → શિક્ષક કેન્દ્ર સ્થાને હોય છે. (વિકલ્પો: બાળક, શૈક્ષણિક સામગ્રી, શિક્ષક, ગુણાત્મક સુધાર કેન્દ્રમાં)
📜 TET-II 2017 પ્ર. 5 ✍️: "કેળવણીની દ્વિધ્રુવી પ્રક્રિયા તરીકે કોણે સ્વીકારી?" → એડમ્સ (વિકલ્પો: જ્હૉન ડ્યૂઈ, રોસ, એડમ્સ, સ્મિથ)
⚠️ કેટલાંક પુસ્તકો ત્રીજો ધ્રુવ "અભ્યાસક્રમ" ગણાવે છે. ડી.એલ.એડ.માં "સમાજ" છે. પરીક્ષામાં વિકલ્પો જોઈને જવાબ આપવો.
💡 ઉદાહરણ – આપણી વાર્તામાં: નીલનો વર્ગ = એકધ્રુવી (ફક્ત નીલ બોલતો હતો). જાનકીનો વર્ગ = ત્રિધ્રુવી (બાળકો, જાનકી અને શાળા-સમાજની કૅન્ટીન, ત્રણેય જોડાયાં).
ઔપચારિક શિક્ષણ અને કેળવણી
"ઔપચારિક અને અનૌપચારિક શિક્ષણનો સુમેળ તે જ કેળવણી, જેને આપણે ભણતર અને ગણતર કહીએ છીએ."
| ઔપચારિક શિક્ષણ | કેળવણી (અનૌપચારિક સાથે) |
|---|---|
| નિશ્ચિત સમયમર્યાદા (ધોરણ 1 એટલે 1 વર્ષ) | જન્મથી મૃત્યુપર્યંત |
| નિશ્ચિત બંધારણ | અનાયાસ પ્રક્રિયા (આપમેળે થાય) |
| શાળા-મહાશાળા જેવી આયોજિત સંસ્થાઓ | પાડોશ, મિત્રો, પ્રકૃતિ, સમાજ, અનુભવોમાંથી |
| સભાનતાપૂર્વક થાય | પૂર્વ આયોજન કે સભાનતા નથી |
| પ્રત્યક્ષ પણ અલ્પજીવી 📜 | દીર્ઘજીવી – વર્તનમાં ઊતરી જાય |
| ઔપચારિક પરીક્ષણ થઈ શકે | ઔપચારિક મૂલ્યાંકન થઈ શકતું નથી |
📜 TAT-HS 2026 પ્ર. 26: "શિક્ષણના આ સ્વરૂપમાં શિક્ષણ પ્રત્યક્ષ પણ અલ્પજીવી હોય છે." → ઔપચારિક શિક્ષણ (વિકલ્પો: દૂરવર્તી, નિરંતર, અનૌપચારિક, ઔપચારિક)
💡 સરળ શબ્દોમાં: અલ્પજીવી = થોડો સમય જ ટકે · દીર્ઘજીવી = લાંબો સમય ટકે · અનાયાસ = પ્રયત્ન વગર, આપમેળે.
ઉદાહરણ: વર્ગમાં ગોખેલી કવિતા થોડા સમયમાં ભુલાઈ જાય છે (અલ્પજીવી). પણ "દીવાની જ્યોતથી દાઝેલું બાળક ફરી ક્યારેય જ્યોતને સ્પર્શતું નથી" – આ અનુભવનું શિક્ષણ જીવનભર ટકે છે (દીર્ઘજીવી).
સમાજમાં બાળક કેવી રીતે શીખે છે?
- અનુકરણ અને અનુસરણ – શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ: માતૃભાષા.
- મતારોપણ – "સાચું બોલાય, ખોટું ન બોલાય", "પુસ્તકને પગ ન અડાડાય".
- સામાજિકીકરણ – "સંગ તેવો રંગ".
- અનુભવ અને અવલોકન – દાદી ગાયને જે રીતે બોલાવે, તે જોઈને બાળક પણ એમ જ બોલાવતાં શીખે.
- શારીરિક નિયંત્રણો – લાગણી અને આવેગ પર કાબૂ સમાજ શીખવે.
- અનુભવના પુનર્ગઠન દ્વારા – મહેનતના અનેક અનુભવો જોડાઈને "મહેનત કરવી જોઈએ" એ મૂલ્ય બને.
💡 મતારોપણ = મોટાં દ્વારા બાળકના મનમાં કોઈ વાત (મત) મૂકવી.
કેળવણીનાં ધ્યેયો
"પ્રયોજન વિના મૂર્ખ વ્યક્તિ પણ કાર્ય કરતો નથી." તેથી કેળવણી પણ હેતુલક્ષી પ્રક્રિયા છે.
| ધ્યેય | મહત્ત્વની વાત | 💡 ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| જ્ઞાનપ્રાપ્તિ (આત્મજ્ઞાન) | "વ્યક્તિત્વ ઘડતરનો સૌપ્રથમ નિયમ પોતાની જાતની ઓળખ છે." વ્યક્તિ પોતાની શક્તિઓ, મર્યાદાઓ, રસ-રુચિ, વલણ જાણે | સચિન તેંડુલકરને ક્રિકેટ છોડાવી બીજે મોકલ્યા હોત, તો ભારતને શ્રેષ્ઠ ખેલાડી ન મળત |
| વ્યાવસાયિક સજ્જતા | પોતાની શક્તિ પ્રમાણેનો વ્યવસાય | ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન |
| લોકશાહી, નાગરિકત્વ ઘડતર | સ્વતંત્રતા અને જવાબદારી પૂરક છે | મતદાન કરવું, નિયમ પાળવા |
| ચારિત્ર્ય નિર્માણ | હર્બાર્ટ: "કેળવણીનું સમગ્ર કાર્ય એક શબ્દમાં – નીતિમત્તા (Morality)" | નરસિંહ મહેતાના "વૈષ્ણવજન" જેવું ઘડતર |
| મૂલ્યોની રક્ષા | સામાજિક, સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક મૂલ્યો | – |
| સ્વાવલંબન | ગાંધીજી તેને મુખ્ય ઉદ્દેશ માને છે – શારીરિક, માનસિક, આર્થિક | જાતે કમાઈ શકે તેવી આવડત |
| બળ, ધૈર્ય, સંવેદનશીલતા, બુદ્ધિ | રસેલ: બળ = શારીરિક લક્ષણ; "અધૂરો ઘડો છલકાય ઘણો" – અધીરાઈ અધૂરી કેળવણીની નિશાની | ડૉક્ટર દર્દીની પીડા સમજે |
📜 TAT-HS 2026 પ્ર. 23: "કેળવણીનો એક ઉદ્દેશ ‘આત્મસાક્ષાત્કાર’ છે. કયું વિધાન આત્મસાક્ષાત્કારને યોગ્ય રીતે રજૂ કરે છે?" → માનવને પોતાની મહત્તાઓ અને મર્યાદાઓનું જ્ઞાન થવું. (બીજા વિકલ્પો: પોતાની ઇચ્છા અનુસાર વર્તવું, શિસ્તબદ્ધ વર્તન, માનસિક વિકારોથી મુક્ત થવું)
વ્યક્તિગત હેતુ અને સામાજિક હેતુ
| વ્યક્તિગત હેતુ | સામાજિક હેતુ |
|---|---|
| દરેક વ્યક્તિનો તેના રસ-રુચિ, ક્ષમતા અને જરૂરિયાત પ્રમાણે વિકાસ | વ્યક્તિ સમાજ માટે ઉપયોગી નાગરિક બને |
| વ્યક્તિ કેન્દ્રમાં | સમાજ કેન્દ્રમાં |
📜 TAT-HS 2026 પ્ર. 25: "શિક્ષણ વ્યક્તિના રસરુચિ, ક્ષમતા અને જરૂરિયાતો અનુસાર વિકાસ માટે છે." – કયો હેતુ? → વ્યક્તિગત હેતુ (વિકલ્પો: સામાજિક, વ્યક્તિગત, ઉપયોગિતા, વિકાસાત્મક)
📜 TET-II 2015 પ્ર. 17 ✍️: "શિક્ષણનું મુખ્ય કાર્ય?" → વિદ્યાર્થીઓમાં નિહિત આંતરિક શક્તિઓનો વિકાસ કરવો (Education = E + duco યાદ કરો!)
કેળવણીના ચાર સ્તંભ – ડેલોર્સ અહેવાલ (1996)
યુનેસ્કોનો 21મી સદી માટેનો અહેવાલ જૅક્સ ડેલોર્સના અધ્યક્ષપદે 1996માં પ્રકાશિત થયો:
- અધ્યયન કરતાં શીખવું (Learning to know)
- કામ કરતાં શીખવું (Learning to do)
- સહજીવન જીવતાં શીખવું (Learning to live together)
- માનવ બનતાં શીખવું (Learning to be)
📜 TET-II 2015 પ્ર. 14 ✍️: "શિક્ષણ એ ભીતરનો ખજાનો છે" – કયા પંચે કહ્યું? → ડેલોર્સ પંચ (અહેવાલનું નામ: Learning: The Treasure Within)
શિક્ષણની તાત્ત્વિક વિચારધારાઓ: આદર્શવાદ, પ્રકૃતિવાદ, વ્યવહારવાદ
💡 તત્ત્વજ્ઞાન / વિચારધારા (વાદ) = જીવન અને જગત વિશેનો મૂળભૂત વિચાર. જેવો વિચાર, તેવું શિક્ષણ. જેમ કે કોઈ માને કે "મન સૌથી મહત્ત્વનું", તો તે શિક્ષણમાં વિચાર-ચર્ચા પર ભાર મૂકશે.
