બ્લૂમનું વર્ગીકરણ, પ્રશ્નરચના, કસોટીના પ્રકાર અને બ્લૂપ્રિન્ટ (TET-II શૈક્ષણિક શાસ્ત્ર)

સારી કસોટી ફક્ત “વ્યાખ્યા લખો” જેવા પ્રશ્નોથી બનતી નથી. તેમાં યાદ રાખવાથી લઈને ઉપયોજન, પૃથક્કરણ અને સર્જન સુધીના જુદા જુદા સ્તરના પ્રશ્નો હોવા જોઈએ. આ સ્તરો બ્લૂમનું વર્ગીકરણ બતાવે છે, અને આખા પાઠ્યક્રમમાંથી સંતુલિત પ્રશ્નો પસંદ કરવા બ્લૂપ્રિન્ટ વપરાય છે.

આ લેખમાં TET-II (ધો. 6–8) માટે પ્રશ્નોના પ્રકાર, વસ્તુલક્ષી પ્રશ્નો, પ્રશ્નરચનાનાં સોપાન, કસોટીના પ્રકાર, બ્લૂપ્રિન્ટ, પરિણામ પૃથક્કરણ, કસોટીનાં લક્ષણો, કઠિનતા મૂલ્ય, બ્લૂમનું વર્ગીકરણ (1956 અને 2001) અને વલણ માપદંડ સરળ ગુજરાતીમાં સમજીએ.

📜 = અગાઉ પરીક્ષામાં પૂછાયેલો મુદ્દો · 💡 = સરળ શબ્દોમાં સમજૂતી

શરૂઆત: આખા વર્ગને 90થી વધુ ગુણ!

હેતલબહેને ધોરણ 7ની વિજ્ઞાનની સત્રાંત કસોટી જાતે બનાવી. 40 ગુણના પેપરમાં:

• બધા પ્રશ્નો "વ્યાખ્યા લખો" પ્રકારના હતા.
• 40માંથી 30 ગુણ ફક્ત પહેલા પાઠમાંથી હતા.

પરિણામ આવ્યું તો આખા વર્ગને 36થી 40 ગુણ! મિહિર, જે વિજ્ઞાનમાં સૌથી હોશિયાર છે, અને નીલ, જેને પ્રયોગમાં ઘણી મુશ્કેલી પડે છે, બંનેને 38.

મુખ્ય શિક્ષકે પૂછ્યું: "આ પેપરથી તમને શું ખબર પડી કે કોને ક્યાં મદદ જોઈએ છે?" હેતલબહેન પાસે જવાબ નહોતો. પેપરમાં શું ખૂટતું હતું? આ એકમમાં સમજીશું.

પ્રશ્નોના ત્રણ પ્રકાર કયા છે?

લેખિત કસોટીમાં ત્રણ પ્રકારના પ્રશ્નો: નિબંધ પ્રકારના (Essay Type), ટૂંક જવાબી (Short Answer) અને વસ્તુલક્ષી (Objective).

• ટૂંક જવાબ: ધો. 1-2 = એકાદ વાક્ય · ધો. 3-4 = બે-ત્રણ વાક્ય · ધો. 5થી 8 = ચારથી છ-સાત લીટી.

વસ્તુલક્ષી પ્રશ્નોના પ્રકાર

                      વસ્તુલક્ષી પ્રશ્નો
              ┌──────────────┴───────────────┐
         સ્મૃતિ પ્રકાર                     ઓળખ પ્રકાર
     ┌────────┴────────┐       ┌────┬────┬─────┬──────┬────────┬────────┐
  પૂર્તિ પ્રકાર    સંબંધ ઘટાયક   હા-ના  જોડકાં  બહુવિકલ્પ  વર્ગીકરણ  ગુરુયુગ્મીકરણ  ક્રમ નિર્ણાયક
 (જવાબ આપો,
  ખાલી જગ્યા)

પ્રશ્નરચનાનાં સોપાન અને ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો

સોપાન: (1) હેતુ (અધ્યયન ઉપલબ્ધિ) નક્કી કરવો → (2) હેતુનું વિશ્લેષણ: વિષયવસ્તુ (Content) અને નીપજ (Outcomes) → (3) અધ્યેતાના વર્તન વ્યવહાર કે આવડતની રીતે વિચારવું → (4) પ્રશ્નનું સ્વરૂપ નક્કી કરવું → (5) પ્રશ્નની રચના.

