થોર્નડાઇક મુજબ બાળક પ્રયત્ન અને ભૂલથી શીખે છે: ખોટા પ્રયત્નો ઘટતા જાય અને સાચો રસ્તો ટકી રહે. પાવલોવ મુજબ બે ઉદ્દીપક વારંવાર સાથે આવે, તો બાળક તેમને જોડી દે છે. એટલે જ રિસેસનો ઘંટ સાંભળીને મોંમાં પાણી આવે, અને આને પ્રશિષ્ટ અભિસંધાન કહેવાય છે.
આ લેખમાં TET-II (ધો. 6–8) માટે પાવલોવ અને થોર્નડાઇકના અધ્યયનના સિદ્ધાંતો, એટલે કે બંનેના પ્રયોગ, થોર્નડાઇકના 3 નિયમો, UCS-CS જેવા ખ્યાલો, મનોવિજ્ઞાનના સંપ્રદાયો અને વર્ગખંડમાં ઉપયોગ સરળ ગુજરાતીમાં સમજીએ.
📜 = અગાઉ પરીક્ષામાં પૂછાયેલો મુદ્દો · 💡 = સરળ શબ્દોમાં સમજૂતી
📊 પરીક્ષામાં આ એકમ (A-07 + A-08 મળીને)
11 પ્રશ્નો (7%). આ એકમમાંથી: TAT-S 2026 પ્ર. 52, 55 · TAT-HS 2026 પ્ર. 32 · TET-I 2015 પ્ર. 22 · TET-II 2015 પ્ર. 24.
સૌથી વધુ પૂછાતું: રોજિંદા ઉદાહરણ પરથી અભિસંધાનનો પ્રકાર ઓળખવો (ટ્રાફિક લાઇટ) · મનોવિજ્ઞાનના સંપ્રદાયો (વોટસન, વુન્ટ, જેમ્સ, હલ) · વર્તનવાદ મુજબ અધ્યયન.
📝 નોંધ: થોર્નડાઇકના અધ્યયનના નિયમો (તત્પરતા, અભ્યાસ, અસર) TET પરીક્ષામાં ખૂબ પૂછાય છે.
સ્કીનર અને કોહલર → A-08માં.
શરૂઆત: રિસેસનો ઘંટ અને મોંમાં પાણી
આનંદ પ્રાથમિક શાળામાં રોજ બપોરે 12:30 વાગ્યે રિસેસનો ઘંટ વાગે છે, અને ઘંટ પછી તરત મધ્યાહન ભોજન પીરસાય છે.
એક દિવસ ધોરણ 6માં મીનાબહેન ભણાવતાં હતાં. અચાનક 12:30નો ઘંટ વાગ્યો. તરત જ નીલ બોલ્યો:
"ટીચર, ઘંટ સાંભળ્યો ને મોંમાં પાણી આવી ગયું! આજે ખીચડી છે!"
આખો વર્ગ હસી પડ્યો. મીનાબહેન પણ હસ્યાં અને પૂછ્યું:
"નીલ, ઘંટ ખાવાની વસ્તુ છે? તો પછી ઘંટ સાંભળીને મોંમાં પાણી કેમ આવ્યું?"
નીલ વિચારમાં પડી ગયો…
તે જ દિવસે બપોરે બીજી ઘટના બની. ધોરણ 7નો કરણ ગણિતના તાસમાં ડરેલો બેઠો હતો. ગણિતનું પુસ્તક ખોલતાં જ તેના હાથ ઠંડા થઈ જતા. જયેશભાઈને ખબર પડી કે જૂની શાળામાં ગણિતમાં ભૂલ થાય ત્યારે તેને બધાની સામે ખિજાવામાં આવતો.
ઘંટ સાંભળી મોંમાં પાણી અને ગણિતનું પુસ્તક જોઈ ડર – આ બંને એક જ પ્રકારના શિક્ષણ (અધ્યયન)નાં ઉદાહરણ છે.
આ શિક્ષણ દુનિયાને સમજાવ્યું રશિયાના ઈવાન પાવલોવે.
અધ્યયન (શીખવું) એટલે શું?
બે પ્રકારનું વર્તન: સાહજિક અને શિક્ષિત
| 1. સાહજિક વર્તન | 2. શિક્ષિત વર્તન | |
|---|---|---|
| અર્થ | કોઈ પણ ઔપચારિક શિક્ષણ વગર, જન્મજાત રીતે આવડતું વર્તન | બીજાને કરતાં જોઈને કે બીજા દ્વારા શીખવવામાં આવતું વર્તન |
| આધાર | જનીનોમાં રહેલી જન્મજાત શક્તિઓ | પર્યાવરણમાંથી મળતા અનુભવો |
| ઉદાહરણ | કીડી ખોરાકના કણ ખેંચે; ગાયનું વાછરડું જન્મ્યા પછી માતાના આંચળે વળગે; નવજાત બાળકનું રડવું | સાયકલ ચલાવવી, ભાષા બોલવી, લખવું |
"માનવી હોય કે પ્રાણી, દરેક પોતાનાં જીવનમાં પ્રત્યેક ક્ષણે પરિવર્તન લાવતા જ હોય છે. આથી જ શિક્ષણએ જન્મથી મૃત્યુ સુધી ચાલતી અવિરત પ્રક્રિયા છે."
અધ્યયનની વ્યાખ્યા: સી.ટી. મોર્ગન
"શિક્ષણ એટલે અનુભવ અને પ્રયત્ન કે મહાવરાથી વર્તનમાં થતો સાપેક્ષ, કાયમી ફેરફાર."