| મુદ્દો | આદર્શવાદ (Idealism) | પ્રકૃતિવાદ (Naturalism) | વ્યવહારવાદ / પ્રયોજનવાદ (Pragmatism) |
|---|---|---|---|
| મૂળ વિચાર | મન, વિચાર, આત્મા સૌથી મહત્ત્વનાં; વિચાર જ સાચું સત્ય. બીજું નામ "વિચારવાદ" 📜 | પ્રકૃતિ સર્વોપરી; "કુદરત તરફ પાછા વળો"; બાળક જન્મથી સારું | જે ઉપયોગી અને કામ કરે તે સાચું; અનુભવ અને પ્રયોગથી સત્ય નક્કી થાય |
| મુખ્ય વિચારકો | પ્લેટો, સૉક્રેટિસ, ગાંધીજી, ટાગોર, વિવેકાનંદ | રુસો, હર્બર્ટ સ્પેન્સર | વિલિયમ જેમ્સ, જ્હૉન ડ્યૂઈ, કિલપેટ્રિક 📜 |
| ધ્યેય | આત્મસાક્ષાત્કાર, સત્યમ્-શિવમ્-સુંદરમ્ જેવાં શાશ્વત મૂલ્યો | બાળકની કુદરતી શક્તિઓનો સહજ વિકાસ | જીવનમાં ઉપયોગી બનવું, સામાજિક કાર્યક્ષમતા, લોકશાહી જીવન |
| મૂલ્યો | શાશ્વત, નિરપેક્ષ (કદી ન બદલાય) | – | સાપેક્ષ – સમય અને સંજોગ પ્રમાણે બદલાય 📜 |
| પદ્ધતિ | પ્રશ્નોત્તરી 📜 (સૉક્રેટિસ), વ્યાખ્યાન, ચર્ચા, અનુકરણ | ક્રિયા દ્વારા, પ્રત્યક્ષ અનુભવ, હ્યુરિસ્ટિક, રમત | પ્રોજેક્ટ 📜, સમસ્યા ઉકેલ, પ્રયોગ, વિજ્ઞાનની પદ્ધતિ 📜 |
| અભ્યાસક્રમ | ધર્મ, નીતિ, સાહિત્ય, તત્ત્વજ્ઞાન, ઇતિહાસ | બાળકના રસ પ્રમાણે, પ્રકૃતિ અધ્યયન; પુસ્તકિયું નહીં 📜 | જીવનમાં ઉપયોગી વિષયો 📜, સંકલિત, વ્યવસાયલક્ષી |
| શિક્ષક | કેન્દ્રમાં, આદર્શ, "ગુરુ" | પાછળ રહી માર્ગ બતાવનાર, નિરીક્ષક | મિત્ર અને માર્ગદર્શક |
| બાળક | શિષ્ય | કેન્દ્રમાં – બાળકેન્દ્રી શિક્ષણ 📜 | સક્રિય પ્રયોગ કરનાર |
| શિસ્ત | પ્રભાવાત્મક (શિક્ષકના વ્યક્તિત્વથી), આત્મશિસ્ત | મુક્ત શિસ્ત 📜 – કુદરતી પરિણામોથી શીખે | સામાજિક શિસ્ત, સ્વ-નિયમન |
બીજી વિચારધારાઓ (ટૂંકમાં): વાસ્તવવાદ (Realism) – ભૌતિક જગત મનથી સ્વતંત્ર અને સાચું છે; ઇન્દ્રિયાનુભવ અને વિજ્ઞાન વિષયો પર ભાર · માનવતાવાદ – માનવનું ગૌરવ અને સ્વ-વિકાસ · અસ્તિત્વવાદ – વ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને પોતાની પસંદગી.
📜 પૂછાયેલા પ્રશ્નો – એક નજરે:
| પ્રશ્નનો મુખ્ય શબ્દ | જવાબ | પરીક્ષા |
|---|---|---|
| મુક્ત શિસ્તની હિમાયત | પ્રકૃતિવાદ | TAT-S 2026 પ્ર. 31 |
| પ્રશ્નોત્તરી પદ્ધતિ પર ભાર | આદર્શવાદ | TAT-S 2026 પ્ર. 32 |
| મૂલ્યો સાપેક્ષ | વ્યવહારવાદ | TAT-S 2026 પ્ર. 33 |
| બાળકેન્દ્રી શિક્ષણ કોની દેન? | પ્રકૃતિવાદ | TAT-S 2026 પ્ર. 37 |
| જેમ્સ, ડ્યૂઈ, કિલપેટ્રિક | વ્યવહારવાદ | TAT-S 2026 પ્ર. 38 |
| પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિ કોની ભેટ? | વ્યવહારવાદ | TAT-S 2026 પ્ર. 39 |
| વિજ્ઞાનની અદ્યતન પદ્ધતિનો તત્ત્વજ્ઞાનના આધાર તરીકે ઉપયોગ | વ્યવહારવાદ | TAT-HS 2026 પ્ર. 24 |
| વિચારવાદ તરીકે ઓળખાતો વાદ | આદર્શવાદ | TAT-HS 2026 પ્ર. 28 |
| જીવનમાં ઉપયોગી વિષયોનો સમાવેશ | વ્યવહારવાદ | TAT-HS 2026 પ્ર. 29 |
| પ્રકૃતિવાદ મુજબ કિશોરાવસ્થાનો અભ્યાસક્રમ | પુસ્તકિયું જ્ઞાન નહીં, પણ મુક્ત શિક્ષણ | TAT-HS 2026 પ્ર. 30 |
⚠️ ધ્યાન રાખો 1 – મુક્ત શિસ્ત: ડ્યૂઈ (વ્યવહારવાદ) અને ટાગોર પણ મુક્ત શિસ્તની હિમાયત કરે છે. છતાં TAT-S 2026ની ફાઇનલ કીમાં જવાબ પ્રકૃતિવાદ છે, કારણ કે મુક્ત શિસ્તનો મૂળ અને સૌથી પ્રબળ વિચાર રુસોનો છે.
⚠️ ધ્યાન રાખો 2 – પ્રકૃતિવાદ અને કિશોરાવસ્થા: રુસો કિશોરાવસ્થામાં ગણિત, ભાષા, વિજ્ઞાન જેવા પાયાના વિષયોનું ઔપચારિક શિક્ષણ આપવાનું કહે છે. પણ TAT-HS 30માં બાકીના વિકલ્પો (ધર્મ, આત્મરક્ષણ, સામાજિકતા) તેનાથી પણ દૂર હતા. તેથી પ્રકૃતિવાદને સૌથી નજીકનો જવાબ "પુસ્તકિયું નહીં, મુક્ત શિક્ષણ" ગણાયો.
⚠️ ધ્યાન રાખો 3 – વિજ્ઞાન: "વિજ્ઞાનની પદ્ધતિ (પ્રયોગ, ચકાસણી)" → વ્યવહારવાદ. "ભૌતિક જગત જ સાચું, ઇન્દ્રિયાનુભવ" → વાસ્તવવાદ.
💡 યાદ રાખવાની ચાવી:
- આદર્શવાદ = આત્મા, આદર્શ, પ્રશ્નો (સૉક્રેટિસ પ્રશ્નો પૂછતા)
- પ્રકૃતિવાદ = પ્રકૃતિ, બાળક કેન્દ્રમાં, મુક્ત (રુસો)
- વ્યવહારવાદ = વ્યવહારમાં ઉપયોગી, પ્રોજેક્ટ, સાપેક્ષ (ડ્યૂઈ)
પીટર્સના કેળવણીના માપદંડ
📜 અગાઉ પૂછાયેલું: TAT-S 2026 પ્ર. 36
બ્રિટિશ તત્ત્વજ્ઞાની આર.એસ. પીટર્સ (R.S. Peters) મુજબ કોઈ પ્રક્રિયાને “કેળવણી” કહેવા માટે ત્રણ માપદંડ જરૂરી છે:
| માપદંડ | અર્થ | પ્રશ્નમાં નામ |
|---|---|---|
| 1. ઇચ્છનીયતા / મૂલ્યવાન વિષયવસ્તુ | જે શીખવાય તે મૂલ્યવાન અને યોગ્ય હોય | INPUT – ઉચિત Content |
| 2. યોગ્ય રીત | શીખવવાની રીત નૈતિક અને સ્વૈચ્છિક હોય (દબાણ કે છેતરપિંડીથી નહીં) | PROCESS – પ્રક્રિયા |
| 3. જ્ઞાન અને સમજ | અંતે બાળકમાં સાચી સમજ આવે, ફક્ત ગોખણ નહીં | OUTPUT – પરિણામ |
📜 TAT-S 2026 પ્ર. 36: "પીટર્સના માપદંડમાં કયાનો સમાવેશ થતો નથી?" → ASSESSMENT – મૂલ્યાંકન (વિકલ્પો: INPUT, OUTPUT, ASSESSMENT, PROCESS)
મહાન કેળવણીકારો અને તેમના વિચારો
(1) રુસો – પ્રકૃતિવાદી
| મુદ્દો | વિગત |
|---|---|
| નામ | જીન જૅક્સ રુસો, જન્મ 24 જૂન 1712, જિનિવા |
| ઓળખ | પ્રકૃતિવાદી, ક્રાંતિકારી કેળવણીકાર; પ્રણાલીગત કેળવણીના વિરોધી |
| પુસ્તક | "એમિલ" (Emile, 1762) |
| કેળવણી એટલે | કુદરતી યા પ્રાકૃતિક વિકાસ; કુદરતી પ્રક્રિયા, કૃત્રિમ નહીં; આંતરિક-અંતઃસ્ફુરિત પ્રક્રિયા |
કેળવણીના ઉદ્દેશો: શારીરિક વિકાસ ("નિર્બળ શરીર નિર્બળ મન પેદા કરે છે") · ઇન્દ્રિયોનો વિકાસ ("ઇન્દ્રિયો જ્ઞાનનાં પ્રવેશદ્વાર છે") · પ્રાકૃતિક માનવનું ઘડતર ("બાળકને સૈનિક, પાદરી કે મેજિસ્ટ્રેટ નહીં, પણ સૌથી પ્રથમ ‘મનુષ્ય’ બનાવો") · બાળકેન્દ્રી શિક્ષણ · અનુભવ દ્વારા શિક્ષણ · વ્યાવસાયિક જીવન · મૂલ્યોનો વિકાસ.
⭐ રુસો: "બાળપણનું અને બાળકનું અધ્યયન કરો, કારણ કે તમે તેને જાણતા નથી." → આ જ બાળકેન્દ્રી શિક્ષણનું મૂળ.
રુસો: "જે આપણે સમજતા ન હોઈએ તેને સ્મરણમાં રાખવું જોઈએ નહિ. … સમજણ વિનાનું શિક્ષણ નરી ગોખણપટ્ટી છે."
શિક્ષણ પદ્ધતિઓ:
- ક્રિયા દ્વારા શિક્ષણ (Learning by doing) – "વાચન એ બાલ્યાવસ્થાનો અભિશાપ છે."
- પ્રત્યક્ષ અનુભવ દ્વારા – પુસ્તકિયા જ્ઞાનમાં વિશ્વાસ નથી; સ્થળોની મુલાકાત.
- હ્યુરિસ્ટિક પદ્ધતિ – બાળકને નિયમોના મૂળ શોધકની સ્થિતિમાં મૂકવું.
- વ્યક્તિગત શિક્ષણ – વૈયક્તિક તફાવતો ધ્યાનમાં.
- સ્વયં શિક્ષણ (Learning how to learn) – "શિક્ષકનું કામ શીખવવાનું નહિ, પણ દોરવાનું છે."