• ઉદાહરણ: હેતુ "શબ્દકોશનો ઉપયોગ કરતાં આવડે" → "શબ્દકોશ" = વિષયવસ્તુ, "ઉપયોગ કરતાં આવડે" = નીપજ.

ધ્યાનમાં રાખવાનું: હેતુને અનુલક્ષીને પ્રશ્ન · ઊંડી સમજ માપે · સૂચનાઓ સ્પષ્ટ · ભાષા સરળ અને વય-કક્ષાને અનુરૂપ · લાંબા ઉત્તરવાળા પ્રશ્નો પેટા વિભાગમાં · માહિતી કે સ્મરણને બદલે તર્ક કરવો પડે તેવા પ્રશ્નો · ગુણપ્રદાન યોજના · રચના પછી ફરી ચકાસણી.

કૌશલ્યોની ચકાસણી: શ્રવણ (વાર્તા બે વખત વાંચી સંભળાવી પ્રશ્નો) · વાચન (ચિત્ર સાથે નામ, જાહેરાત વાંચી પ્રશ્નો) · ભાષાસજ્જતા · માનસિક સામર્થ્ય (સંખ્યા અનુક્રમ, કોયડા, સમસંબંધ, શબ્દ સંબંધ, તાર્કિક પ્રશ્નો).

કસોટીના પ્રકાર કયા છે?

• પ્રક્રિયાના સંદર્ભમાં બે પ્રકાર: ઔપચારિક (પખવાડિક, માસિક, ત્રિમાસિક, છ-માસિક, વાર્ષિક) અને અનૌપચારિક (ક્રમમાપદંડ, ઓળખયાદી, પ્રશ્નાવલિ, મુલાકાત, અવલોકન, સામાજિકતામિતિ → A-12).

આદર્શ કસોટી અને બ્લૂપ્રિન્ટ એટલે શું?

આદર્શ કસોટી રચનામાં ધ્યાનમાં રાખવાનું: પ્રારંભિક વિગત (શાળા, વિષય, ધોરણ, ગુણ, સમય) · બ્લૂપ્રિન્ટને ધ્યાનમાં રાખવી · ત્રણેય પ્રકારના પ્રશ્નો · કઠિન, મધ્યમ અને સરળ ત્રણેયને ઉચિત સ્થાન · ભાષા સ્પષ્ટ · આંતરિક વિકલ્પો · ગુણ પ્રદાન યોજના · સમય અને ગુણની ફાળવણી · પ્રશ્નપત્ર વિશ્વસનીય અને પ્રમાણભૂત.

• મકાન બાંધતાં પહેલાં નકશો/પ્લાન બને, તેમ પ્રશ્નપત્ર રચતાં પહેલાં તેનું માળખું. તેને બ્લૂપ્રિન્ટ કે પ્રશ્નપત્ર આયોજન કહે છે.
• ત્રણ પરિમાણ: અધ્યયનક્ષેત્ર, હેતુઓ અને પ્રશ્ન પ્રકાર (E-S-O).
• યોજના સમગ્ર અભ્યાસક્રમ કે બે-ત્રણ એકમ માટે બનાવી શકાય.
• નમૂનામાં (ધો. 5 ગુજરાતી) હેતુઓ: અર્થગ્રહણ, અભિવ્યક્તિ, વ્યાવહારિક ઉપયોજન, તાર્કિક ચિંતન · પ્રશ્ન પ્રકાર: નિ., ટૂ., વ. · કૌંસની અંદરનો અંક = પ્રશ્ન સંખ્યા, બહારનો = ગુણ · * = વિકલ્પ પ્રશ્નો.

