સ્કીનર, કોહલર અને બાન્દુરા: કારક અભિસંધાન, આંતરસૂઝ અને અનુકરણ દ્વારા અધ્યયન (TET-II બાળ વિકાસ)

સ્કીનર, કોહલર અને બાન્દુરા: કારક અભિસંધાન, આંતરસૂઝ અને અનુકરણ દ્વારા અધ્યયન (TET-II બાળ વિકાસ)

😀 Sharing is Caring :

Facebook
Twitter
WhatsApp
Instagram

આ લેખમાં શું છે?

ગૃહકાર્ય લાવનારને સ્ટાર મળે અને બધાં ગૃહકાર્ય લાવવા લાગે, એ સ્કીનરનું કારક અભિસંધાન છે. કોયડો અચાનક ઊકલી જાય અને મનમાં “આહા!” થાય, એ કોહલરની આંતરસૂઝ છે. બાળક શિક્ષકની બોલવાની રીતની નકલ કરે, એ બાન્દુરાનું અનુકરણ દ્વારા અધ્યયન છે.

આ લેખમાં TET-II (ધો. 6–8) માટે સ્કીનર, કોહલર અને બાન્દુરાના અધ્યયનના સિદ્ધાંતો, એટલે કે ત્રણેયના પ્રયોગ, પ્રબલનના પ્રકાર, અભિક્રમિત અધ્યયન, “આહા!” અનુભવ, અવલોકનાત્મક અધ્યયનનાં 4 સોપાન અને વર્ગખંડમાં ઉપયોગ સરળ ગુજરાતીમાં સમજીએ.

📄 આ એકમની 20 પાનાંની PDF: આખી નોટ્સ, માઇન્ડમેપ, PYQ સમજૂતી સાથે અને એક પાનાની રિવિઝન શીટ, ફોનમાં વાંચવા કે પ્રિન્ટ માટે.📄 PDF નોટ્સ ડાઉનલોડ કરો

📜 = અગાઉ પરીક્ષામાં પૂછાયેલો મુદ્દો · 💡 = સરળ શબ્દોમાં સમજૂતી

📊 પરીક્ષામાં આ એકમ (A-07 + A-08 મળીને 11 પ્રશ્નો, 7%)

આ એકમમાંથી: TET-I 2025 પ્ર. 27 · TAT-HS 2026 પ્ર. 44 · TET-II 2017 પ્ર. 2, 3, 7, 23.
સૌથી વધુ પૂછાતું: "યોગ્ય સમયે યોગ્ય બદલો" = કારક અભિસંધાન · અભિક્રમિત અધ્યયન (સ્કીનર, સ્વ-ગતિ, મેથેટિક્સ–ગિલ્બર્ટ) · આંતરસૂઝ = કોહલર, હોશિયાર માનવી.

યાદ કરો (A-07): શિક્ષણની ચાર તરાહો – (1) અનુકરણ (2) પ્રયત્ન-ભૂલ (3) અભિસંધાન – પ્રશિષ્ટ અને કારક (4) આંતરસૂઝ. આ એકમમાં 1, 3-કારક અને 4.

શરૂઆત: એક દિવસ, ત્રણ દૃશ્ય

દૃશ્ય-1 (સવાર, ધોરણ 6): મીનાબહેનના વર્ગમાં ગૃહકાર્ય લાવનાર બાળકો ઓછાં હતાં. મીનાબહેને દીવાલ પર એક "સ્ટાર ચાર્ટ" લગાવ્યો. જે દિવસે બાળક ગૃહકાર્ય લાવે, તેના નામ સામે એક સોનેરી સ્ટાર. એક જ મહિનામાં લગભગ આખો વર્ગ ગૃહકાર્ય લાવતો થઈ ગયો.

દૃશ્ય-2 (બપોર, ધોરણ 7): જયેશભાઈએ એક કોયડો આપ્યો: "ફક્ત 6 દીવાસળીથી 4 સરખા ત્રિકોણ બનાવો." 15 મિનિટ સુધી બધાં પાટલી પર દીવાસળીઓ ફેરવતાં રહ્યાં. કોઈને જવાબ ન મળ્યો. અચાનક મિહિર ઊભો થઈને બોલ્યો: "આહા! સાહેબ, પાટલી પર નહીં… ઊભો પિરામિડ બનાવીએ તો!" તેને ઝબકારો થયો હતો!

દૃશ્ય-3 (સાંજ, મેદાન): રિસેસમાં નીલ, જયેશભાઈની જેમ જ ચશ્માં ઉપર ચડાવીને અને પાટિયા પર લખવાની તેમની જ સ્ટાઇલમાં મિત્રોને "ભણાવતો" હતો. પણ એ જ દિવસે મીનાબહેને જોયું કે બે બાળકો મોબાઇલના એક વીડિયોમાંથી શીખેલા અપશબ્દો બોલતાં હતાં.

ત્રણ દૃશ્ય, ત્રણ સિદ્ધાંત:
સ્ટાર ચાર્ટ → સ્કીનર · "આહા!" → કોહલર · નકલ (સારી અને ખરાબ બંને) → બાન્દુરા

સ્કીનરનું કારક અભિસંધાન

સ્કીનરનો પરિચય

મુદ્દો વિગત
નામ બી.એફ. સ્કીનર (B.F. Skinner)
સમયગાળો 1904–1990 (ધો. 12)
દેશ અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક
સિદ્ધાંત કારક અભિસંધાન = કારક-ક્રિયાત્મક અભિસંધાન = ક્રિયાત્મક અભિસંધાન (Operant Conditioning)
પ્રાણી ભૂખ્યો ઉંદર
સાધન સ્કીનર પેટી (સમસ્યાપેટી)

કારક અભિસંધાન એટલે શું?

"શાસ્ત્રીય અભિસંધાનમાં પ્રાણી કોઈ પણ પ્રતિક્રિયા ન કરે છતાં સમયાંતરે તેને પ્રબલન પ્રાપ્ત થાય છે. જ્યારે કારક અભિસંધાનમાં જે તે પ્રાણી જો પોતે જાતે કોઈ ચોક્કસ પ્રતિક્રિયા કરે તો અને માત્ર તો જ તે પ્રબલનનું હક્કદાર બની શકે છે."

"પ્રાણીના કારક વર્તન ઉપર ભાર મૂકાતો હોવાથી તેને કારક અભિસંધાન કહેવામાં આવે છે." પ્રાણીએ પ્રબલન મેળવવા પ્રયોગકર્તાએ નક્કી કરેલી ચોક્કસ ક્રિયા કરવી પડે છે, તેથી તેને ક્રિયાત્મક અભિસંધાન પણ કહે છે.

સ્કીનરનો મૂળ વિચાર: "પ્રબલન આપવાથી પ્રાણી કે માનવીના વર્તનને ઇચ્છિત આકાર આપી શકાય છે."

💡 કારક = જે પોતે ક્રિયા કરે. એટલે કે પ્રાણી પોતે કંઈક કરે અને તેનું સારું પરિણામ મળે, ત્યારે તે શીખે છે. ઉદાહરણ: વર્ગમાં હાથ ઊંચો કરીને પૂછે તો જ શિક્ષક જવાબ આપે છે. થોડા દિવસમાં બધાં બાળકો બૂમો પાડવાને બદલે હાથ ઊંચો કરતાં શીખી જાય છે.

સ્કીનરનો પ્રયોગ

  1. સ્કીનરે એક સમસ્યાપેટી બનાવી – "સ્કીનર પેટી".
  2. તેની વિશેષતા: અન્નગુટિકા સંચયપેટી અને પેટીમાં નીચે આવેલો હાથો તારથી જોડાયેલા હતા. હાથો દબાવે ત્યારે અન્નગુટિકા (ખોરાકની ગોળી) અન્નપાત્રમાં આવે.
  3. પેટીમાં ભૂખ્યો ઉંદર મૂક્યો. તેણે બહાર નીકળવા દોડાદોડ, સળિયા પર પ્રહાર, બચકાં જેવી અનેક ક્રિયાઓ કરી.
  4. અચાનક હાથો દબાઈ ગયો અને અન્નગુટિકા આવી. ઉંદરને આ રચનાનો કોઈ ખ્યાલ ન હતો – આ આકસ્મિક હતું.
  5. ધીમે ધીમે ઉંદરને સમજ આવી કે હાથો દબાવવાથી ખોરાક મળે છે. પછી તે વારંવાર હાથો દબાવવા લાગ્યો.