- આચરણ દ્વારા (Example is better than precept) – સીધા નૈતિક ઉપદેશનો વિરોધ.
💡 હ્યુરિસ્ટિક પદ્ધતિ – ઉદાહરણ: શિક્ષક "પાણી 100° સે.એ ઊકળે" એવું કહી દેતા નથી. બાળકો જાતે થર્મોમીટર મૂકી, ગરમ કરી, જાતે શોધે કે પાણી ક્યારે ઊકળે છે. શોધ કરવાનો રોમાંચ!
"Heuristic" = ગ્રીક શબ્દ "હું શોધું છું" પરથી.
(2) ગાંધીજી – આદર્શવાદી
જીવનદર્શન: ઈશ્વરમાં શ્રદ્ધા · સત્ય, અહિંસા, પ્રેમ-કરુણા · ભ્રાતૃત્વ · અભય · સત્યાગ્રહ · "જનસેવા એ જ પ્રભુસેવા".
ગાંધીજી: "કેળવણી એટલે બાળક અને મનુષ્યના શરીર, મન અને આત્માના ઉત્તમાંશોનું આવિષ્કરણ." · "અક્ષરજ્ઞાન એ કેળવણીનો અંત કે પ્રારંભબિંદુ નથી, જ્ઞાનપ્રાપ્તિનું સાધન છે." · "કેળવણી એ લોકશાહીનો પ્રાણવાયુ છે."
કેળવણીના હેતુઓ: સ્વાવલંબન (આર્થિક, સામાજિક, માનસિક) · સાંસ્કૃતિક વિકાસ · ચારિત્ર્ય નિર્માણ · મુક્તિ ("સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે") · સર્વાંગીણ વિકાસ – હસ્ત, હૈયું અને મસ્તિષ્ક · ઉચ્ચતમ મૂલ્યો · આત્મસાક્ષાત્કાર (સર્વોચ્ચ ઉદ્દેશ).
💡 સામાજિક સ્વાવલંબન – મૂળ વાક્ય: "જે કેળવણી કામથી કરમાય અને શ્રમથી શરમાય એ સાચી કેળવણી નથી." એટલે ભણેલો માણસ પોતાનું કામ જાતે કરવામાં શરમ ન અનુભવે.
⭐ બુનિયાદી શિક્ષણ (નઈ તાલીમ / વર્ધા યોજના)
લાક્ષણિકતાઓ:
- 6 થી 14 વર્ષનાં બાળકો માટે મફત, ફરજિયાત અને સાર્વત્રિક પ્રાથમિક શિક્ષણ
- ઉદ્યોગકેન્દ્રી શિક્ષણ – કોઈ સ્થાનિક, ઉત્પાદક ઉદ્યોગ કેન્દ્રમાં
- સ્વાવલંબન – શાળા પણ ઉદ્યોગથી ખર્ચ કાઢે
- માતૃભાષા દ્વારા શિક્ષણ
- અહિંસા 6. નાગરિકતા 7. સહકારી સમાજ
અભ્યાસક્રમ: પાયાનો ઉદ્યોગ (કૃષિ, કાંતણ-વણાટ, સુથારીકામ, માટીકામ…) · સમૂહજીવન · માતૃભાષા · ગણિત · સામાજિક અધ્યયન · સામાન્ય વિજ્ઞાન · કળાઓ · હિંદી · શારીરિક શિક્ષણ. ધાર્મિક શિક્ષણને બદલે નૈતિક શિક્ષણ.
અધ્યાપન પદ્ધતિ: માતૃભાષા દ્વારા · ક્રિયા દ્વારા · ઉત્પાદક ઉદ્યોગ દ્વારા · "લેખન શીખવતાં પહેલાં વાચન, અને વર્ણમાળા શીખવતાં પહેલાં ચિત્રકળા" · સમવાય (અનુબંધ) દ્વારા શિક્ષણ.
💡 સમવાય / અનુબંધ = એક પ્રવૃત્તિ કે ઉદ્યોગને કેન્દ્રમાં રાખી, તેની સાથે બધા વિષયો જોડીને શીખવવા.
ઉદાહરણ: "કાંતણ" કરતાં કરતાં – તારની લંબાઈ માપવી (ગણિત), કપાસનો છોડ કેવી રીતે ઊગે (વિજ્ઞાન), ખાદીનો ઇતિહાસ (સામાજિક વિજ્ઞાન), પ્રવૃત્તિનું વર્ણન લખવું (ભાષા).
📜 TET-II 2023 પ્ર. 5: "’સમવાયી શિક્ષણ‘નો ખ્યાલ કોણે આપ્યો છે?" → ગાંધીજી. (વિકલ્પો: સ્વામી વિવેકાનંદ, શ્રી અરવિંદ, રવીન્દ્રનાથ ટાગોર, ગાંધીજી) – ⚠️ શ્રી અરવિંદનું "સર્વાંગી (પૂર્ણ) શિક્ષણ" અને ગાંધીજીનું "સમવાય" ગૂંચવવાં નહીં.
📜 TET-II 2015 પ્ર. 4 ✍️: "બુનિયાદી શિક્ષણના સિદ્ધાંતોમાં કયાનો સમાવેશ થતો નથી?" (વિકલ્પો: વ્યાવસાયિક શિક્ષણ, મફત-ફરજિયાત શિક્ષણ, માતૃભાષા દ્વારા શિક્ષણ, સમવાય શિક્ષણ)
⚠️ ચારેય બુનિયાદી શિક્ષણનાં લક્ષણ છે, એટલે આ પ્રશ્નમાં ખામી હતી. નિયમ યાદ રાખો: બુનિયાદી શિક્ષણમાં અંગ્રેજી માધ્યમ, પુસ્તકકેન્દ્રી શિક્ષણ, ધાર્મિક શિક્ષણ નથી.
પ્રભાવ: માતૃભાષા માધ્યમ · 6–14 વર્ષ ફરજિયાત-મફત શિક્ષણ · કોઠારી કમિશનનું "કાર્યાનુભવ" અને પછી "સમાજોપયોગી ઉત્પાદક કાર્ય (SUPW)" · પ્રવૃત્તિ દ્વારા શિક્ષણ.
(3) જ્હૉન ડ્યૂઈ – વ્યવહારવાદના પ્રણેતા
| મુદ્દો | વિગત |
|---|---|
| દેશ | અમેરિકા |
| ઓળખ | "વ્યવહારવાદના પ્રણેતા", પ્રયોગવાદી, પ્રગતિવાદી, લોકશાહીના પુરસ્કર્તા |
| પુસ્તકો | "How we think", "Interest and Effort in Education" |
| કેળવણી | "અનુભવોના પુનઃનિર્માણની નિરંતર ચાલતી પ્રક્રિયા"; "વ્યક્તિના સામાજિકીકરણની પ્રક્રિયા" |
અભ્યાસક્રમના સિદ્ધાંતો: ઉપયોગિતા · સ્થિતિસ્થાપકતા (લવચીકતા) · બાળકોના અનુભવો · સામાજિક અનુભવો · સમવાય અને એકીકરણ · પ્રવૃત્તિ · રસ.
પદ્ધતિઓ: ક્રિયા દ્વારા · સ્વાનુભવ દ્વારા · પ્રવૃત્તિ દ્વારા · પ્રયોગ દ્વારા · સમસ્યા ઉકેલ પદ્ધતિ · પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિ – "ડ્યૂઈની વ્યવહારવાદી વિચારસરણીની એક ઉત્તમ ભેટ", જેને કિલપેટ્રિકે વ્યવસ્થિત સ્વરૂપ આપ્યું.
પ્રોજેક્ટનાં સોપાન: (1) પરિસ્થિતિનું નિર્માણ (2) પ્રોજેક્ટની પસંદગી (3) આયોજન (4) અમલીકરણ (5) મૂલ્યાંકન
💡 સમસ્યા ઉકેલ – ડ્યૂઈની શરત: સમસ્યા બહુ સહેલી પણ નહીં (વિચારવું જ ન પડે) અને બહુ કઠિન પણ નહીં (ઉકેલ જ ન મળે).
પ્રોજેક્ટ – ઉદાહરણ: આપણી વાર્તામાં જાનકીનો "કૅન્ટીનનો હિસાબ" – બાળકોએ જાતે યોજના ઘડી, અમલ કર્યો અને અંતે ચકાસ્યું.
આધુનિક શિક્ષણ પર અસર: લોકશાહી મૂલ્યોની કેળવણી · રસ અને પ્રેરણા · મુક્ત શિસ્ત / સ્વ-નિયમન · પ્રયોગાત્મક શાળા (Laboratory School) અમેરિકામાં · શાળા – સમાજની લઘુ આવૃત્તિ · શાળામાં સ્વ-શાસન (વિદ્યાર્થી મંડળ).
(4) ગિજુભાઈ બધેકા – "મૂછાળી મા"
| મુદ્દો | વિગત |
|---|---|
| બિરુદ | "બાળકોના ગાંધી", "મૂછાળી મા", "બાલસાહિત્યના બ્રહ્મા" (કાકાસાહેબ કાલેલકરે આપેલું) |
| સંસ્થા | 1926માં નૂતન બાલશિક્ષણ સંઘ, ભાવનગર; સામયિક "શિક્ષણ પત્રિકા" |
| પુસ્તક | "વાર્તાનું શાસ્ત્ર" |
| સન્માન | ગુજરાતી સાહિત્ય સભા – રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક |
| પ્રેરણા | મોન્ટેસરી પદ્ધતિનો અભ્યાસ કરી પોતાની આગવી પદ્ધતિ |
⭐ ગિજુભાઈ: "જેઓ ચોપડી વાંચીને જ્ઞાન લેવાની મુરાદ રાખે છે તેઓ મહેતાજી થશે, જેઓ બાળકને વાંચીને જ્ઞાન મેળવશે તે કેળવણીકાર થશે." · "બાળક કેળવણીકાર માટે સમર્થ, અદ્વિતીય અને મહાન ગ્રંથ છે."
ગિજુભાઈ: "બાળકોને શીખવવામાં ખરું તો હું જ શીખ્યો છું."
સિદ્ધાંતો: બાળકનું સ્વતંત્ર વ્યક્તિત્વ · સ્વાવલંબન · મુક્ત, પ્રસન્ન પર્યાવરણ · ઇન્દ્રિયો દ્વારા શિક્ષણ · પ્રકૃતિ દ્વારા શિક્ષણ · સર્જનશીલતા (વાર્તા, નાટક, લોકગીત).