પરિણામ પૃથક્કરણ અને પારંગતતાની કક્ષાઓ

પરિણામ પૃથક્કરણપત્રક: ઉપર પ્રશ્ન ક્રમાંક, હેતુ અને ગુણ; દરેક અધ્યેતાની હેતુસિદ્ધિ.

• ઉ.દા. પારંગતતાનું સ્તર 50% હોય અને પ્રશ્ન 8 ગુણનો હોય, તો 4 કે વધુ ગુણ = હેતુસિદ્ધ (√), નહીં તો ×.
• જે હેતુ વર્ગના 50%થી ઓછા અધ્યેતા સિદ્ધ કરી શક્યા હોય, ત્યાં ઉપચારાત્મક શિક્ષણ માટે "ઉ" લખવું.
• આડું જોતાં અધ્યેતાની વ્યક્તિગત સિદ્ધિ, ઊભું જોતાં આખા વર્ગની હેતુસિદ્ધિ.

પારંગતતા = પ્રભુત્વ, નિપુણતા, કુશળતા, પ્રાવીણ્ય, Mastery. પારંગતતાની કક્ષા નક્કી કરવાની ચાર રીતો:

પ્રતિશત ક્રમાંક (Percentile Rank):

• સંગ્રહિત પ્રગતિપત્રક (Student Profile): ધો. 1થી 8 સુધી વ્યક્તિત્વ, વિષયજ્ઞાન, સામાજિક અનુકૂલન, શારીરિક વિકાસના દરેક તબક્કાની નોંધ (A-12).

કસોટીનાં લક્ષણો અને કઠિનતા મૂલ્ય

• પ્રમાણિત કસોટી = નિષ્ણાતો દ્વારા વૈજ્ઞાનિક ઢબે બનેલી; ધોરણો (Norms) નક્કી હોય. શિક્ષક રચિત કસોટી = ફક્ત વર્ગ કે શાળા પૂરતી.

કલમ પૃથક્કરણ (Item analysis):

• કઠિનતા મૂલ્ય (સફળતા મૂલ્ય): દર 100 વિદ્યાર્થીમાંથી કેટલા સાચો જવાબ આપે છે તે. "20થી 80 વચ્ચે સફળતા મૂલ્ય હોય તો સારું કહેવાય." ખૂબ કઠિન કે ખૂબ સહેલી કલમ ઉપયોગી નથી.
• તારવણી મૂલ્ય: કલમ હોશિયાર અને નબળા વિદ્યાર્થીને કેટલી સારી રીતે તારવે છે. બધા સાચો (કે બધા ખોટો) જવાબ આપે, તો તારવણી મૂલ્ય શૂન્ય.
• ઉત્તરવહીઓને ક્રમમાં ગોઠવી ઉપરના 27% = ઉપલું જૂથ, નીચેના 27% = નીચલું જૂથ; વચ્ચેના 46% ગણતરીમાં લેવાતા નથી.

બ્લૂમનું વર્ગીકરણ (Bloom’s Taxonomy) શું છે?

• બેન્જામિન બ્લૂમ (1956): શૈક્ષણિક હેતુઓનું વર્ગીકરણ. ત્રણ ક્ષેત્ર: જ્ઞાનાત્મક (Cognitive), ભાવાત્મક (Affective), ક્રિયાત્મક (Psychomotor).
• જ્ઞાનાત્મક ક્ષેત્રના 6 સ્તર, નીચેથી ઉપર:

2001ના ત્રણ મુખ્ય ફેરફાર: (1) સંશ્લેષણને બદલે સર્જન, અને તે ટોચ પર · (2) મૂલ્યાંકન એક સ્તર નીચે (5મા સ્થાને) · (3) સંજ્ઞાને બદલે ક્રિયાપદ (Knowledge → Remember).

વલણ માપદંડ (Attitude Scales)

હેતલબહેનના પેપરની વાત પૂરી કરીએ

બીજા સત્રમાં હેતલબહેને પહેલાં બ્લૂપ્રિન્ટ બનાવી:

• ચારેય પાઠમાંથી ગુણની સમાન વહેંચણી.
• નિબંધલક્ષી, ટૂંક જવાબી અને વસ્તુલક્ષી, ત્રણેય પ્રકારના પ્રશ્નો.
• સરળ, મધ્યમ અને કઠિન, ત્રણેય પ્રકારના પ્રશ્નો.