⭐ પ્રયોગના આંકડા (ધો. 12):

અન્નગુટિકા ઉંદરને પેટીમાં મૂક્યા પછી કેટલી મિનિટે મળી?
પ્રથમ 15મી મિનિટે
બીજી 35મી મિનિટે
ત્રીજી 47મી મિનિટે
ચોથી 71મી મિનિટે

"આમ, ખોરાક પ્રાપ્ત થયો, જેનાથી તેની પ્રતિક્રિયાઓને પ્રબલન પ્રાપ્ત થયું અને પ્રબલન મળવાથી ઉંદરની પ્રતિક્રિયાનું દૃઢીકરણ થયું."

💡 અન્નગુટિકા = ખોરાકની નાની ગોળી · હાથો = લીવર, દબાવવાનો દાંડો · દૃઢીકરણ = પાકું થવું. ગોળીઓ 15મી, 35મી, 47મી અને 71મી મિનિટે મળી. આ આંકડા પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે છે.

મહત્ત્વનું વાક્ય: "જો કોઈ યોગ્ય વર્તન માટે જરૂરી યોગ્ય બદલો આપવામાં આવે, તો તે વર્તન ફરીથી થવાની સંભાવના વધી જાય છે."

મૂળભૂત ખ્યાલો

(a) પ્રબલન (Reinforcement)

"શીખેલી-શીખવવામાં આવેલી પ્રતિક્રિયાને દૃઢ કે બળવત્તર કરનારું ઘટક."

  • પાવલોવના પ્રયોગમાં ખોરાક = પ્રબલન; સ્કીનરના પ્રયોગમાં હાથો દબાવવાથી મળતી અન્નગુટિકા = પ્રબલન.

📜 TET-II 2023 પ્ર. 10: "કોઈપણ પ્રકારના શિક્ષણના દૃઢીકરણ માટે …… એ જરૂરી ઘટક છે." → પ્રબલન. (વિકલ્પો: સ્વતંત્રતા, આઝાદી, A અને B, પ્રબલન) – "દૃઢ / બળવત્તર" શબ્દ આવે એટલે પ્રબલન.

પ્રબલનના બે પ્રકાર:

(i) વિધાયક પ્રબલન (Positive) (ii) નિષેધક પ્રબલન (Negative)
અર્થ (ધો. 12) શીખેલી પ્રતિક્રિયા વારંવાર કરવા પ્રેરી દૃઢ બનાવે; પ્રતિક્રિયા બાદ રજૂ કરાતો ઉદ્દીપક પ્રતિક્રિયાની સંભાવના વધારનારું અને પ્રતિક્રિયા બાદ દૂર કરાતું ઉદ્દીપક
સામાન્ય સમજ પુરસ્કાર ⚠️ શિક્ષા નથી!
પાઠ્યપુસ્તકનું ઉદાહરણ માતાની ગેરહાજરીમાં બાળક હોમવર્ક કરી લે તો માતા ચોકલેટ આપે ઉંદર હાથો દબાવવાથી ઇલેક્ટ્રિક શૉકથી રાહત મેળવે, તો તે વારંવાર હાથો દબાવે
વર્ગખંડ મીનાબહેનનો સ્ટાર, "શાબાશ" "જે દિવસે બધાનું ગૃહકાર્ય પૂરું, તે દિવસે શનિવારનો વધારાનો ટેસ્ટ રદ"

⚠️ પરીક્ષામાં સૌથી વધુ થતી ભૂલ:
"સામાન્ય રીતે વિધાયક પ્રબલનને પુરસ્કાર ગણીએ તો નિષેધક પ્રબલનને શિક્ષા ગણી શકાય, પરંતુ સ્કીનરના મતે નિષેધક પ્રબલન એ શિક્ષા નથી." (ધો. 12)
બંને પ્રબલન વર્તનને વધારે છે. વિધાયકમાં કંઈક સારું ઉમેરાય, નિષેધકમાં કંઈક ખરાબ દૂર થાય. શિક્ષા વર્તનને ઘટાડે છે.

"પ્રબલન વિધાયક હોય કે નિષેધક, તેને પ્રબલનની કક્ષાએ તો જ મૂકી શકાય જ્યારે તે પ્રબલનથી પ્રતિક્રિયા ઉપજવાની સંભાવના પહેલાં કરતાં વધે."

💡 ત્રણેયને ઉદાહરણથી જુદાં પાડો:

શું થાય? ઉદાહરણ વર્તન પર અસર
વિધાયક પ્રબલન કંઈક સારું ઉમેરાય સુંદર અક્ષરે લખ્યું, તો નોટબુકમાં "Very Good" મળ્યું વર્તન વધે
નિષેધક પ્રબલન કંઈક ખરાબ દૂર થાય માથું દુખે ત્યારે આરામ કરવાથી દુખાવો દૂર થયો, તેથી ફરી દુખે ત્યારે આરામ કરે વર્તન વધે
શિક્ષા ખરાબ વર્તન પછી દંડ તોફાન કર્યું, તો રમતનો સમય કાપ્યો વર્તન ઘટે

(b) વિલોપન

"શીખેલી પ્રતિક્રિયાની લુપ્તતા એટલે વિલોપન."

  • ઉંદર હાથો દબાવે છતાં અન્નગુટિકા આપવામાં ન આવે. વારંવાર આમ કરવાથી હાથો દબાવવાની પ્રતિક્રિયા ઓછી થઈ છેવટે બંધ થાય.

(c) ઉદ્દીપક સામાન્યીકરણ

  • સ્કીનર પેટીમાં સામાન્યીકરણ થઈ શકતું નથી, કારણ કે આખી પેટી એક જ ઉદ્દીપકીય પરિસ્થિતિ છે.
  • પણ રોજિંદા જીવનમાં કારક અભિસંધાનમાં સામાન્યીકરણ થાય છે. પાઠ્યપુસ્તકનું ઉદાહરણ: બાળકનું રમકડું વારંવાર એક જગ્યાએ સંતાડો, તો તે શોધતાં શીખે; પછી નવી જગ્યાએ સંતાડો તો પણ શોધી કાઢે.

(d) ઉદ્દીપક ભેદબોધન

  • ઉંદરને પ્રકાશની હાજરીમાં હાથો દબાવે તો અન્નગુટિકા મળે, પ્રકાશની ગેરહાજરીમાં ન મળે.
  • થોડા પ્રયત્નો પછી ઉંદર ફક્ત પ્રકાશની હાજરીમાં જ હાથો દબાવે છે → ભેદબોધન.

(e) ઘડતર (Shaping) 📜 TET-II 2023 પ્ર. 1

"ઇચ્છિત અંતિમ વર્તનની નજીક જતાં દરેક નાના પગલાને ક્રમશઃ પ્રબલન (સુદૃઢીકરણ) આપીને સંકુલ વર્તન શીખવવું એટલે ઘડતર." **

  • અંગ્રેજીમાં Shaping by Successive Approximation (ક્રમિક સન્નિકટન દ્વારા ઘડતર) કહે છે.
  • આખું સંકુલ વર્તન એકસાથે ન આવડે, તેથી તેને નાનાં પગથિયાંમાં વહેંચીને દરેક પગથિયે પ્રબલન આપવામાં આવે છે. પછી પ્રબલન ફક્ત આગળના, વધુ સારા પગથિયે જ આપવામાં આવે છે.
  • સ્કીનરનું ઉદાહરણ: કબૂતરને ગોળ ફરતાં શીખવવા પહેલાં થોડું વળે તો દાણો, પછી અડધું વળે તો જ દાણો, છેલ્લે આખું ફરે તો જ દાણો.