પદ્ધતિઓ: ઇન્દ્રિયોનું શિક્ષણ · અવલોકન · ક્રિયા · પ્રવૃત્તિ (બાગાયત, માટીકામ, વાર્તાકથન, બાળનાટક) · અનુભવ (પ્રવાસ).
શિસ્ત = સ્વ-નિયમન: બાળકને પ્રવૃત્તિમાંથી નિજાનંદ મળે, ત્યારે તે ઇનામના પ્રલોભન કે સજાના ડરમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે.
💡 "બાળકને વાંચવું" એટલે શું? પુસ્તક વાંચીએ તેમ બાળકને ધ્યાનથી જોવું: તેને શું ગમે છે, શું નથી ગમતું, તે શેનાથી ડરે છે, ક્યારે ખુશ થાય છે. પછી તે પ્રમાણે ભણાવવું.
(5) સ્વામી વિવેકાનંદ
⭐ "Education is manifestation of perfection already existing in man." – મનુષ્યમાં જન્મથી જ પૂર્ણત્વ પડેલું છે; શિક્ષણ તેને બહાર લાવે છે.
"Learning is really discovering." – કેળવણી એ ખોજની પ્રક્રિયા છે.
"Arise, awake and stop not till the goal is reached." (ઊઠો, જાગો અને ધ્યેય પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી અટકો નહીં.)
"No education can be called national unless it inspires love for country."
- જીવનમંત્ર: "જનસેવા એ જ પ્રભુસેવા". ગુરુ: સ્વામી રામકૃષ્ણ. મૂળ નામ: નરેન્દ્ર.
- વિચારનું મૂળ: વેદાંતનો અદ્વૈતવાદ.
- ઉદ્દેશ: આંતરિક શક્તિઓ પ્રગટ કરવી · પૂર્ણતાનું પ્રગટીકરણ · આત્મવિશ્વાસ, આત્મશ્રદ્ધા, આત્મનિયંત્રણ, આત્મનિર્ભરતા · દેશપ્રેમ.
- પદ્ધતિ: એકાગ્રતા (Method of Concentration) · યૌગિક વિધિ · તર્ક, ચર્ચા · વ્યક્તિગત માર્ગદર્શન · ગોખણપટ્ટીને સ્થાન નથી. "માહિતી ભરી દેવાથી જ અધ્યયન થતું હોય તો પુસ્તકાલયો સૌથી વધુ વિદ્વાન ગણાય."
- શિક્ષક: મિત્ર, પરામર્શક, પથપ્રદર્શક.
- "શિક્ષણ એ જ્ઞાન, કર્મ અને ભક્તિનો ત્રિવેણી સંગમ છે." · "કોઈ કોઈને શીખવી શકતું નથી, વ્યક્તિ સ્વયં શીખી શકે છે." · "સ્ત્રીઓને શિક્ષણ ન આપવાથી રાષ્ટ્રની અધોગતિ થાય છે."
💡 "છોડ" ઉદાહરણ: જેમ છોડ પોતાની આગવી રીતે વિકસે અને આપણે ફક્ત તેની સંભાળ લઈએ, તેમ બાળકને પણ પોતાની રીતે વિકસવા દેવું.
(6) સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી (ટૂંકમાં)
- ગ્રંથ: "સત્યાર્થપ્રકાશ". વેદ = જ્ઞાનનો સ્ત્રોત.
- શિક્ષણ = અંધકારમાંથી પ્રકાશમાં, અસત્યમાંથી સત્યમાં, અજ્ઞાનમાંથી જ્ઞાનમાં લઈ જવું (ઉપનયન).
- પાંચ વર્ષ સુધી માતા, 5–8 વર્ષ પિતા શિક્ષણ આપે; આઠ વર્ષે શાળાએ મોકલવું.
- શાળા શહેરથી ઓછામાં ઓછી ચાર કોસ (આઠ માઈલ) દૂર હોવી જોઈએ.
- "માતા શત્રુઃ પિતા વૈરી યેન બાલો ન પાઠિતઃ" – બાળકને ન ભણાવનાર માતા શત્રુ અને પિતા વેરી છે.
📝 શ્રી અરવિંદનો ભાગ પરીક્ષાલક્ષી નથી. ફક્ત વ્યાખ્યા યાદ રાખો: "વિકાસોન્મુખ આત્માની અંતર્ગત શક્તિઓ દ્વારા પૂર્ણતાની પ્રાપ્તિ" ("Education is helping the growing soul to draw out that is itself").
(7) રવીન્દ્રનાથ ટાગોર – આદર્શવાદી
- કેળવણી: "સત્યની સનાતન ખોજ, સત્યની અભિવ્યક્તિ અને સત્યની સ્વીકૃતિ". શિક્ષણ ગતિશીલ, જીવંત અને જીવનલક્ષી હોવું જોઈએ.
- પ્રકૃતિ અને મનુષ્ય વચ્ચે "લોહીની સગાઈ (kindred ship)" છે; "પ્રકૃતિ એ શ્રેષ્ઠ શિક્ષક છે."
- હેતુ: શારીરિક, બૌદ્ધિક, નૈતિક-આધ્યાત્મિક વિકાસ · આંતરરાષ્ટ્રીય સમજ અને વૈશ્વિક બંધુત્વ.
- પદ્ધતિ: પ્રવૃત્તિ, ક્રિયા, અવલોકન (પ્રવાસ), પ્રશ્નોત્તર અને ચર્ચા, હ્યુરિસ્ટિક. પુસ્તકિયા શિક્ષણના પ્રખર વિરોધી.
- શિસ્ત: મુક્ત શિસ્ત; દમનવાદી શિસ્તના વિરોધી.
- શિક્ષક: "ટાગોર આદર્શવાદી હતા. આથી, શિક્ષણમાં ગુરુનું અદ્વિતીય સ્થાન છે."
- શાંતિનિકેતન – 1901; પછી વિશ્વભારતી (કેન્દ્રીય યુનિવર્સિટી). ત્રણ અંગ: શાંતિનિકેતન, યુનિવર્સિટી, ગ્રામનવનિર્માણ સંસ્થા.
- ડૉ. મુકરજી: ટાગોર "આધુનિક ભારતના શૈક્ષણિક પુનરુત્થાનના પયગંબર".
(8) ડૉ. મારિયા મોન્ટેસરી
| મુદ્દો | વિગત |
|---|---|
| દેશ | ઇટલી, જન્મ 1870; પ્રથમ મહિલા કેળવણીકાર (ગિજુભાઈના શબ્દોમાં) |
| અભ્યાસ | રોમ વિદ્યાપીઠમાંથી એમ.ડી. (ડૉક્ટર); પહેલાં મંદબુદ્ધિનાં બાળકો પર કામ (1898–1900) |
| પ્રથમ બાલગૃહ | જાન્યુઆરી 1907 (Casa dei Bambini) |
| પુસ્તક | "મોન્ટેસરી પદ્ધતિ" |
| ⭐ મુખ્ય માન્યતા | "બુદ્ધિનો સંપૂર્ણ વિકાસ ઇન્દ્રિયોના વિકાસ પર જ અવલંબે છે." → ઇન્દ્રિય શિક્ષણ |
📜 TET-I 2025 પ્ર. 10: "’બુદ્ધિનો સંપૂર્ણ વિકાસ ઇન્દ્રિયોના વિકાસ પર જ અવલંબે છે’ એવું કોનું માનવું છે?" → મેડમ મોન્ટેસરી (વિકલ્પો: થર્સ્ટન, સ્પિયરમેન, મોન્ટેસરી, હેનમોન)
📜 TET-I 2025 પ્ર. 13: "કઈ જોડ અયોગ્ય?" → "ઇન્દ્રિય શિક્ષણનાં સાધનો – જ્હૉન ડ્યૂઈ" (ખરેખર મોન્ટેસરી) (બાકીની જોડ સાચી: મનોસામાજિક વિકાસ – એરિક્સન, કિન્ડરગાર્ટન – ફ્રોબેલ, બુદ્ધિની સમજ – થોર્નડાઇક)
મોન્ટેસરી પદ્ધતિનાં ત્રણ તત્ત્વો:
- સ્વાધીનતા – "છ વર્ષે બાળક મોટાભાગનાં કાર્યો જાતે કરી શકે તેટલું સ્વાધીન બનાવવું"; "બિનજરૂરી કાળજી વધુ લેવાથી સ્વાધીનતા ઘટે છે"; 3 થી 6 વર્ષે સ્વાધીનતાની કેળવણી આવશ્યક.
- નિયમન – બાળકને ગમતી પ્રવૃત્તિ કરવાની સ્વતંત્રતા મળે, ત્યારે નિયમન આપોઆપ વિકસે.
- સ્વતંત્રતા – પોતાના રસની પ્રવૃત્તિ કરવા મુક્ત; "શિક્ષણમાં ખરું સ્વાતંત્ર્ય આવે તો શિક્ષા, ઇનામ, હરીફાઈની પ્રથાનો અંત આવે."
સાધનોની વિશેષતા: આકર્ષક · મજબૂત-ટકાઉ · સ્વયંભૂલ સુધારક · ક્રિયાત્મક · સહેલાથી અઘરા તરફ · એકાકીકરણ (એક સાધનથી એક સમયે એક જ ઇન્દ્રિયનું શિક્ષણ) · સહેલાઈથી હેરફેર થાય · પ્રબોધક (માનસિક વિકાસને પ્રેરે).
ઇન્દ્રિય શિક્ષણનાં સાધનો:
| ઇન્દ્રિય | સાધન |
|---|---|
| દર્શેન્દ્રિય (આંખ) | પરિમાણ: દટ્ટાપેટી, ગુલાબી મિનારો, પહોળી સીડી, લાંબી સીડી · રંગ: રંગની તકતીઓ · આકાર: ભૌમિતિક આકૃતિની પેટી, રચના પેટી |
| સ્પર્શેન્દ્રિય (ત્વચા) | સ્પર્શનાં પાટિયાં, સ્પર્શની તકતી, વજનની તકતી, શીતોષ્ણ પારખવાનું સાધન |
| કર્ણેન્દ્રિય (કાન) | અવાજની ડબ્બી |
| ઘ્રાણેન્દ્રિય (નાક) | ગંધની ડબ્બી અથવા પોટલી |
| સ્વાદેન્દ્રિય (જીભ) | ગળ્યો, ખાટો, ખારો, તૂરો, કડવો – પાંચ સ્વાદ |
💡 સરળ શબ્દોમાં: સ્વયંભૂલ સુધારક = બાળક ભૂલ કરે તો સાધન પોતે જ બતાવી દે. જેમ કે દટ્ટાપેટીમાં ખોટો દટ્ટો ખોટા ખાનામાં નાખે, તો છેલ્લો દટ્ટો કોઈ ખાનામાં નહીં બેસે. શિક્ષકે કહેવું જ ન પડે!