પરિણામ આવ્યું: મિહિરને 37, રિયાને 31, નીલને 19. પરિણામ પૃથક્કરણપત્રક પરથી દેખાયું કે "પ્રયોગ પરથી નિષ્કર્ષ"નો હેતુ વર્ગના 50%થી ઓછા બાળકોએ સિદ્ધ કર્યો હતો. એટલે હેતલબહેને ત્યાં "ઉ" લખ્યું અને આખા વર્ગ માટે ઉપચારાત્મક તાસ ગોઠવ્યો.

મુખ્ય શિક્ષક બોલ્યા: "હવે પેપરે ખરેખર કંઈક કહ્યું!"

સારું પેપર બધાને પાસ કરતું નથી. સારું પેપર બતાવે છે કે કોને ક્યાં મદદ જોઈએ.

યાદ રાખો: મહત્ત્વના One-liners

1. લેખિત કસોટીમાં 3 પ્રકારના પ્રશ્નો: નિબંધલક્ષી, ટૂંક જવાબી, વસ્તુલક્ષી.
2. નિબંધલક્ષી = મુક્ત ઉત્તર; મૂલ્યાંકન આત્મલક્ષી, વિશ્વસનીયતા ઓછી; હસ્તાક્ષરની અસર.
3. નિબંધલક્ષીથી સર્જનશીલતા, મૌલિકતા ચકાસાય; રચના સરળ.
4. વસ્તુલક્ષી = અનાત્મલક્ષી; ગુણાંકનમાં વિશ્વસનીયતા સંપૂર્ણ.
5. બહુવિકલ્પ: સર્જનાત્મકતાને બહુ અવકાશ નથી 📜.
6. વસ્તુલક્ષીના 2 પ્રકાર: સ્મૃતિ (પૂર્તિ, સંબંધ ઘટાયક) અને ઓળખ (હા-ના, જોડકાં, બહુવિકલ્પ, વર્ગીકરણ, ગુરુયુગ્મીકરણ, ક્રમ નિર્ણાયક).
7. ખોટા વિકલ્પ = વિક્ષેપક / વિકર્ષક / અવરોધક; પ્રશ્નનો ભાગ = શાખા.
8. જોડકાંમાં પ્રત્યુત્તર > ઉત્તેજના (અટકળ નિવારવા).
9. પ્રશ્નરચનાનું પહેલું સોપાન = હેતુ નક્કી કરવો; હેતુ = વિષયવસ્તુ + નીપજ.
10. મૌખિક અને ક્રિયાત્મક કસોટીમાં પ્રશ્નપત્ર માત્ર પરીક્ષક પાસે.
11. બ્લૂપ્રિન્ટ = ત્રિ-પરિમાણદર્શક કોષ્ટક: અધ્યયનક્ષેત્ર, હેતુઓ, પ્રશ્ન પ્રકાર.
12. પારંગતતાની 4 રીત: ગુણાંકન, ક્રમાંકન, ગ્રેડ, ગુણાત્મક.
13. PR = 100 − (100R − 50)/N · 15માં ક્રમાંક 3 = 83.33.
14. ગુજરાતમાં હાલ ગ્રેડિંગ પદ્ધતિ.
15. હેતુ 50%થી ઓછાએ સિદ્ધ કર્યો = ઉપચારાત્મક ("ઉ").
16. કસોટીનાં લક્ષણ: વસ્તુલક્ષીતા, વિશ્વસનીયતા, યથાર્થતા, તારવણી, ઉપયોગશીલતા · તુલનાત્મકતા નહીં 📜.
17. મનોવૈજ્ઞાનિક કસોટી = સાપેક્ષ માપન 📜.
18. કઠિનતા મૂલ્ય 20–80 📜 · ઉપલું/નીચલું જૂથ 27%.
19. બ્લૂમ 2001: સંશ્લેષણ → સર્જન (ટોચ) 📜; મૂલ્યાંકન નીચે; સંજ્ઞા → ક્રિયાપદ.
20. ઓસગુડ = બે વિરોધી વિશેષણ (રસપ્રદ–કંટાળાજનક) 📜 · લિકર્ટ = સંમત–અસંમત.

પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો (PYQ)

આ મુદ્દા પરથી TET, TAT અને વિદ્યાસહાયક પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો. પહેલાં જાતે જવાબ વિચારો, પછી જવાબ જુઓ.

માઇન્ડમેપ: પ્રશ્નરચના, બ્લૂપ્રિન્ટ અને બ્લૂમ

ઝડપી રિવિઝન: પરીક્ષાના આગલા દિવસે

વસ્તુલક્ષી: સ્મૃતિ = પૂર્તિ (જવાબ આપો, ખાલી જગ્યા વિકલ્પ વગર), સંબંધ ઘટાયક (બળદ–બળદગાડી : ઘોડો–?) · ઓળખ = હા-ના, જોડકાં (ઉત્તેજના < પ્રત્યુત્તર), બહુવિકલ્પ (શાખા + વિકર્ષક), વર્ગીકરણ, ગુરુયુગ્મીકરણ, ક્રમ નિર્ણાયક
પ્રશ્નરચનાનાં 5 સોપાન: હેતુ નક્કી → હેતુ વિશ્લેષણ (વિષયવસ્તુ + નીપજ) → વર્તન રૂપે વિચાર → સ્વરૂપ નક્કી → રચના · સ્મરણને બદલે તર્કવાળા પ્રશ્નો
કસોટી: ઔપચારિક (લેખિત: એક સાથે ઘણા; મૌખિક: બોલીને, પેપર ફક્ત પરીક્ષક પાસે, ફૂટે નહીં; ક્રિયાત્મક: ક્રિયા કરીને) · અનૌપચારિક (ક્રમમાપદંડ વગેરે → A-12)
બ્લૂપ્રિન્ટ = ત્રિ-પરિમાણદર્શક કોષ્ટક: અધ્યયનક્ષેત્ર, હેતુઓ, પ્રશ્ન પ્રકાર · પ્રશ્નપત્ર પહેલાં · આખો અભ્યાસક્રમ કે 2-3 એકમ
પરિણામ પૃથક્કરણ: 50% સ્તર · √/× · 50%થી ઓછાએ સિદ્ધ = "ઉ" (ઉપચારાત્મક) · આડું = બાળક, ઊભું = વર્ગ
પારંગતતાની 4 રીત: ગુણાંકન · ક્રમાંકન · ગ્રેડ (ગુજરાતમાં હાલ; પ્રત્યક્ષ/પરોક્ષ) · ગુણાત્મક (શ્રેષ્ઠ…નબળું) · PR = 100 − (100R − 50)/N → 15માં 3જો = 83.33

કસોટીનાં લક્ષણ 📜: વસ્તુલક્ષીતા · વિશ્વસનીયતા · યથાર્થતા · તારવણી · ઉપયોગશીલતા · ❌ તુલનાત્મકતા · મનોવૈજ્ઞાનિક કસોટી = સાપેક્ષ 📜
કલમ પૃથક્કરણ: કઠિનતા મૂલ્ય 20–80 📜 (સાચો જવાબ આપનારના ટકા) · તારવણી મૂલ્ય (બધા સાચા = શૂન્ય) · ઉપલું/નીચલું 27%

બ્લૂમ: 1956: જ્ઞાન → સમજ → ઉપયોજન → પૃથક્કરણ → સંશ્લેષણ → મૂલ્યાંકન · 2001 (એન્ડરસન-ક્રાથવોલ): યાદ → સમજ → ઉપયોજન → પૃથક્કરણ → મૂલ્યાંકન → સર્જન (ટોચ) 📜 · સંજ્ઞા → ક્રિયાપદ · ક્ષેત્ર: જ્ઞાનાત્મક, ભાવાત્મક, ક્રિયાત્મક
વલણ માપદંડ: લિકર્ટ = સંમત-અસંમત · થર્સ્ટન = મૂલ્ય આપેલાં વિધાનો · ગટમેન = સંચિત · ઓસગુડ = બે વિરોધી વિશેષણ 📜

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

બ્લૂમના વર્ગીકરણના સ્તરો કયા છે?