💡 વર્ગખંડ ઉદાહરણ: ધોરણ 6નો શરમાળ નીલ વર્ગમાં બોલતો નથી. શિક્ષક (1) તે હાથ ઊંચો કરે તો "શાબાશ" કહે, (2) પછી એક શબ્દ બોલે તો વખાણ કરે, (3) પછી આખું વાક્ય બોલે ત્યારે, અને (4) છેલ્લે આખા વર્ગ સામે બોલે ત્યારે સ્ટાર આપે. પગથિયે પગથિયે સુદૃઢીકરણ = ઘડતર.

⚠️ ધ્યાન રાખો – 2023ના વિકલ્પો જુદા પાડો:

વિકલ્પ અર્થ
ઘડતર ✅ પગથિયે પગથિયે પ્રબલન આપી નવું સંકુલ વર્તન શીખવવું
સામાન્યીકરણ મળતા આવતા ઉદ્દીપક સામે પણ એ જ પ્રતિક્રિયા
વિભેદીકરણ (ભેદબોધન) ફક્ત એક જ ઉદ્દીપક સામે પ્રતિક્રિયા, બીજા સામે નહીં
વિલીનીકરણ (વિલોપન) પ્રબલન બંધ થતાં પ્રતિક્રિયા લુપ્ત થાય

સ્કીનરનું વધારાનું કાર્ય (ધો. 12): ઉંદર પર પ્રબલનનું કદ, બે પ્રબલન વચ્ચેનો સમયગાળો, પ્રેરણાની પ્રબળતા વગેરેમાં ફેરફાર કરીને પ્રબલનની અસરકારકતા અંગે રસપ્રદ તારણો તાર્યાં.

સ્કીનરના સિદ્ધાંતના શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો

  1. યોગ્ય સમયે યોગ્ય બદલો આપવાથી શિક્ષણ દૃઢ બને છે અને બાળક ઝડપથી ભાષા શીખે છે. 📜 TET-I 2025 પ્ર. 27: "વર્ગખંડ શિક્ષણ દરમિયાન બાળકને યોગ્ય સમયે યોગ્ય બદલો આપવાથી શિક્ષણ દૃઢ બને છે" – કયો સિદ્ધાંત? → કારક અભિસંધાન (વિકલ્પો: કારક અભિસંધાન, સામાજિક અધ્યયન, મૉડલિંગ, વાતાવરણવાદ). વ્યાખ્યાનું વાક્ય શબ્દશઃ!
  2. યોગ્ય ભાષા, શુદ્ધ ઉચ્ચારણ જેવી સુટેવોનું ઘડતર.
  3. જુદાં જુદાં કૌશલ્યોનો વિકાસ.
  4. સહઅભ્યાસિક પ્રવૃત્તિઓનું નિરીક્ષણ કરી હકારાત્મક સુદૃઢકો આપવા.
  5. શ્રવણ, કથન, વાચન, લેખનના વિકાસમાં પુરસ્કાર કે બદલો મહત્ત્વનો.
  6. બાળક સાચો પ્રતિચાર આપે ત્યારે "સરસ", "શાબાશ", "બરાબર" જેવી પ્રતિપુષ્ટિ આપવી. "જો સમયસર પુષ્ટિ મળે, તો પ્રતિચાર વધુ દૃઢ બને છે."
  7. શિક્ષકનું બિનશાબ્દિક હકારાત્મક પ્રતિપોષણ (સ્મિત, માથું હલાવવું) પણ અમૂલ્ય છે.

અભિક્રમિત અધ્યયન (Programmed Learning)

📜 અગાઉ પૂછાયેલું: TET-II 2017 પ્ર. 2, 7, 23 – એક જ પેપરમાં 3 પ્રશ્નો!

ઇતિહાસ:

  • બી.એફ. સ્કીનરે કારક અભિસંધાનના સિદ્ધાંતનો ("નવી ઇચ્છિત વર્તણૂકને સ્થાયી કરવા માટે તે વર્તનને હકારાત્મક બદલો આપવો પડે") ઉપયોગ અધ્યયન માટે કર્યો.
  • સિડની પ્રેસીએ 1920માં એક મશીન તૈયાર કર્યું, જે વિદ્યાર્થીને પ્રશ્ન પૂછે અને જવાબ આપ્યા પછી તરત જ પરિણામની જાણ કરે.
  • સ્કીનરે પણ શિક્ષણ મશીન બનાવી સફળ પ્રયોગ કર્યો અને તેને "અભિક્રમિત અધ્યયન" નામ આપ્યું.
  • આધાર સિદ્ધાંત: "સતત પ્રતિપુષ્ટિ આપવાથી અને ઇચ્છિત વર્તનનું સુદૃઢીકરણ કરવાથી વર્તનમાં ઇચ્છિત પરિવર્તન લાવી શકાય છે."

વ્યાખ્યાઓ:

વ્યાખ્યા આપનાર
"અભિક્રમિત અધ્યયન એટલે વ્યક્તિગત શિક્ષણ આપવાની પદ્ધતિ… વિદ્યાર્થી સક્રિય હોય છે અને પોતાની ગતિ પ્રમાણે પ્રગતિ કરે છે… શિક્ષકની શારીરિક હાજરી અનિવાર્ય હોતી નથી." ડૉ. એ.આર. શર્મા
"અભિક્રમ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં વિષયવસ્તુની ગોઠવણી નાનાં પગલાંની હારમાળા દ્વારા… જ્ઞાત તરફથી અજ્ઞાત તરફ… સ્વ-અધ્યયન વડે…" વિટનોટા અને વિલિયમ્સ
અભિક્રમિત અધ્યયન એ સ્વયંશિક્ષણની એક પદ્ધતિ છે. –

⭐ અભિક્રમિત અધ્યયનના 6 સિદ્ધાંતો:

# સિદ્ધાંત અર્થ
1 નાના સોપાનનો સિદ્ધાંત માહિતી નાનાં અને સરળ સોપાનો (ફ્રેમ)માં
2 સક્રિય પ્રતિચારનો સિદ્ધાંત દરેક ફ્રેમના અંતે પ્રશ્નનો જવાબ આપવો પડે
3 ત્વરિત પુષ્ટિનો સિદ્ધાંત જવાબ સાચો કે ખોટો તેની તરત જાણ (= સુદૃઢીકરણ)
4 સ્વ-ગતિનો સિદ્ધાંત 📜 વિદ્યાર્થી પોતાની ઝડપે શીખે
5 વિદ્યાર્થીના કાર્યની મૂલવણી દરેક ફ્રેમમાં ભૂલોની નોંધ અને કારણ
6 ઓછામાં ઓછી ભૂલનો સિદ્ધાંત ફ્રેમ એટલી સરળ કે ભૂલો ઓછી થાય

💡 અભિક્રમ = પ્રોગ્રામ, એટલે કે પહેલેથી પગલાંવાર ગોઠવેલું શિક્ષણ · ફ્રેમ = નાનો ટુકડો (2–3 વાક્ય + એક પ્રશ્ન) · જ્ઞાતથી અજ્ઞાત = જાણીતામાંથી અજાણ્યા તરફ · પુષ્ટિ = જવાબ સાચો છે કે નહીં, તેની ખાતરી.