મોન્ટેસરી શિક્ષક: "પ્રથમતઃ વિજ્ઞાનશાસ્ત્રી" – બાળકનું ધીરજથી, ધ્યાનથી નિરીક્ષણ કરનાર.
(9) ફ્રોબેલ – કિન્ડરગાર્ટન
- મુખ્ય સિદ્ધાંત: સર્જનાત્મક સ્વયંપ્રવૃત્તિ દ્વારા બાળકનો સર્વાંગી વિકાસ.
- દેશ: જર્મની. કિન્ડરગાર્ટન = "બાળકોનો બાગ". શાળા બાગ, બાળકો છોડ, અને શિક્ષક માળી.
- ⭐ ફ્રોબેલનાં શૈક્ષણિક સાધનોને "ફ્રોબેલની બક્ષિસ" (Gifts) કહે છે.
📜 TET-I 2025 પ્ર. 4: "ફ્રોબેલે આપેલ બાળશિક્ષણ પદ્ધતિમાં વપરાતાં શૈક્ષણિક સાધનો કયા ખાસ નામથી ઓળખાય છે?" → ફ્રોબેલની બક્ષિસ (વિકલ્પો: ફ્રોબેલનાં રમકડાં, ફ્રોબેલની TLM, ફ્રોબેલની પ્રવૃત્તિ, ફ્રોબેલની બક્ષિસ)
બક્ષિસો: (1) ઊનના રંગીન છ દડા (3 મૂળ રંગ + 3 મિશ્ર રંગ) (2) ગોળ, ઘન અને નળાકારની પેટી – "ગોળ અસ્થિર, ઘન સ્થિર" (3) મોટો ઘન અને તેના આઠ સરખા ભાગ – સમગ્ર અને અંશનો ખ્યાલ (4–6) મોટો ઘન અને તેના લંબચોરસ / ત્રિકોણાકાર ભાગ (7) ક્ષેત્રાકારની પેટી (8) સળીની પેટી (9) વર્તુળ-અર્ધવર્તુળાકાર રંગીન પેટી.
હસ્તઉદ્યોગ પ્રવૃત્તિઓ: માટીકામ, ગડીકામ, કાતરકામ, રંગકામ, સાદડી ગૂંથવી, સીવણકામ, ચિત્રકામ. ઉપરાંત ગીતો અને વાર્તાઓ.
⚠️ ધ્યાન રાખો: ફ્રોબેલ = બક્ષિસ, કિન્ડરગાર્ટન, ગીતો · મોન્ટેસરી = ઇન્દ્રિય શિક્ષણનાં સાધનો, બાલગૃહ, સ્વાધીનતા · ગિજુભાઈ = બાલમંદિર, વાર્તા (મોન્ટેસરીથી પ્રેરિત).
(10) ગુજરાતના કેળવણીકારો અને સંસ્થાઓ
| કેળવણીકાર | સંસ્થા / ઓળખ |
|---|---|
| નાનાભાઈ ભટ્ટ | દક્ષિણામૂર્તિ, ભાવનગર; લોકભારતી, સણોસરા 📜 |
| ગિજુભાઈ બધેકા | બાલમંદિર (દક્ષિણામૂર્તિ); નૂતન બાલશિક્ષણ સંઘ (1926) |
| હરભાઈ ત્રિવેદી | ઘરશાળા, ભાવનગર |
| મનુભાઈ પંચોળી "દર્શક" | લોકભારતી, સણોસરા સાથે |
| ગાંધીજી | ગુજરાત વિદ્યાપીઠ, અમદાવાદ (1920) |
📜 TET-II 2015 પ્ર. 1 ✍️: "સણોસરા સ્થિત લોકભારતી સંસ્થાની સ્થાપના કોણે કરી?" → નાનાભાઈ ભટ્ટ (વિકલ્પો: ગિજુભાઈ બધેકા, હરભાઈ ત્રિવેદી, નાનાભાઈ ભટ્ટ, મનુભાઈ પંચોળી)
📜 TET-I 2015 પ્ર. 21 ✍️: "શિક્ષણ મનોવિજ્ઞાન શિક્ષકની તૈયારીનો પાયો છે" – ચાર્લ્સ સ્કિનર.
બાળકેન્દ્રી શિક્ષણ એટલે શું?
પૃષ્ઠભૂમિ
- ભારતીય બંધારણની 45મી કલમ મુજબ 6 થી 14 વર્ષનાં બાળકોને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણની જોગવાઈ.
- પછી 1986ની નવી શિક્ષણનીતિ, D.P.E.P., 2001થી સર્વ શિક્ષા અભિયાન, અને RTE – 2009.
- "આધુનિક મત મુજબ શિક્ષણ બાળકેન્દ્રી બન્યું છે. એટલે કે શાળાના તમામ શૈક્ષણિક વ્યવહારો બાળકને કેન્દ્રમાં રાખીને ગોઠવવામાં આવે તે ખૂબ જ જરૂરી છે."
શિક્ષકકેન્દ્રી અને બાળકેન્દ્રી શિક્ષણ
| શિક્ષકકેન્દ્રી (રૂઢિગત) | બાળકેન્દ્રી | |
|---|---|---|
| કેન્દ્રમાં | શિક્ષક – જે, જે રીતે, જેટલું ભણાવે | બાળક – તેનો સર્વાંગી વિકાસ |
| પદ્ધતિ | "ચૉક અને ટૉક" | પ્રવૃત્તિ, શોધ, રમત, પ્રોજેક્ટ |
| બાળકની ભૂમિકા | મૂક પ્રેક્ષક – "લગભગ કંઈ જ કરવાનું ન રહેતું" | સક્રિય ભાગીદાર, "જ્ઞાનનો સર્જક" |
| વર્ગ | કંટાળાજનક અને નીરસ | આનંદદાયક, રસપ્રદ |
| ચકાસણી | ફક્ત પ્રશ્નોત્તરી; "બધાં સમજી ગયાં" એમ માની લેવું | વર્તન-પરિવર્તનનું સૂક્ષ્મ અવલોકન |
"કેળવણીના નવા અભિગમ મુજબ શિક્ષકે વિદ્યાર્થીને ભણાવવાનો નથી બલ્કે તેને ભણતો કરવાનો છે. વિદ્યાર્થી પોતે જ જ્ઞાનનો સર્જક છે."
બાળકેન્દ્રી અધ્યયનની પાંચ રીતો
| રીત | ઉદાહરણ |
|---|---|
| 1. શોધ દ્વારા | વિજ્ઞાનમાં પ્રકાશસંશ્લેષણનો પ્રયોગ જાતે કરીને તથ્ય તારવવું |
| 2. આનંદદાયી | ટી.વી., કમ્પ્યૂટર, પ્રોજેક્ટર જેવાં સાધનો; મુક્ત વાતાવરણ |
| 3. રમત દ્વારા | નેતૃત્વ, સંઘભાવના, ખેલદિલી વિકસે |
| 4. પ્રવૃત્તિ દ્વારા | પર્ણપોથી બનાવવી, અનાજનો ચાર્ટ, પીંછાં એકઠાં કરવાં |
| 5. પ્રોજેક્ટ દ્વારા | જૂથમાં કામ, નેતૃત્વ, બાળકો જાતે યોજના ઘડે, વિષયો જોડાય |
"N.C.F. – 2005 એ પ્રત્યેક વિદ્યાર્થીને તેના માનસિક સ્તર મુજબ શિક્ષણ મેળવવાના અધિકાર પર ભાર મૂક્યો છે." · "આજનો વિદ્યાર્થી જ્ઞાનનો ઉપભોક્તા નહિ પરંતુ જ્ઞાનનો સર્જક છે."
બાળકેન્દ્રી શિક્ષણ અને શિસ્ત
- "ભય કે શિક્ષાથી ઊભી કરેલી શિસ્ત ખૂબ જ ટૂંકા ગાળાની હોય છે… શિક્ષકની હાજરી પૂરતી જ મર્યાદિત."
- "સ્વયં-શિસ્ત ખૂબ જ મૂલ્યવાન અને કાયમી હોય છે." તે માટે શિક્ષકે પોતે સમયપાલન, વચનબદ્ધતા, શુદ્ધ ચારિત્ર્ય બતાવવું પડે.
📜 TET-II 2015 પ્ર. 19 ✍️: "શિક્ષક-વિદ્યાર્થી વચ્ચેનો સંબંધ કેવો હોવો જોઈએ?" → વિદ્યાર્થીના સંપૂર્ણ વિકાસને પોષક (બીજા વિકલ્પો: આત્મીય, આજીવન, ગૌરવપ્રદ – સારા છે, પણ "સંપૂર્ણ વિકાસ" બાળકેન્દ્રી શિક્ષણનો મુખ્ય વિચાર છે)
બાળકેન્દ્રી શિક્ષણના વિચારકો – એક નજરે
| વિચારક | બાળકેન્દ્રી શિક્ષણમાં ફાળો |
|---|---|
| રુસો | "બાળકનું અધ્યયન કરો" – મૂળ પ્રણેતા (પ્રકૃતિવાદ) 📜 |
| ફ્રોબેલ | કિન્ડરગાર્ટન, બક્ષિસ, સ્વયંપ્રવૃત્તિ |
| મોન્ટેસરી | ઇન્દ્રિય શિક્ષણ, સ્વાધીનતા, બાળકની સ્વતંત્રતા |
| ડ્યૂઈ | પ્રવૃત્તિ, પ્રોજેક્ટ, બાલકેન્દ્રી અને સમુદાયકેન્દ્રી અભ્યાસક્રમ |
| ગિજુભાઈ | "બાળકને વાંચો", બાલમંદિર, વાર્તા |
| ગાંધીજી | ક્રિયા દ્વારા, ઉદ્યોગ દ્વારા, માતૃભાષા |
| ટાગોર | પ્રકૃતિની ગોદમાં, મુક્ત શિસ્ત |
શિક્ષક દિનની વાત પૂરી કરીએ
સ્ટાફરૂમમાં મીનાબહેને ધોરણ 8નાં છ "શિક્ષકો"ને બોલાવ્યાં અને બોર્ડ પર લખ્યું:
| બાળ-શિક્ષક | તેણે શું કર્યું? | કોની રીત? |
|---|---|---|
| નીલ | ફક્ત પોતે બોલ્યો | એકધ્રુવી – શિક્ષકકેન્દ્રી (ચૉક એન્ડ ટૉક) |
| રિયા | બગીચામાં, ઇન્દ્રિયોથી | રુસો – પ્રકૃતિવાદ |
| મિહિર | ફક્ત પ્રશ્નો પૂછ્યા | સૉક્રેટિસ – આદર્શવાદ (પ્રશ્નોત્તરી) |
| જાનકી | કૅન્ટીનનો પ્રોજેક્ટ | ડ્યૂઈ – વ્યવહારવાદ (પ્રોજેક્ટ) |
| કરણ | માટીકામમાંથી બધું | ગાંધીજી – બુનિયાદી શિક્ષણ (સમવાય) |
| વૃંદા | વાર્તા અને ગીત | ગિજુભાઈ – "મૂછાળી મા" |
નીલ થોડો ઉદાસ થઈ ગયો: "તો મારી રીત ખોટી હતી, ટીચર?"