1956: જ્ઞાન → સમજ → ઉપયોજન → પૃથક્કરણ → સંશ્લેષણ → મૂલ્યાંકન. 2001નું સુધારેલું (એન્ડરસન અને ક્રાથવોલ): યાદ રાખવું → સમજવું → ઉપયોજન → પૃથક્કરણ → મૂલ્યાંકન → સર્જન. 2001માં સર્જન ટોચ પર આવ્યું, અને સંજ્ઞાને બદલે ક્રિયાપદ વપરાયાં.

બ્લૂપ્રિન્ટ એટલે શું?

બ્લૂપ્રિન્ટ એ કસોટીનું ત્રિ-પરિમાણદર્શક કોષ્ટક છે: અધ્યયનક્ષેત્ર (કયા પાઠમાંથી), હેતુઓ (જ્ઞાન, સમજ, ઉપયોજન…) અને પ્રશ્નનો પ્રકાર. તેનાથી આખા અભ્યાસક્રમમાંથી સંતુલિત પ્રશ્નો આવે, અને કોઈ એક પાઠ પર વધુ ભાર ન પડે.

પ્રશ્નોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર કયા છે?

(1) નિબંધલક્ષી: મુક્ત અને સવિસ્તાર જવાબ, સર્જનશીલતા જોઈ શકાય, પણ ચકાસણી આત્મલક્ષી. (2) ટૂંક જવાબી: એક વાક્યથી થોડી લીટી. (3) વસ્તુલક્ષી: ચોક્કસ એક જવાબ, ચકાસણી અનાત્મલક્ષી (કોઈ પણ તપાસે, ગુણ સરખા).

સારી કસોટીનાં લક્ષણો કયાં છે?

વસ્તુલક્ષીતા, વિશ્વસનીયતા (ફરી લો તો પણ સરખું પરિણામ), યથાર્થતા (જે માપવું હોય તે જ માપે), તારવણી (હોશિયાર અને નબળાને જુદા પાડે) અને ઉપયોગશીલતા. “તુલનાત્મકતા” કસોટીનું લક્ષણ નથી.

કઠિનતા મૂલ્ય એટલે શું? કેટલું હોવું જોઈએ?

કોઈ પ્રશ્નનો સાચો જવાબ આપનાર વિદ્યાર્થીઓના ટકા એટલે કઠિનતા મૂલ્ય. યોગ્ય પ્રશ્નનું કઠિનતા મૂલ્ય આશરે 20થી 80 વચ્ચે હોવું જોઈએ. બધા સાચો જવાબ આપે (100) કે કોઈ ન આપે (0), તો પ્રશ્ન ઉપયોગી નથી.

લિકર્ટ વલણ માપદંડ એટલે શું?

વિદ્યાર્થીનું વલણ માપવા દરેક વિધાન સામે સંપૂર્ણ સંમત થી સંપૂર્ણ અસંમત સુધીના (જેમ કે 1થી 5) વિકલ્પોમાંથી એક પસંદ કરાવવાની રીત. થર્સ્ટનના માપદંડમાં વિધાનોને પહેલેથી મૂલ્ય આપેલું હોય છે.

ઉપયોગી સત્તાવાર લિંક:
TET-II પરીક્ષાની સત્તાવાર જાહેરાત અને જૂનાં પ્રશ્નપત્રો: રાજ્ય પરીક્ષા બોર્ડ (SEB)
પ્રાથમિક શિક્ષક તાલીમ (D.El.Ed.) અભ્યાસક્રમ: GCERT ગાંધીનગર

← A-12 મૂલ્યાંકન: અધ્યયનનું, અધ્યયન માટેનું અને શાળાકીય સર્વગ્રાહી મૂલ્યાંકનA-14 સમાવેશી શિક્ષણ: વંચિત અધ્યેતા, શાળા અને શિક્ષક →