અભિક્રમના પ્રકાર: રૈખિક (Linear – સ્કીનર), પ્રશાખા (Branching – ક્રાઉડર), મેથેટિક્સ (Mathetics – ટી.એફ. ગિલ્બર્ટ)

📜 TET-II 2017 ✍️: પ્ર. 2 "અભિક્રમિત અધ્યયન કોની સાથે સંકળાયેલું છે?" → સ્કીનર · પ્ર. 7 "અભિક્રમિત અધ્યયનની ખાસ વિશેષતા?" → અધ્યેતા પોતાની ગતિથી શીખે · પ્ર. 23 "મેથેટિક્સ પ્રકારના અભિક્રમના પ્રણેતા?" → ટી.એફ. ગિલ્બર્ટ
આજની ઘણી ઈ-લર્નિંગ એપ્સ આ જ સિદ્ધાંત પર ચાલે છે: નાનો પાઠ → પ્રશ્ન → તરત ✔/✘ → આગળ.

પ્રશિષ્ટ (પાવલોવ) વિરુદ્ધ કારક (સ્કીનર) અભિસંધાન

મુદ્દો પ્રશિષ્ટ – પાવલોવ કારક – સ્કીનર
પ્રાણી કૂતરો ઉંદર
પ્રાણીની ભૂમિકા નિષ્ક્રિય સક્રિય – જાતે ક્રિયા કરે
પ્રબલન ક્યારે? પ્રતિક્રિયા કરે કે ન કરે, સમયાંતરે મળે ચોક્કસ પ્રતિક્રિયા કરે તો અને માત્ર તો જ
ક્રમ ઉદ્દીપક પહેલાં → પ્રતિક્રિયા ક્રિયા પહેલાં → પરિણામ (પ્રબલન)
કયું વર્તન? સ્વયંસંચાલિત/અનૈચ્છિક (લાળ, ડર) ઐચ્છિક (હાથો દબાવવો, ગૃહકાર્ય)
બીજું નામ શાસ્ત્રીય / રૂઢ ક્રિયાત્મક

💡 અનૈચ્છિક વર્તન = ઇચ્છા વગર, આપમેળે થતું (લાળ ઝરવી, ડરથી ધબકારા વધવા). ઐચ્છિક વર્તન = આપણી ઇચ્છાથી કરેલું (હાથો દબાવવો, ગૃહકાર્ય કરવું).

કોહલર: આંતરસૂઝ દ્વારા અધ્યયન

કોહલરનો પરિચય

મુદ્દો વિગત
નામ કોહલર (વોલ્ફગેંગ કોહલર)
ઓળખ સમષ્ટિવાદી જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક (સમષ્ટિવાદ = Gestalt સંપ્રદાય)
ક્યારે, ક્યાં? પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન કેનેરી ટાપુ પર
પ્રાણી ચિમ્પાન્ઝી વાનર
સિદ્ધાંત આંતરસૂઝ દ્વારા શિક્ષણ (Insight Learning)

"આંતરસૂઝ પર સૌ પ્રથમ અને સૌથી વધુ ખેડાણ કોહલર નામના સમષ્ટિવાદી જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિકે કર્યું હતું."

આંતરસૂઝ એટલે શું?

"આંતરસૂઝ શિક્ષણ એ એક બોધાત્મક ક્રિયા સાથે સંકળાયેલ શિક્ષણપ્રક્રિયા છે. એમાં પ્રાણી કે વ્યક્તિને સમસ્યા અંગે તેની અંદરથી જ આંતરસૂઝ પ્રાપ્ત થતી જોવા મળે છે."

💡 આંતરસૂઝ = અંદરથી અચાનક આવેલી સમજ, "ઝબકારો" · બોધાત્મક ક્રિયા = વિચારવાની, સમજવાની ક્રિયા · સમષ્ટિવાદ = "આખું ચિત્ર" જોવાનો વાદ. જેમ કોયડાના બધા ટુકડા જુદા જુદા જોઈએ તો કંઈ ન સમજાય, પણ આખું ચિત્ર જોઈએ તો તરત સમજાય.

કોહલરનો મત: "પ્રયત્ન અને ભૂલ દ્વારા અથવા તો અભિસંધાન જ શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરવાની તરાહો નથી. શિક્ષણ જે તે પરિસ્થિતિની સઘન સમજ અને અભ્યાસથી જ શક્ય બને છે."

📜 TET-II 2017 પ્ર. 3 ✍️: "આંતરસૂઝ દ્વારા અધ્યયનનો સિદ્ધાંત કયા મનોવૈજ્ઞાનિકે આપ્યો?" → કોહલર
📜 TET-II 2023 પ્ર. 11: "કોહલર …… પ્રકારના શિક્ષણના હિમાયતી હતા." → આંતરસૂઝ દ્વારા અધ્યયન (વિકલ્પો: પ્રયત્ન અને ભૂલ, અનુભવોનું શિક્ષણ, કારક અધ્યયન, આંતરસૂઝ દ્વારા અધ્યયન)
📜 TET-II 2023 પ્ર. 19: "ચિમ્પાન્ઝીને લાકડી દ્વારા થયેલો ઝબકારો એ કયા શિક્ષણનું ઉદાહરણ છે?" → આંતરસૂઝ દ્વારા શિક્ષણ (વિકલ્પો: પ્રયત્ન-ભૂલ, અભિસંધાન, આંતરસૂઝ, કારક) – એક જ પેપરમાં કોહલર પર 2 પ્રશ્ન! "ઝબકારો / ચિમ્પાન્ઝી / લાકડી / ખોખાં" = હંમેશાં આંતરસૂઝ.
📜 TAT-HS 2026 પ્ર. 44: "વિકસિત પ્રાણી કે બુદ્ધિશાળી (હોશિયાર) માનવી માટે કયા પ્રકારનું અધ્યયન ઉપયુક્ત છે?" → આંતરસૂઝ દ્વારા અધ્યયન (વિકલ્પો: અભિસંધાન, પ્રયત્ન-ભૂલ, અભિક્રમિત, આંતરસૂઝ). નીચેનો "ચિમ્પાન્ઝી કેમ?" મુદ્દો આ પ્રશ્નનો જવાબ છે.

ચિમ્પાન્ઝી કેમ?

  • ઉત્ક્રાંતિવાદ મુજબ નિમ્ન કક્ષાનાં પ્રાણીઓ અનુકરણથી, જ્યારે ઉચ્ચ કક્ષાનાં પ્રાણીઓ અભિસંધાન અને આંતરસૂઝથી શીખે છે.
  • માનવ જેવું વિકસિત મગજ ફક્ત ચિમ્પાન્ઝી અને ઉરાંગઉટાંગ પાસે છે.

કોહલરના ત્રણ પ્રયોગ

# પ્રયોગ સમસ્યા ચિમ્પાન્ઝીએ શું કર્યું?
(a) એક લાકડીવાળો પાંજરાની બહાર કેળાંની લૂમ; પાંજરામાં પાછળ એક લાકડી હાથ-પગ લંબાવી નિષ્ફળ થયો, કંટાળીને પાછળ બેઠો. અચાનક લાકડી પર નજર પડી → લાકડીથી કેળાં ખેંચ્યાં
(b) બે લાકડીવાળો કેળાં વધુ દૂર; અંદર નાની લાકડી, બહાર મોટી લાકડી પહેલાં નાનીથી પ્રયત્ન – નિષ્ફળ. નાનીથી મોટી લાકડી અંદર ખેંચી – છતાં નિષ્ફળ. નિરાશ થઈ રમવા લાગ્યો, અને રમતાં રમતાં બંને લાકડી જોડાઈ ગઈ → ઝબકારો! → લાંબી લાકડીથી કેળાં ખેંચ્યાં
(c) ખોખાનો ઊંચી છતવાળા ઓરડામાં વચ્ચે કેળાં લટકાવ્યાં; ઓરડામાં ત્રણ ખોખાં કૂદકા માર્યા – નિષ્ફળ. એક ખોખા પર ચડ્યો – નિષ્ફળ, નિરાશ. રમતાં રમતાં ઝબકારો થયો → ત્રણે ખોખાં એકબીજા પર ગોઠવી ચડ્યો અને કેળાં મેળવ્યાં

"આહા!" અનુભવ

"આ પ્રકારની આંતરસૂઝનું શિક્ષણ મેળવતી વખતે પ્રાણી સમગ્ર સમસ્યાનો તાગ મેળવી, તેના છૂટાછવાયા – વેરવિખેર ભાગોને જોડે છે અને તેમના સંબંધને સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે. તેને કોહલર આંતરસૂઝ કે "આહા!" અનુભવ તરીકે ઓળખાવે છે."