મીનાબહેન હસ્યાં: "ખોટી નહીં, બેટા, પણ અધૂરી. તું કેન્દ્રમાં હતો, બાળકો નહીં. બાકીનાં પાંચેયમાં એક વાત સરખી છે: બાળક કેન્દ્રમાં હતું. બાળકે જાતે જોયું, પૂછ્યું, કર્યું, શોધ્યું. આને જ કહેવાય બાળકેન્દ્રી શિક્ષણ."
પછી તેમણે ગિજુભાઈનું વાક્ય બોર્ડ પર લખ્યું:
"જેઓ ચોપડી વાંચીને જ્ઞાન લે છે તે મહેતાજી થશે; જેઓ બાળકને વાંચીને જ્ઞાન મેળવશે તે કેળવણીકાર થશે."
યાદ રાખો: મહત્ત્વના One-liners
- શિક્ષ્ ધાતુ = શીખવું; Education = E (બહાર) + duco (દોરવું) = સુષુપ્ત શક્તિઓને બહાર લાવવી.
- ગાંધીજી: શરીર, મન અને આત્માના ઉત્તમાંશોનું આવિષ્કારીકરણ.
- વિવેકાનંદ: મનુષ્યમાં રહેલી પૂર્ણતાનું પ્રગટીકરણ (📜 બે વાર પૂછાયું).
- ટાગોર: સત્યની સનાતન ખોજ, અભિવ્યક્તિ અને સ્વીકૃતિ.
- રુસો: કુદરત દ્વારા મળતી કેળવણી જ સાચી કેળવણી.
- ડ્યૂઈ: અનુભવોના પુનઃનિર્માણની પ્રક્રિયા.
- કેળવણી ત્રિધ્રુવી (વિદ્યાર્થી, શિક્ષક, સમાજ); દ્વિધ્રુવી – એડમ્સ 📜; એકધ્રુવી – શિક્ષક કેન્દ્રમાં 📜.
- ઔપચારિક શિક્ષણ પ્રત્યક્ષ પણ અલ્પજીવી 📜; કેળવણી દીર્ઘજીવી.
- આત્મસાક્ષાત્કાર = પોતાની મહત્તાઓ અને મર્યાદાઓનું જ્ઞાન 📜.
- રસ-રુચિ-ક્ષમતા પ્રમાણે વિકાસ = વ્યક્તિગત હેતુ 📜.
- ડેલોર્સ (1996) – ચાર સ્તંભ: જાણવું, કરવું, સાથે જીવવું, માનવ બનવું.
- આદર્શવાદ = વિચારવાદ, પ્રશ્નોત્તરી, શાશ્વત મૂલ્યો 📜.
- પ્રકૃતિવાદ = બાળકેન્દ્રી, મુક્ત શિસ્ત, રુસો 📜.
- વ્યવહારવાદ = જેમ્સ-ડ્યૂઈ-કિલપેટ્રિક, સાપેક્ષ મૂલ્યો, પ્રોજેક્ટ, વિજ્ઞાનની પદ્ધતિ, ઉપયોગી વિષયો 📜.
- પીટર્સ – INPUT, PROCESS, OUTPUT; ASSESSMENT નથી 📜.
- બુનિયાદી શિક્ષણ = ઉદ્યોગકેન્દ્રી, સ્વાવલંબન, માતૃભાષા, સમવાય.
- ગિજુભાઈ = મૂછાળી મા, બાળકોના ગાંધી; "બાળકને વાંચો".
- મોન્ટેસરી = ઇન્દ્રિય શિક્ષણ; સ્વાધીનતા, નિયમન, સ્વતંત્રતા 📜.
- ફ્રોબેલ = કિન્ડરગાર્ટન, બક્ષિસ 📜.
- લોકભારતી, સણોસરા = નાનાભાઈ ભટ્ટ 📜.
- બાળકેન્દ્રી શિક્ષણ: વિદ્યાર્થી જ્ઞાનનો સર્જક; શિક્ષક "ભણાવે" નહીં, "ભણતો કરે".
પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો (PYQ)
આ મુદ્દા પરથી TET, TAT અને વિદ્યાસહાયક પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો. પહેલાં જાતે જવાબ વિચારો, પછી જવાબ જુઓ.
1. "માનવીની સંપૂર્ણ વ્યક્તિમત્તાનું પ્રગટીકરણ એટલે કેળવણી" એવું કહેનાર કોણ હતા? [TET-II 2017 · TET-II 2015માં પણ]
(A) ગાંધીજી
(B) રવીન્દ્રનાથ ટાગોર
(C) સ્વામી વિવેકાનંદ
(D) મહર્ષિ અરવિંદ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) સ્વામી વિવેકાનંદ
વિવેકાનંદ: "મનુષ્યમાં પહેલેથી રહેલી પૂર્ણતાનું પ્રગટીકરણ એટલે કેળવણી." ગાંધીજીની વ્યાખ્યામાં "ઉત્તમાંશો" શબ્દ છે.
2. ફ્રોબેલે આપેલ બાળશિક્ષણ પદ્ધતિમાં વપરાતાં શૈક્ષણિક સાધનો કયા ખાસ નામથી ઓળખાય છે? [TET-I 2025]
(A) ફ્રોબેલનાં રમકડાં
(B) ફ્રોબેલની TLM
(C) ફ્રોબેલની પ્રવૃત્તિ
(D) ફ્રોબેલની બક્ષિસ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (D) ફ્રોબેલની બક્ષિસ
ફ્રોબેલનાં સાધનો (દડા, ઘન, નળાકાર…) બાળકો માટે અમૂલ્ય ભેટ સમાન છે, તેથી "બક્ષિસ" (Gifts) કહેવાય છે.
3. "બુદ્ધિનો સંપૂર્ણ વિકાસ ઇન્દ્રિયોના વિકાસ પર જ અવલંબે છે" એવું કોનું માનવું છે? [TET-I 2025]
(A) થર્સ્ટન
(B) સ્પિયરમેન
(C) મેડમ મોન્ટેસરી
(D) હેનમોન
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) મેડમ મોન્ટેસરી
મોન્ટેસરી માનતાં કે ઇન્દ્રિયો જેટલી કેળવાય, તેટલી બુદ્ધિ વિકસે. તેથી તેમણે ઇન્દ્રિય શિક્ષણનાં સાધનો બનાવ્યાં.
4. વિલિયમ જેમ્સ, જ્હૉન ડ્યૂઈ, કિલપેટ્રિક જેવા તત્ત્વચિંતકો કેળવણીની કઈ વિચારધારાને સમર્થન આપે છે? [TAT-S 2026]
(A) વ્યવહારવાદ
(B) આદર્શવાદ
(C) પ્રકૃતિવાદ
(D) માનવતાવાદ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (A) વ્યવહારવાદ
જેમ્સ, ડ્યૂઈ અને કિલપેટ્રિક વ્યવહારવાદી વિચારકો છે: જે ઉપયોગી અને કામ કરે તે સાચું.
5. કયા વાદને "વિચારવાદ" તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે? [TAT-HS 2026]
(A) પ્રકૃતિવાદ
(B) આદર્શવાદ
(C) વ્યવહારવાદ
(D) માનવતાવાદ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) આદર્શવાદ
આદર્શવાદમાં મન અને વિચારને જ સાચું સત્ય માનવામાં આવે છે, તેથી તેને "વિચારવાદ" પણ કહે છે.
6. કેળવણીની દ્વિધ્રુવી પ્રક્રિયા તરીકે કોણે સ્વીકારી? [TET-II 2017]
(A) જ્હૉન ડ્યૂઈ
(B) રોસ
(C) એડમ્સ
(D) સ્મિથ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) એડમ્સ
જ્હૉન એડમ્સ મુજબ કેળવણી શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી, એમ બે ધ્રુવ વચ્ચેની પ્રક્રિયા છે.
7. કઈ વિચારધારા અનુસાર અધ્યયન-અધ્યાપન પ્રક્રિયામાં પ્રશ્નોત્તરી પદ્ધતિ પર ભાર મૂકવામાં આવે છે? [TAT-S 2026]
(A) વ્યવહારવાદ
(B) વાસ્તવવાદ
(C) પ્રકૃતિવાદ
(D) આદર્શવાદ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (D) આદર્શવાદ
આદર્શવાદી સૉક્રેટિસ પ્રશ્નો પૂછીને શિષ્યને સત્ય સુધી લઈ જતા. તેથી પ્રશ્નોત્તરી પદ્ધતિ આદર્શવાદની છે.
8. કઈ વિચારધારા અનુસાર મૂલ્યો સાપેક્ષ છે? [TAT-S 2026]
(A) આદર્શવાદ
(B) વ્યવહારવાદ
(C) પ્રકૃતિવાદ
(D) અસ્તિત્વવાદ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) વ્યવહારવાદ
વ્યવહારવાદ મુજબ મૂલ્યો સમય અને સંજોગ પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે કે સાપેક્ષ છે. આદર્શવાદમાં મૂલ્યો શાશ્વત છે.
9. "બાળકેન્દ્રી શિક્ષણ" કેળવણીની કઈ વિચારધારાની દેન છે? [TAT-S 2026]
(A) પ્રકૃતિવાદ
(B) આદર્શવાદ
(C) માનવતાવાદ
(D) પ્રયોજનવાદ/વ્યવહારવાદ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (A) પ્રકૃતિવાદ
પ્રકૃતિવાદી રુસોએ કહ્યું, "બાળકનું અધ્યયન કરો." બાળકને કેન્દ્રમાં મૂકવાનો વિચાર પ્રકૃતિવાદની દેન છે.