આંતરસૂઝની વિશેષતા: "સમસ્યાયુક્ત પરિસ્થિતિનું સંયોજન થતાં સમસ્યા ઉકેલની દિશામાં નોંધપાત્ર સુધારો જણાતો નથી, પરંતુ અચાનક મગજમાં ઝબકારો થવાથી ઓચિંતો તેનો ઉકેલ પ્રાપ્ત થઈ જાય છે."

હાર્લોના મતે: "પૂર્વ અનુભવ વગર આંતરસૂઝનો વિકાસ થતો નથી."
કોહલર: પ્રાણી શરૂઆતમાં અપરિચિત બાબતમાં પ્રયત્ન-ભૂલથી શીખે, પછી એ જ્ઞાનનો બીજી સમસ્યાઓમાં ઉપયોગ કરે છે.

કોહલરના સિદ્ધાંતના શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો

  1. વિદ્યાર્થીને આખી પરિસ્થિતિ (સમગ્ર) પહેલાં બતાવવી, પછી ભાગો – "સમગ્રથી અંશ".
  2. સમસ્યા ઉકેલ પદ્ધતિ, કોયડા, પ્રોજેક્ટ અને ખુલ્લા પ્રશ્નો આપવા.
  3. પૂર્વજ્ઞાન મજબૂત કરવું – કારણ કે આંતરસૂઝ માટે પૂર્વ અનુભવ જરૂરી (હાર્લો).
  4. બાળકને વિચારવાનો સમય આપવો; તરત જવાબ કહી ન દેવો.
  5. ગોખણપટ્ટીને બદલે સંબંધો સમજવા પર ભાર.

બાન્દુરા: સામાજિક અધ્યયન (અનુકરણ દ્વારા અધ્યયન)

અનુકરણ દ્વારા શિક્ષણ

"માનવબાળ હોય કે પ્રાણી, મોટાભાગનું શિક્ષણ અનુકરણ દ્વારા જ મેળવે છે."

ચાર નામ, એક જ અર્થ:

નામ કેમ?
અનુકરણ દ્વારા શિક્ષણ બીજાનું વર્તન નકલ કરીને
અવલોકનાત્મક શિક્ષણ અનુકરણનો મુખ્ય આધાર અવલોકન છે
સામાજિક શિક્ષણ વ્યક્તિ સમાજમાંથી મેળવે છે
નમૂનારૂપ / મોડેલિંગ શિક્ષણ કોઈ મૉડલને જોઈને

પાઠ્યપુસ્તકનાં ઉદાહરણ:

  • માતાપિતા સાથે સ્કૂટર પર ફરવા જતું બાળક ઘરે ટ્રાયસાઇકલમાં પેટ્રોલ પૂરવાનો અભિનય કરે.
  • સવા વર્ષનું બાળક કાને મોબાઇલ રાખે.
  • બાળકીઓ ટીવીની અભિનેત્રીઓની જેમ પ્રસાધનો અને કપડાં વાપરે.

બાન્દુરાનો સામાજિક અધ્યયનનો સિદ્ધાંત

મુદ્દો વિગત
નામ આલ્બર્ટ બાન્દુરા (Albert Bandura)
સિદ્ધાંતનાં નામ સામાજિક અધ્યયન સિદ્ધાંત, અવલોકનાત્મક અધ્યયન, અનુકરણાત્મક અધ્યયન

"બાન્દુરાના મત મુજબ, બાળકો બીજાની ક્રિયાઓનું અનુકરણ કરે છે તે જ સામાજિક અધ્યયન છે."
બાળક મા-બાપ, મિત્રો, સગાં, પડોશી, ગુરુજનોનું અવલોકન કરે, અનુકરણ કરે અને ભવિષ્યમાં એવા જ વ્યવહારો કરે છે. ઉ.દા. ઘરે આવેલા વડીલોને પગે લાગવું.

મહત્ત્વના મુદ્દા:

  • "સામાજિક અધ્યયન એકદમ સરળ પ્રક્રિયા છે, કારણ કે તેમાં પ્રેરણા-ઇનામ, શિક્ષા કે શિક્ષણની જરૂર નથી પડતી." બાળકે ફક્ત ધ્યાનથી અવલોકન કરવાનું હોય છે.
  • ⚠️ "બાળક આક્રમક વર્તન પણ અન્યોના અનુકરણથી જ કરતો થાય છે." (દૃશ્ય-3ના અપશબ્દો યાદ કરો)
  • બાન્દુરાનો પ્રસિદ્ધ "બોબો ડૉલ" પ્રયોગ: મોટાઓને ઢીંગલીને મારતા જોનારાં બાળકોએ પછી એ જ રીતે ઢીંગલીને માર્યું.

મોડેલિંગ

"મૉડલ એટલે વર્તનની તરાહ."

  • બાળક માટે મા-બાપ, મિત્રો, ગુરુજનો-શિક્ષકો, ભાઈ-બહેન, સામાજિક નેતા, મહાન પુરુષો, ફિલ્મના નાયક-નાયિકા મૉડલરૂપ હોય છે.
  • બાળક ગમતા મૉડલ જેવા ગુણો અને ક્રિયાઓ પોતાનામાં વિકસાવવા પ્રયત્ન કરે છે. આ તાદાત્મીકરણની પ્રક્રિયા માટે બાન્દુરા "મૉડલિંગ" શબ્દ પ્રયોજે છે.

મૉડલિંગના ફાયદા:

  1. બાળક નવા શીખેલા વ્યવહારને મૂળ રીતે પૂર્ણ કરે.
  2. મૉડલિંગ સામાજિકીકરણ સાથે ઘનિષ્ઠ સંબંધ ધરાવે છે.
  3. સાહસિક ગુણોનો વિકાસ.
  4. એક બાળકને અયોગ્ય વર્તન બદલ શિક્ષા થતી જોઈને બીજાં બાળકો એવું વર્તન કરતાં નથી – અયોગ્ય વર્તન ટાળી શકાય. (= પરોક્ષ પ્રબલન)
    💡 પરોક્ષ પ્રબલન = પોતાને નહીં, પણ બીજાને મળતું ઇનામ કે શિક્ષા જોઈને શીખવું. મિત્રને સમયસર આવવા બદલ શાબાશી મળી, તે જોઈને બીજાં બાળકો પણ સમયસર આવવા લાગે.
  5. ભાષાશિક્ષણમાં પણ બાળક યોગ્ય મૉડલ જેવી કુશળતા લાવવાનો પ્રયાસ કરે.

મૉડલિંગની શરતો:

  1. મૉડલ વિશે જેટલી વધુ સ્પષ્ટ જાણકારી, તેટલું મૉડલિંગ સરળ.
  2. માતાપિતા બાળકની જરૂરિયાત સમજે, ઉકેલ બતાવે, તો તે સક્ષમ મૉડલ.
  3. બાળકનું જે વ્યક્તિ સાથે તાદાત્મ્ય સારું, તેની સાથે તાદાત્મીકરણ.
    💡 તાદાત્મ્ય/તાદાત્મીકરણ = પોતાને કોઈના જેવો માનવો અને તેના જેવા બનવાનો પ્રયત્ન કરવો. જેમ કે નીલ જયેશભાઈની જેમ ચશ્માં ચડાવીને "ભણાવે" છે.
  4. બાળક અને માતાપિતા વચ્ચે વધુ સમાનતા હોય તો તાદાત્મીકરણની સંભાવના વધે.
  5. બાળકની પોતાના પસંદના મૉડલ જેવા બનવાની પ્રબળ ઇચ્છા.