10. "કેળવણી એ એકધ્રુવી પ્રક્રિયા છે" – આ વિધાન માટે નીચેનામાંથી કયું યોગ્ય છે? [TAT-HS 2026]
(A) બાળક કેન્દ્ર સ્થાને હોય છે
(B) શૈક્ષણિક સામગ્રી કેન્દ્ર સ્થાને હોય છે
(C) શિક્ષક કેન્દ્ર સ્થાને હોય છે
(D) ગુણાત્મક સુધાર કેન્દ્ર સ્થાને હોય છે
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) શિક્ષક કેન્દ્ર સ્થાને હોય છે
એકધ્રુવી એટલે ફક્ત એક ધ્રુવ, શિક્ષક. શિક્ષક બોલે અને બાળક ફક્ત સાંભળે.
11. "શિક્ષણમાં એવા વિષયોનો સમાવેશ કરવો જોઈએ કે જે બાળકોને જીવનમાં ઉપયોગી થાય." આ વિચાર કયા વાદને સુસંગત છે? [TAT-HS 2026]
(A) આદર્શવાદ
(B) પ્રકૃતિવાદ
(C) વ્યવહારવાદ
(D) માનવતાવાદ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) વ્યવહારવાદ
"જીવનમાં ઉપયોગી" શબ્દ આવે એટલે વ્યવહારવાદ. વ્યવહારવાદ ઉપયોગિતાને સૌથી વધુ મહત્ત્વ આપે છે.
12. જાનકી અને તેના મિત્રો "શાળાનો બગીચો" બનાવવાનું નક્કી કરે છે. તેઓ જાતે યોજના ઘડે છે, ખર્ચ ગણે છે, છોડ વાવે છે અને અંતે કામનું મૂલ્યાંકન કરે છે. આ પદ્ધતિ કઈ વિચારધારાની ભેટ છે? [TAT-S 2026 પ્ર. 39 આધારિત]
(A) આદર્શવાદ
(B) વ્યવહારવાદ
(C) પ્રકૃતિવાદ
(D) માનવતાવાદ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) વ્યવહારવાદ
આ પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિ છે: યોજના → અમલ → મૂલ્યાંકન. "પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિ ડ્યૂઈની વ્યવહારવાદી વિચારસરણીની ઉત્તમ ભેટ છે."
13. ‘સમવાયી શિક્ષણ’નો ખ્યાલ કોણે આપ્યો છે? (જેમ કે: કાંતણ પ્રવૃત્તિમાંથી જ તારની લંબાઈ માપવી – ગણિત, કપાસનો છોડ – વિજ્ઞાન, પ્રવૃત્તિનું વર્ણન – ભાષા) [TET-II 2023]
(A) સ્વામી વિવેકાનંદ
(B) શ્રી અરવિંદ
(C) રવીન્દ્રનાથ ટાગોર
(D) ગાંધીજી
જવાબ જુઓ
જવાબ: (D) ગાંધીજી
ઉદ્યોગને કેન્દ્રમાં રાખી બધા વિષયો જોડવા = ગાંધીજીના બુનિયાદી શિક્ષણનું સમવાય (અનુબંધ) દ્વારા શિક્ષણ. શ્રી અરવિંદ = સર્વાંગી (પૂર્ણ) શિક્ષણ, વિવેકાનંદ = "સંપૂર્ણ વ્યક્તિમત્તાનું પ્રગટીકરણ", ટાગોર = શાંતિનિકેતન.
14. શિક્ષણના આ સ્વરૂપમાં શિક્ષણ પ્રત્યક્ષ પણ અલ્પજીવી હોય છે. [TAT-HS 2026]
(A) દૂરવર્તી શિક્ષણ
(B) નિરંતર શિક્ષણ
(C) અનૌપચારિક શિક્ષણ
(D) ઔપચારિક શિક્ષણ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (D) ઔપચારિક શિક્ષણ
વર્ગમાં ગોખેલું થોડા સમયમાં ભુલાય છે. "ઔપચારિક શિક્ષણ પ્રત્યક્ષ પણ અલ્પજીવી પ્રક્રિયા છે."
15. શિક્ષક-વિદ્યાર્થી વચ્ચેનો સંબંધ કેવો હોવો જોઈએ? [TET-II 2015]
(A) આત્મીય હોવો જોઈએ
(B) આજીવન હોવો જોઈએ
(C) ગૌરવપ્રદ હોવો જોઈએ
(D) વિદ્યાર્થીના સંપૂર્ણ વિકાસને પોષક હોવો જોઈએ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (D) વિદ્યાર્થીના સંપૂર્ણ વિકાસને પોષક હોવો જોઈએ
બાળકેન્દ્રી શિક્ષણનો મુખ્ય હેતુ બાળકનો સર્વાંગી વિકાસ છે. તેથી શિક્ષક-વિદ્યાર્થી સંબંધ પણ એ વિકાસને પોષે તેવો હોવો જોઈએ.
16. શિક્ષણનું મુખ્ય કાર્ય કયું છે? [TET-II 2015]
(A) વિદ્યાર્થીઓમાં નિહિત આંતરિક શક્તિઓનો વિકાસ કરવો
(B) નિર્ધારિત અધ્યયન ઉદ્દેશો પ્રાપ્ત કરવા
(C) વિદ્યાર્થીઓના વ્યવહારમાં પરિવર્તન લાવવું
(D) નિર્ધારિત સમયમાં પાઠ્યક્રમ પૂર્ણ કરવો
જવાબ જુઓ
જવાબ: (A) વિદ્યાર્થીઓમાં નિહિત આંતરિક શક્તિઓનો વિકાસ કરવો
Education = E + duco = અંદરની શક્તિઓને બહાર લાવવી. બાકીના વિકલ્પો શિક્ષણના નાના ભાગ છે.
17. નીચેનામાંથી કઈ જોડ અયોગ્ય છે? [TET-I 2025]
(A) મનોસામાજિક વિકાસ – એરિક્સન
(B) કિન્ડર ગાર્ટન – ફ્રોબેલ
(C) ઇન્દ્રિય શિક્ષણનાં સાધનો – જ્હૉન ડ્યૂઈ
(D) બુદ્ધિની સમજ – થોર્નડાઇક
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) ઇન્દ્રિય શિક્ષણનાં સાધનો – જ્હૉન ડ્યૂઈ
આ જોડ અયોગ્ય છે. ઇન્દ્રિય શિક્ષણનાં સાધનો મોન્ટેસરીનાં છે. ડ્યૂઈ પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિ માટે જાણીતા છે.
18. તત્ત્વજ્ઞાની Peters એ આપેલા કેળવણીના માપદંડોમાં નીચેના પૈકી કયા માપદંડનો સમાવેશ થતો નથી? [TAT-S 2026]
(A) INPUT – ઉચિત Content નાખવું
(B) OUTPUT – પરિણામ
(C) ASSESSMENT – મૂલ્યાંકન
(D) PROCESS – પ્રક્રિયા
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) ASSESSMENT – મૂલ્યાંકન
પીટર્સના ત્રણ માપદંડ: મૂલ્યવાન વિષયવસ્તુ (INPUT), યોગ્ય રીત (PROCESS) અને જ્ઞાન-સમજ (OUTPUT). મૂલ્યાંકન તેમાં નથી.
19. કેળવણી એટલે…
(i) માહિતી પ્રદાનની પ્રક્રિયા
(ii) જ્ઞાનનું ડહાપણમાં રૂપાંતરણની પ્રક્રિયા
(iii) સ્વાવલંબનની કળા
(iv) સત્યની શોધ અને પૂર્ણત્વના આવિષ્કારની પ્રક્રિયા [TAT-HS 2026]
(A) (i), (ii), (iii) અને (iv)
(B) ફક્ત (ii), (iii) અને (iv)
(C) ફક્ત (i), (ii) અને (iii)
(D) ફક્ત (i) અને (iv)
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) ફક્ત (ii), (iii) અને (iv)
ફક્ત માહિતી આપવી એ કેળવણીનો મર્યાદિત અર્થ છે, તેથી (i) ખોટું. બાકીના ત્રણ કેળવણીના વ્યાપક અર્થ છે.
20. "મુક્ત શિસ્ત"ની હિમાયત કઈ વિચારધારા કરે છે? [TAT-S 2026]
જવાબ જુઓ
જવાબ: પ્રકૃતિવાદ
મુક્ત શિસ્તનો મૂળ અને સૌથી પ્રબળ વિચાર રુસોનો છે: બાળક કુદરતી પરિણામોથી શીખે.
21. "પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિ" કઈ વિચારધારાની ભેટ છે? [TAT-S 2026]
જવાબ જુઓ
જવાબ: વ્યવહારવાદ
પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિ ડ્યૂઈની વ્યવહારવાદી વિચારસરણીની ઉત્તમ ભેટ છે; કિલપેટ્રિકે તેને વ્યવસ્થિત સ્વરૂપ આપ્યું.
22. કેળવણીનો એક ઉદ્દેશ "આત્મસાક્ષાત્કાર" છે. કયું વિધાન તેને યોગ્ય રીતે રજૂ કરે છે? [TAT-HS 2026]
જવાબ જુઓ
જવાબ: માનવને પોતાની મહત્તાઓ અને મર્યાદાઓનું જ્ઞાન થવું
આત્મજ્ઞાન = પોતાની શક્તિઓ, મર્યાદાઓ, રસ-રુચિની ઓળખ.
23. "વિજ્ઞાનની અદ્યતન પદ્ધતિ"નો તત્ત્વજ્ઞાનના આધાર તરીકે ઉપયોગ કઈ વિચારધારા કરે છે? [TAT-HS 2026]
જવાબ જુઓ
જવાબ: વ્યવહારવાદ
પ્રયોગ અને ચકાસણીથી સત્ય નક્કી કરવું એ વ્યવહારવાદનો વિચાર છે.
24. "શિક્ષણ વ્યક્તિના રસરુચિ, ક્ષમતા અને જરૂરિયાતો અનુસાર વિકાસ માટે છે." – આ કયો હેતુ છે? [TAT-HS 2026]
જવાબ જુઓ
જવાબ: વ્યક્તિગત હેતુ
વ્યક્તિ કેન્દ્રમાં હોય તે વ્યક્તિગત હેતુ; સમાજ કેન્દ્રમાં હોય તે સામાજિક હેતુ.
25. પ્રકૃતિવાદ મુજબ કિશોરાવસ્થાનો અભ્યાસક્રમ કેવો હોવો જોઈએ? [TAT-HS 2026]
જવાબ જુઓ
જવાબ: પુસ્તકિયું જ્ઞાન નહીં, પણ મુક્ત શિક્ષણ
બાકીના વિકલ્પો (ધર્મ, આત્મરક્ષણ, સામાજિકતા) પ્રકૃતિવાદથી વધુ દૂર હતા.