બાન્દુરા મુજબ અવલોકનાત્મક અધ્યયનનાં ચાર સોપાન

ધ્યાન (Attention) → ધારણ/યાદ (Retention) → પુનઃઉત્પાદન (Reproduction) → પ્રેરણા (Motivation)
   "જુઓ"              "યાદ રાખો"              "કરી બતાવો"                 "ફરી કરવાની ઇચ્છા"

બાન્દુરાના સિદ્ધાંતના શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો

  1. બાળકોને શક્ય એટલા પ્રત્યક્ષ અનુભવો પૂરા પાડવા.
  2. જે વર્તન ઇચ્છીએ, તેની સ્પષ્ટ સમજૂતી આપવી. ઉ.દા. ભાષા ઉચ્ચારણની પ્રત્યક્ષ સમજૂતી.
  3. મૉડલિંગ પ્રક્રિયાનું યોગ્ય આયોજન અને વારંવાર પુનરાવર્તન.
  4. દરેક બાળકને યોગ્ય વર્તન માટે પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહન.
  5. આદર્શ મૉડલ દ્વારા ઉત્તમ ભાષાશિક્ષણ.
  6. શિક્ષક પોતે જ સૌથી મોટું મૉડલ છે – સમયપાલન, ભાષા, વર્તન, સ્વચ્છતા.

વૉલ્ટર એસ. હન્ટર (ટૂંકમાં)

  • વૉલ્ટર એસ. હન્ટર (1889–1953).
  • મનોવિજ્ઞાન બાહ્ય વાતાવરણ, જે મુખ્યત્વે સામાજિક છે, તેની સાથેના વ્યક્તિના બાહ્ય વર્તનનું વર્ણન, સ્પષ્ટીકરણ, ભાવિ કથન અને નિયંત્રણ કરે છે.
  • તેમણે કારક શિક્ષણક્રિયા વિશે અભ્યાસ કર્યો.
  • વાતાવરણવાદી – વર્તનવાદી અભિગમ; વાતાવરણ અને ચેતનાને એક ગણ્યા.

ત્રણેયની તુલના એક લીટીમાં

વિચારક ભાર શેના પર?
સ્કીનર પ્રતિપોષણ (પ્રબલન)
બાન્દુરા પ્રત્યક્ષ અનુભવો, પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહન
વૉલ્ટર હન્ટર વાતાવરણવાદી અભિગમ

અધ્યયનના 6 સિદ્ધાંતોની સરખામણી

વિચારક દેશ પ્રાણી/પ્રયોગ તરાહ એક શબ્દ વર્ગખંડમાં
થોર્નડાઇક અમેરિકા બિલાડી – સમસ્યાપેટી પ્રયત્ન અને ભૂલ મહાવરો પ્રેક્ટિસ, ભૂલને તક
પાવલોવ રશિયા કૂતરો – ઘંટડી પ્રશિષ્ટ અભિસંધાન જોડાણ સારી ટેવો, ડરનું વિલોપન
સ્કીનર અમેરિકા ઉંદર – સ્કીનર પેટી કારક અભિસંધાન પ્રબલન શાબાશી, સ્ટાર ચાર્ટ
કોહલર જર્મની ચિમ્પાન્ઝી – લાકડી, ખોખાં આંતરસૂઝ "આહા!" કોયડા, સમસ્યા ઉકેલ
બાન્દુરા કેનેડા-અમેરિકા બોબો ડૉલ અનુકરણ / સામાજિક મૉડલ શિક્ષક = આદર્શ
મોર્ગન અમેરિકા – વ્યાખ્યા સાપેક્ષ કાયમી ફેરફાર –

યાદ રાખવાની વાર્તા: "બિલાડીએ ભૂલો કરી (થોર્નડાઇક), કૂતરાએ ઘંટ સાંભળ્યો (પાવલોવ), ઉંદરે હાથો દબાવ્યો (સ્કીનર), ચિમ્પાન્ઝીએ ‘આહા!’ કહ્યું (કોહલર), અને બાળકે બધું જોઈને નકલ કરી (બાન્દુરા)!"

ત્રણ દૃશ્યની વાત પૂરી કરીએ

સાંજે સ્ટાફરૂમમાં ત્રણેય શિક્ષકો ચા પીતાં હતાં.

મીનાબહેન: "મારો સ્ટાર ચાર્ટ ચાલી ગયો! પણ હવે ધીમે ધીમે સ્ટારને બદલે ફક્ત ‘શાબાશ‘ કહીશ, જેથી બાળકો ફક્ત સ્ટાર માટે નહીં, પોતાના માટે ભણે."

જયેશભાઈ: "મિહિરનું ‘આહા!’ જોઈને મને પણ આહા! થયું. હવે દરેક તાસમાં એક કોયડો આપીશ."

હેતલબહેન ગંભીર થઈને બોલ્યાં: "અને પેલા અપશબ્દો… બાન્દુરા સાચા છે. બાળકો આપણે જે કહીએ તે નહીં, પણ આપણે જે કરીએ તે શીખે છે. કાલે વાલી મીટિંગમાં મોબાઇલ અને ઘરના વાતાવરણ વિશે વાત કરીશ."

ત્રણેય હસ્યાં, કારણ કે સ્ટાફરૂમની બારીમાંથી દેખાતું હતું કે નીલ હજુ પણ જયેશભાઈની સ્ટાઇલમાં મિત્રોને "ભણાવતો" હતો!

બાળક શિક્ષકના શબ્દો ભૂલી જાય છે, પણ શિક્ષકનું વર્તન ક્યારેય નથી ભૂલતું.

યાદ રાખો: મહત્ત્વના One-liners

  1. બી.એફ. સ્કીનર (1904–1990) = અમેરિકન; કારક / ક્રિયાત્મક અભિસંધાન.
  2. સ્કીનરનું પ્રાણી = ભૂખ્યો ઉંદર; સાધન = સ્કીનર પેટી (હાથો + અન્નગુટિકા).
  3. પ્રથમ અન્નગુટિકા 15મી મિનિટે; ચોથી 71મી મિનિટે.
  4. કારક અભિસંધાનમાં ચોક્કસ પ્રતિક્રિયા કરે તો અને માત્ર તો જ પ્રબલન મળે.
  5. પ્રબલન = પ્રતિક્રિયાને દૃઢ કે બળવત્તર કરનારું ઘટક.
  6. વિધાયક પ્રબલન = પ્રતિક્રિયા બાદ રજૂ કરાતો ઉદ્દીપક (હોમવર્ક → ચોકલેટ).
  7. નિષેધક પ્રબલન = પ્રતિક્રિયા બાદ દૂર કરાતો ઉદ્દીપક (હાથો → શૉકથી રાહત).
  8. સ્કીનરના મતે નિષેધક પ્રબલન એ શિક્ષા નથી.
  9. કારક અભિસંધાનમાં ભેદબોધન – ઉંદર પ્રકાશની હાજરી-ગેરહાજરી પારખે.
  10. સ્કીનર → પ્રતિપોષણ; "સરસ, શાબાશ, બરાબર". ઘડતર (Shaping) = દરેક નાના પગલાને ક્રમશઃ પ્રબલન આપી સંકુલ વર્તન શીખવવું 📜 TET-II 2023.
  11. કોહલર = સમષ્ટિવાદી (Gestalt) જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક.
  12. કોહલરના પ્રયોગ – પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ, કેનેરી ટાપુ, ચિમ્પાન્ઝી.
  13. કોહલરના ત્રણ પ્રયોગ: એક લાકડી, બે લાકડી, ખોખાં.
  14. આંતરસૂઝ = "આહા!" અનુભવ; અચાનક ઝબકારો.
  15. હાર્લો: પૂર્વ અનુભવ વગર આંતરસૂઝનો વિકાસ થતો નથી.
  16. અનુકરણ = અવલોકનાત્મક = સામાજિક = મૉડલિંગ શિક્ષણ.
  17. આલ્બર્ટ બાન્દુરા = સામાજિક અધ્યયન સિદ્ધાંત.
  18. બાન્દુરા: "મૉડલ એટલે વર્તનની તરાહ"; તાદાત્મીકરણ માટે "મૉડલિંગ" શબ્દ.
  19. સામાજિક અધ્યયનમાં પ્રેરણા-ઇનામ, શિક્ષાની જરૂર નથી; આક્રમક વર્તન પણ અનુકરણથી.
  20. વૉલ્ટર હન્ટર (1889–1953) = વાતાવરણવાદી અભિગમ.

પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો (PYQ)

આ મુદ્દા પરથી TET, TAT અને વિદ્યાસહાયક પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો. પહેલાં જાતે જવાબ વિચારો, પછી જવાબ જુઓ.

1. "વર્ગખંડ શિક્ષણ દરમિયાન બાળકને યોગ્ય સમયે યોગ્ય બદલો આપવાથી શિક્ષણ દૃઢ બને છે." – આ વિધાન કયા સિદ્ધાંત માટે લાગુ પાડી શકાય? [TET-I 2025]

(A) સામાજિક અધ્યયનનો સિદ્ધાંત
(B) મૉડલિંગનો સિદ્ધાંત
(C) વાતાવરણવાદનો સિદ્ધાંત
(D) કારક અભિસંધાનનો સિદ્ધાંત

જવાબ જુઓ

જવાબ: (D) કારક અભિસંધાનનો સિદ્ધાંત
"યોગ્ય સમયે યોગ્ય બદલો આપવાથી શિક્ષણ દૃઢ બને" – આ સ્કીનરના કારક અભિસંધાનનું મૂળ વાક્ય છે.

2. વિકસિત પ્રાણી કે બુદ્ધિશાળી (હોશિયાર) માનવી માટે કયા પ્રકારનું અધ્યયન ઉપયુક્ત છે? [TAT-HS 2026]

(A) અભિસંધાન દ્વારા અધ્યયન
(B) આંતરસૂઝ દ્વારા અધ્યયન
(C) પ્રયત્ન અને ભૂલ દ્વારા અધ્યયન
(D) અભિક્રમિત અધ્યયન

જવાબ જુઓ

જવાબ: (B) આંતરસૂઝ દ્વારા અધ્યયન
ઉચ્ચ કક્ષાનાં પ્રાણીઓ અને બુદ્ધિશાળી માનવી સમસ્યાને આખી સમજીને, અચાનક ઝબકારાથી ઉકેલે છે. તેથી ચિમ્પાન્ઝી પર પ્રયોગ થયો.

3. અભિક્રમિત અધ્યયન કોની સાથે સંકળાયેલું છે? [TET-II 2017]

(A) સ્કીનર
(B) થોર્નડાઇક
(C) ડ્યૂઈ
(D) કોહલર

જવાબ જુઓ

જવાબ: (A) સ્કીનર
સ્કીનરે શિક્ષણ મશીન બનાવી તેને "અભિક્રમિત અધ્યયન" નામ આપ્યું.

4. મેથેટિક્સ પ્રકારના અભિક્રમના પ્રણેતા કોણ છે? [TET-II 2017]

(A) સ્કીનર
(B) ક્રાઉડર
(C) ટી.એફ. ગિલ્બર્ટ
(D) સિડની પ્રેસી

જવાબ જુઓ

જવાબ: (C) ટી.એફ. ગિલ્બર્ટ
અભિક્રમના ત્રણ પ્રકાર: રૈખિક (સ્કીનર), પ્રશાખા (ક્રાઉડર), મેથેટિક્સ (ગિલ્બર્ટ).

5. સ્કીનરના સિદ્ધાંત અનુસાર સુદૃઢીકરણ આપીને સંકુલ વર્તન શીખવવું એટલે શું? [TET-II 2023]

(A) સામાન્યીકરણ
(B) વિલીનીકરણ
(C) વિભેદીકરણ
(D) ઘડતર

જવાબ જુઓ

જવાબ: (D) ઘડતર
ઇચ્છિત વર્તન તરફના દરેક નાના પગલાને ક્રમશઃ પ્રબલન આપીને સંકુલ વર્તન શીખવવું = ઘડતર (Shaping). સામાન્યીકરણ = મળતા ઉદ્દીપક સામે એ જ પ્રતિક્રિયા, વિભેદીકરણ = ભેદ પારખવો, વિલીનીકરણ = પ્રતિક્રિયા લુપ્ત થવી.

6. કોઈપણ પ્રકારના શિક્ષણના દૃઢીકરણ માટે …… એ જરૂરી ઘટક છે. [TET-II 2023]

(A) પ્રબલન
(B) સ્વતંત્રતા
(C) આઝાદી
(D) સ્વતંત્રતા અને આઝાદી બંને

જવાબ જુઓ

જવાબ: (A) પ્રબલન
પ્રબલન એટલે પ્રતિક્રિયાને દૃઢ, બળવાન કરનારું ઘટક. જેમ કે "શાબાશ!" મળવાથી બાળક ફરી સારું કામ કરે. સ્વતંત્રતા-આઝાદી સારાં મૂલ્યો છે, પણ શિક્ષણને "દૃઢ" કરનારું ઘટક નથી.

7. ચિમ્પાન્ઝીને લાકડી દ્વારા થયેલો ઝબકારો એ કયા શિક્ષણનું ઉદાહરણ છે? [TET-II 2023]

(A) પ્રયત્ન અને ભૂલનું શિક્ષણ
(B) આંતરસૂઝ દ્વારા શિક્ષણ
(C) અભિસંધાનનું શિક્ષણ
(D) કારક શિક્ષણ

જવાબ જુઓ

જવાબ: (B) આંતરસૂઝ દ્વારા શિક્ષણ
લાકડીઓ જોડાતાં ચિમ્પાન્ઝીને અચાનક ઝબકારો થયો, આ કોહલરની આંતરસૂઝ ("આહા!" અનુભવ) છે. કોહલરે આ પ્રયોગો પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન કેનેરી ટાપુ પર કર્યા હતા.

8. કોહલર …… પ્રકારના શિક્ષણના હિમાયતી હતા. (વિકલ્પો: પ્રયત્ન અને ભૂલ, અનુભવોનું શિક્ષણ, કારક અધ્યયન, આંતરસૂઝ દ્વારા અધ્યયન) [TET-II 2023]

જવાબ જુઓ

જવાબ: આંતરસૂઝ દ્વારા અધ્યયન
કોહલરે ચિમ્પાન્ઝીના પ્રયોગોથી આંતરસૂઝ ("આહા!" અનુભવ) સમજાવ્યો.

9. આંતરસૂઝ દ્વારા અધ્યયનનો સિદ્ધાંત કયા મનોવૈજ્ઞાનિકે આપ્યો? [TET-II 2017]

જવાબ જુઓ

જવાબ: કોહલર
સમષ્ટિવાદી જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક કોહલર. (આ પેપરની સત્તાવાર કી ઉપલબ્ધ નથી; પ્રચલિત જવાબ.)

10. અભિક્રમિત અધ્યયનની ખાસ વિશેષતા કઈ છે? [TET-II 2017]

જવાબ જુઓ

જવાબ: અધ્યેતા પોતાની ગતિથી શીખે છે
સ્વ-ગતિનો સિદ્ધાંત: વિદ્યાર્થી પોતાની ઝડપે, શિક્ષકની હાજરી વગર પણ શીખી શકે. (સત્તાવાર કી ઉપલબ્ધ નથી; પ્રચલિત જવાબ.)

સ્કીનર, કોહલર અને બાન્દુરાના 30 MCQની ફ્રી મોક ટેસ્ટ

સમજૂતી સાથે, પરીક્ષા જેવો અનુભવ. સાથે આ એકમની 20 પાનાંની PDF: આખી નોટ્સ, માઇન્ડમેપ, PYQ સમજૂતી સાથે અને એક પાનાની રિવિઝન શીટ.

📝 ફ્રી મોક ટેસ્ટ આપો📄 PDF નોટ્સ ડાઉનલોડ કરો

app.examconnect.in પર ફ્રી એકાઉન્ટ બનાવીને

માઇન્ડમેપ: સ્કીનર, કોહલર અને બાન્દુરા

સ્કીનર, કોહલર અને બાન્દુરા માઇન્ડમેપ – કારક અભિસંધાન, આંતરસૂઝ અને અનુકરણ દ્વારા અધ્યયન (TET-II બાળ વિકાસ)
સ્કીનર, કોહલર અને બાન્દુરા માઇન્ડમેપ – કારક અભિસંધાન, આંતરસૂઝ અને અનુકરણ દ્વારા અધ્યયન (TET-II બાળ વિકાસ)

ઝડપી રિવિઝન: પરીક્ષાના આગલા દિવસે

સ્કીનર (1904–1990, અમેરિકન): કારક = કારક-ક્રિયાત્મક = ક્રિયાત્મક અભિસંધાન · ભૂખ્યો ઉંદર, સ્કીનર પેટી, હાથો, અન્નગુટિકા · ગુટિકા: 15મી, 35મી, 47મી, 71મી મિનિટે · ચોક્કસ ક્રિયા કરે તો અને માત્ર તો જ પ્રબલન · "યોગ્ય સમયે યોગ્ય બદલો → શિક્ષણ દૃઢ" 📜

  • વિધાયક પ્રબલન = સારું ઉમેરાય (હોમવર્ક → ચોકલેટ) · નિષેધક પ્રબલન = ખરાબ દૂર થાય (શૉકથી રાહત) · ⚠️ નિષેધક પ્રબલન ≠ શિક્ષા; બંને પ્રબલન વર્તન વધારે
  • વિલોપન · સામાન્યીકરણ (પેટીમાં નહીં, જીવનમાં હા) · ભેદબોધન (પ્રકાશ) · ઘડતર (Shaping) = પગથિયે પગથિયે પ્રબલનથી સંકુલ વર્તન 📜 2023

અભિક્રમિત અધ્યયન 📜: સ્કીનર + સિડની પ્રેસી (1920) · 6 સિદ્ધાંત: નાનાં સોપાન, સક્રિય પ્રતિચાર, ત્વરિત પુષ્ટિ, સ્વ-ગતિ, કાર્યની મૂલવણી, ઓછામાં ઓછી ભૂલ · શિક્ષકની હાજરી અનિવાર્ય નથી (શર્મા) · પ્રકાર: રૈખિક, પ્રશાખા, મેથેટિક્સ (ગિલ્બર્ટ)

કોહલર: સમષ્ટિવાદી જર્મન · પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ, કેનેરી ટાપુ, ચિમ્પાન્ઝી · 3 પ્રયોગ: 1 લાકડી, 2 લાકડી, ખોખાં · "આહા!" = અચાનક ઝબકારો · હાર્લો: પૂર્વ અનુભવ વગર આંતરસૂઝ નહીં · હોશિયાર માનવી = આંતરસૂઝ 📜

બાન્દુરા: અનુકરણ = અવલોકનાત્મક = સામાજિક = મૉડલિંગ · "મૉડલ એટલે વર્તનની તરાહ" · તાદાત્મીકરણ = મૉડલિંગ · ઇનામ-શિક્ષાની જરૂર નથી · આક્રમક વર્તન પણ અનુકરણથી · 4 સોપાન: ધ્યાન → ધારણ → પુનઃઉત્પાદન → પ્રેરણા · બોબો ડૉલ

તુલના: સ્કીનર = પ્રતિપોષણ · બાન્દુરા = પ્રત્યક્ષ અનુભવ, પ્રેરણા · હન્ટર (1889–1953) = વાતાવરણવાદી

બિલાડી કૂતરો ઉંદર ચિમ્પાન્ઝી બાળક
થોર્નડાઇક પાવલોવ સ્કીનર કોહલર બાન્દુરા

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

સ્કીનરનું કારક અભિસંધાન એટલે શું?

જે વર્તન પછી સારું પરિણામ (પ્રબલન) મળે, તે વર્તન વારંવાર થાય, એ કારક (ક્રિયાત્મક) અભિસંધાન છે. સ્કીનરે ભૂખ્યા ઉંદરને સ્કીનર પેટીમાં મૂક્યો. હાથો દબાવતાં ખોરાક મળતો, એટલે ઉંદર વારંવાર હાથો દબાવતાં શીખ્યો.

વિધાયક પ્રબલન અને નિષેધક પ્રબલન વચ્ચે શું તફાવત છે?

વિધાયક પ્રબલનમાં કંઈક સારું ઉમેરાય છે (ગૃહકાર્ય લાવે તો ચોકલેટ). નિષેધક પ્રબલનમાં કંઈક અણગમતું દૂર થાય છે (શૉકથી રાહત). બંને વર્તનને મજબૂત કરે છે. નિષેધક પ્રબલન એ શિક્ષા નથી.

અભિક્રમિત અધ્યયન (Programmed Learning) કોની સાથે સંકળાયેલું છે?

સ્કીનર સાથે (TET-II 2017). તેમાં વિષયવસ્તુ નાનાં નાનાં સોપાનમાં આપવામાં આવે, બાળક સક્રિય જવાબ આપે, તરત સાચો જવાબ જાણે (ત્વરિત પુષ્ટિ) અને પોતાની ગતિએ આગળ વધે.

આંતરસૂઝ દ્વારા અધ્યયન એટલે શું?

પરિસ્થિતિને આખી સમજીને સમસ્યાનો ઉકેલ અચાનક સૂઝી જાય, તે આંતરસૂઝ છે. કોહલરના પ્રયોગમાં ચિમ્પાન્ઝીએ લાકડી અને ખોખાંની મદદથી ઊંચે લટકતાં કેળાં મેળવ્યાં. આને “આહા!” અનુભવ પણ કહેવાય. આ પ્રશ્ન TET-II 2023માં પૂછાયો હતો.

બાન્દુરા મુજબ અવલોકનાત્મક અધ્યયનનાં 4 સોપાન કયાં છે?

(1) ધ્યાન: મૉડલનું વર્તન જુઓ. (2) ધારણ: યાદ રાખો. (3) પુનઃઉત્પાદન: કરી બતાવો. (4) પ્રેરણા: ફરી કરવાની ઇચ્છા. એટલે શિક્ષકનું પોતાનું વર્તન બાળકો માટે મૉડલ બને છે.

સ્કીનર મુજબ ઘડતર (Shaping) એટલે શું?

સંકુલ વર્તન એકસાથે નહીં, પણ નાનાં પગથિયાંમાં, દરેક પગથિયે પ્રબલન આપીને શીખવવું એટલે ઘડતર. આ પ્રશ્ન TET-II 2023માં પૂછાયો હતો.

ઉપયોગી સત્તાવાર લિંક:
TET-II પરીક્ષાની સત્તાવાર જાહેરાત અને જૂનાં પ્રશ્નપત્રો: રાજ્ય પરીક્ષા બોર્ડ (SEB)
પ્રાથમિક શિક્ષક તાલીમ (D.El.Ed.) અભ્યાસક્રમ: GCERT ગાંધીનગર

વાંચ્યું? હવે પાકું કરો. PDF સાચવી રાખો અને મોક ટેસ્ટથી તૈયારી ચકાસો.

📄 PDF નોટ્સ ડાઉનલોડ કરો📝 ફ્રી મોક ટેસ્ટ આપો

← A-07 અધ્યયનના સિદ્ધાંતો: પાવલોવ અને થોર્નડાઇકA-09 બુદ્ધિ: સંકલ્પના, ગાર્ડનરનો બહુવિધ બુદ્ધિનો સિદ્ધાંત અને સાંવેગિક બુદ્ધિ →

Scroll to Top