26. સણોસરા સ્થિત લોકભારતી સંસ્થાની સ્થાપના કોણે કરી? [TET-II 2015]
જવાબ જુઓ
જવાબ: નાનાભાઈ ભટ્ટ
નાનાભાઈ ભટ્ટ: દક્ષિણામૂર્તિ (ભાવનગર) અને લોકભારતી (સણોસરા). (સત્તાવાર કી ઉપલબ્ધ નથી.)
27. "શિક્ષણ એ ભીતરનો ખજાનો છે" – કયા પંચે કહ્યું? [TET-II 2015]
જવાબ જુઓ
જવાબ: ડેલોર્સ પંચ
યુનેસ્કોનો અહેવાલ "Learning: The Treasure Within" (1996). (સત્તાવાર કી ઉપલબ્ધ નથી.)
બાળકેન્દ્રી શિક્ષણ અને વિચારધારાના 30 MCQની ફ્રી મોક ટેસ્ટ
સમજૂતી સાથે, પરીક્ષા જેવો અનુભવ. સાથે આ એકમની 30 પાનાંની PDF: આખી નોટ્સ, માઇન્ડમેપ, PYQ સમજૂતી સાથે અને એક પાનાની રિવિઝન શીટ.
📝 ફ્રી મોક ટેસ્ટ આપો📄 PDF નોટ્સ ડાઉનલોડ કરો
app.examconnect.in પર ફ્રી એકાઉન્ટ બનાવીને
માઇન્ડમેપ: બાળકેન્દ્રી શિક્ષણ અને શિક્ષણની વિચારધારા

ઝડપી રિવિઝન: પરીક્ષાના આગલા દિવસે
કેળવણી: શિક્ષ્ = શીખવું · E + duco = બહાર દોરવું · Educate/Educare/Educatum · પ્રશિક્ષણ, સંવર્ધન, પથદર્શન
| વ્યાખ્યાનો મુખ્ય શબ્દ | કોની? |
|---|---|
| શરીર, મન, આત્માના ઉત્તમાંશો | ગાંધીજી |
| પૂર્ણતાનું / સંપૂર્ણ વ્યક્તિમત્તાનું પ્રગટીકરણ 📜📜 | વિવેકાનંદ |
| સત્યની સનાતન ખોજ | ટાગોર |
| કુદરત દ્વારા કેળવણી | રુસો |
| અનુભવોનું પુનઃનિર્માણ | ડ્યૂઈ |
| સદ્ગુણો · જન્મજાત શક્તિઓનો નૈસર્ગિક, સુસંવાદી વિકાસ | પ્લેટો · પેસ્ટાલોજી |
| સા વિદ્યા યા વિમુક્તયે | ઉપનિષદ |
ધ્રુવ: એકધ્રુવી = શિક્ષક 📜 · દ્વિધ્રુવી = એડમ્સ 📜 · ત્રિધ્રુવી = વિદ્યાર્થી + શિક્ષક + સમાજ
ઔપચારિક = નિશ્ચિત, સભાન, પ્રત્યક્ષ પણ અલ્પજીવી 📜, પરીક્ષણ શક્ય · કેળવણી = આજીવન, અનાયાસ, દીર્ઘજીવી
ધ્યેય: આત્મસાક્ષાત્કાર = મહત્તા + મર્યાદાનું જ્ઞાન 📜 · રસ-રુચિ-ક્ષમતા = વ્યક્તિગત હેતુ 📜 · ગાંધીજી = સ્વાવલંબન · હર્બાર્ટ = નીતિમત્તા · ડેલોર્સ (1996) = 4 સ્તંભ
| આદર્શવાદ | પ્રકૃતિવાદ | વ્યવહારવાદ | |
|---|---|---|---|
| ઓળખ | વિચારવાદ 📜 | બાળકેન્દ્રી 📜 | ઉપયોગી 📜 |
| પદ્ધતિ | પ્રશ્નોત્તરી 📜 | ક્રિયા, હ્યુરિસ્ટિક | પ્રોજેક્ટ 📜, વિજ્ઞાનની પદ્ધતિ 📜 |
| મૂલ્ય | શાશ્વત | – | સાપેક્ષ 📜 |
| શિસ્ત | પ્રભાવાત્મક | મુક્ત 📜 | સામાજિક |
| વિચારકો | પ્લેટો, સૉક્રેટિસ, ગાંધીજી, ટાગોર | રુસો | જેમ્સ, ડ્યૂઈ, કિલપેટ્રિક 📜 |
પીટર્સ 📜: INPUT + PROCESS + OUTPUT · ASSESSMENT નથી
કેળવણીકારો: રુસો – 1712 જિનિવા, "વાચન બાલ્યાવસ્થાનો અભિશાપ", હ્યુરિસ્ટિક · ગાંધીજી – બુનિયાદી: ઉદ્યોગ, સ્વાવલંબન, માતૃભાષા, સમવાય, 6–14 · ડ્યૂઈ – પ્રોજેક્ટ, સમસ્યા ઉકેલ, Laboratory School · ગિજુભાઈ – મૂછાળી મા, બાળકોના ગાંધી, 1926 નૂતન બાલશિક્ષણ સંઘ, "બાળકને વાંચો" · વિવેકાનંદ – પૂર્ણતા, એકાગ્રતા, "Arise, awake…" · ટાગોર – શાંતિનિકેતન 1901, મુક્ત શિસ્ત, ગુરુનું સ્થાન · દયાનંદ – સત્યાર્થપ્રકાશ · મોન્ટેસરી – ઇટલી, ઇન્દ્રિય શિક્ષણ 📜, સ્વાધીનતા-નિયમન-સ્વતંત્રતા, બાલગૃહ 1907 · ફ્રોબેલ – કિન્ડરગાર્ટન, બક્ષિસ 📜 · નાનાભાઈ ભટ્ટ – લોકભારતી, સણોસરા 📜
બાળકેન્દ્રી: શિક્ષક "ભણતો કરે" · વિદ્યાર્થી = જ્ઞાનનો સર્જક · 5 રીતો: શોધ, આનંદદાયી, રમત, પ્રવૃત્તિ, પ્રોજેક્ટ · NCF-2005 · સ્વયં-શિસ્ત કાયમી; ભયથી શિસ્ત ટૂંકી
⚠️ ધ્યાન રાખો: ઇન્દ્રિય સાધનો = મોન્ટેસરી, ડ્યૂઈ નહીં 📜 · કિન્ડરગાર્ટન = ફ્રોબેલ · મુક્ત શિસ્ત → પ્રકૃતિવાદ (કી મુજબ) · ગાંધીજી = ઉત્તમાંશ, વિવેકાનંદ = પૂર્ણતા
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
બાળકેન્દ્રી શિક્ષણ એટલે શું?
જે શિક્ષણમાં બાળકના રસ, ક્ષમતા અને જરૂરિયાત કેન્દ્રમાં હોય, અને બાળક જાતે કરીને શીખે, તે બાળકેન્દ્રી શિક્ષણ. તેમાં શિક્ષક બાળકને “ભણતું કરે” છે અને બાળક જ્ઞાનનો સર્જક બને છે. તેની 5 રીતો: શોધ, આનંદદાયી, રમત, પ્રવૃત્તિ અને પ્રોજેક્ટ.
બાળકેન્દ્રી શિક્ષણ કઈ વિચારધારાની દેન છે?
પ્રકૃતિવાદની. તેના મુખ્ય વિચારક રુસો છે, જે “કુદરત દ્વારા કેળવણી” અને મુક્ત શિસ્તની વાત કરે છે. આ પ્રશ્ન TAT-S 2026માં પૂછાયો હતો.
આદર્શવાદ, પ્રકૃતિવાદ અને વ્યવહારવાદ વચ્ચે શું તફાવત છે?
આદર્શવાદ (વિચારવાદ): શાશ્વત મૂલ્યો, પ્રશ્નોત્તરી પદ્ધતિ; પ્લેટો, ગાંધીજી, ટાગોર. પ્રકૃતિવાદ: બાળકેન્દ્રી, મુક્ત શિસ્ત; રુસો. વ્યવહારવાદ: જીવનમાં ઉપયોગી શિક્ષણ, સાપેક્ષ મૂલ્યો, પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિ; જેમ્સ, ડ્યૂઈ, કિલપેટ્રિક.
“માનવીની સંપૂર્ણ વ્યક્તિમત્તાનું પ્રગટીકરણ એટલે કેળવણી” એવું કોણે કહ્યું?
સ્વામી વિવેકાનંદે (“મનુષ્યમાં રહેલી પૂર્ણતાનું પ્રગટીકરણ”). ગાંધીજી મુજબ કેળવણી એટલે શરીર, મન અને આત્માના ઉત્તમાંશોનું પ્રગટીકરણ, અને ડ્યૂઈ મુજબ અનુભવોનું પુનઃનિર્માણ.
કેળવણી એકધ્રુવી, દ્વિધ્રુવી અને ત્રિધ્રુવી પ્રક્રિયા કેવી રીતે છે?
એકધ્રુવી: ફક્ત શિક્ષક કેન્દ્રમાં. દ્વિધ્રુવી: શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી; આ વિચાર એડમ્સનો છે (TET-II 2017). ત્રિધ્રુવી: વિદ્યાર્થી, શિક્ષક અને સમાજ; જ્હૉન ડ્યૂઈ.
મોન્ટેસરી અને ફ્રોબેલનું બાળશિક્ષણમાં શું યોગદાન છે?
મોન્ટેસરી: ઇન્દ્રિય શિક્ષણ અને ઇન્દ્રિય સાધનો; તેમના મતે બુદ્ધિનો વિકાસ ઇન્દ્રિયોના વિકાસ પર આધારિત છે. ફ્રોબેલ: કિન્ડરગાર્ટન (બાળકોનો બગીચો); તેમનાં શૈક્ષણિક સાધનો “ફ્રોબેલની બક્ષિસ” (Gifts) કહેવાય છે (TET-I 2025).
ઉપયોગી સત્તાવાર લિંક:
TET-II પરીક્ષાની સત્તાવાર જાહેરાત અને જૂનાં પ્રશ્નપત્રો: રાજ્ય પરીક્ષા બોર્ડ (SEB)
પ્રાથમિક શિક્ષક તાલીમ (D.El.Ed.) અભ્યાસક્રમ: GCERT ગાંધીનગર
વાંચ્યું? હવે પાકું કરો. PDF સાચવી રાખો અને મોક ટેસ્ટથી તૈયારી ચકાસો.
← A-09 બુદ્ધિ: સંકલ્પના, ગાર્ડનરનો બહુવિધ બુદ્ધિનો સિદ્ધાંત અને સાંવેગિક બુદ્ધિA-11 જાતિ (Gender), વૈયક્તિક ભિન્નતા અને અધ્યેતાની ભાષા →