– સી.ટી. મોર્ગન (અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક)
આ વ્યાખ્યાનાં ત્રણ અનિવાર્ય તત્ત્વો:
| તત્ત્વ | સમજૂતી | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| 1. અનુભવ, મહાવરા કે પ્રયત્નનું પરિણામ | ફેરફાર પરિપક્વતા, થાક, રોગ, ઈજા કે કેફી દ્રવ્યને કારણે થાય તો તે શિક્ષણ નથી | 3–4 મહિનાનું બાળક જાતે પથારીમાં ઊંધું પડે – આ પરિપક્વતા છે, શિક્ષણ નથી. પગ ભાંગવાથી લંગડાવું – શિક્ષણ નથી |
| 2. વર્તનમાં પરિવર્તન | પહેલાંના વર્તનમાં ફેરફાર દેખાય તો જ શિક્ષણ | સાયકલ પર પડી જતું બાળક વારંવાર મહાવરાથી બેલેન્સ રાખતાં શીખે |
| 3. સાપેક્ષ કાયમી પરિવર્તન | તાત્કાલિક, હંગામી, અસ્થાયી ફેરફારો શિક્ષણ નથી; દીર્ઘકાલીન ફેરફાર જ શિક્ષણ | એક વાર સાયકલ શીખ્યા પછી વર્ષો સુધી આવડે |
A-01 સાથે જોડાણ: પરિપક્વતા = તાલીમ વગર, આપમેળે; શિક્ષણ = અનુભવ અને મહાવરાથી.
બીજી વ્યાખ્યા: "અનુભવ અને તાલીમ દ્વારા વર્તનમાં થતો ફેરફાર એટલે અધ્યયન." – ગેટ્સ, જરસિલ્ક, ચારમેલ
કઈ ઉંમરે બાળક મુખ્યત્વે કેવી રીતે શીખે?
| ઉંમર | મુખ્યત્વે આ રીતે શીખે |
|---|---|
| બાલ્યકાળ | અનુકરણ અને પ્રયત્ન અને ભૂલ |
| તારુણ્યકાળ | અભિસંધાન અને કારક શિક્ષણ |
| યુવાકાળ | અટપટી સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે આંતરસૂઝ |
શિક્ષણ મેળવવાની ચાર મુખ્ય તરાહો
| # | તરાહ | વિચારક | નોંધ |
|---|---|---|---|
| 1 | અનુકરણ દ્વારા શિક્ષણ (મોડેલિંગ / સામાજિક શિક્ષણ) | બાન્દુરા | A-08 |
| 2 | પ્રયત્ન અને ભૂલ દ્વારા શિક્ષણ | થોર્નડાઇક | ← આ એકમ |
| 3 | અભિસંધાન દ્વારા શિક્ષણ – (I) પ્રશિષ્ટ (II) કારક | પાવલોવ, સ્કીનર | પાવલોવ ← આ એકમ; સ્કીનર A-08 |
| 4 | આંતરસૂઝ દ્વારા શિક્ષણ | કોહલર | A-08 |
થોર્નડાઇક: પ્રયત્ન અને ભૂલ દ્વારા અધ્યયન
થોર્નડાઇકનો પરિચય
| મુદ્દો | વિગત |
|---|---|
| નામ | એડવર્ડ લી થોર્નડાઇક (પૂરું નામ) |
| દેશ | અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક |
| સિદ્ધાંત | પ્રયત્ન અને ભૂલ દ્વારા શિક્ષણ (Learning by Trial & Error) |
| પ્રયોગનું પ્રાણી | ભૂખી બિલાડી |
| સાધન | સમસ્યાપેટી (Puzzle Box) |
પ્રયત્ન અને ભૂલનો અર્થ
"પ્રાણી કે માનવીને તેની સમક્ષ આવી પડેલી સમસ્યામાંથી બહાર નીકળવાનો માર્ગ તરત જ શોધી શકાતો નથી. પરંતુ જેમ જેમ પ્રયત્નો વધારે છે, તેમ તેમ તેને શિક્ષણ પ્રાપ્ત થતું જાય છે."
થોર્નડાઇકનો પ્રયોગ
┌────────────────────────┐
│ સમસ્યાપેટી │ 🐟 ખોરાક
│ 🐱 ભૂખી બિલાડી │ (પેટીની બહાર,
│ [કળ] ──► દરવાજો │ દેખાય તેમ)
└────────────────────────┘
- થોર્નડાઇકે એક સમસ્યાપેટી બનાવી. તેમાં એક કળ દબાવતાં પેટીનો દરવાજો ખૂલી જતો.
💡 સમસ્યાપેટી = પાંજરા જેવી પેટી, જેમાંથી બહાર નીકળવું એ પ્રાણી માટે "સમસ્યા" છે. કળ = દબાવવાથી દરવાજો ખૂલે તેવી નાની ખીલી કે લીવર. - પેટીમાં ભૂખી બિલાડી મૂકી અને બહાર દેખાય તે રીતે ખોરાક મૂક્યો.
- બિલાડીએ બહાર નીકળવા સળિયા પર પંજા માર્યા, સળિયાને બચકાં ભર્યાં, પેટીમાં આમ-તેમ આંટા માર્યા.
- અચાનક તેનો પંજો કળ પર પડ્યો અને દરવાજો ખૂલી ગયો. આ આકસ્મિક ઘટના હતી – બિલાડીએ સમજીને કળ દબાવી નહોતી.
- ફરી પેટીમાં મૂકતાં તેણે ફરીથી વ્યર્થ પ્રયત્નો ચાલુ કર્યા. એટલે કે કળ અને દરવાજા વચ્ચેના સંબંધની સમજ હજુ આવી નહોતી.
- થોર્નડાઇકે સતત 24 દિવસ સુધી, કુલ 24 પ્રયત્નો સુધી પ્રયોગ ચાલુ રાખ્યો.
- 24મા પ્રયત્ને બિલાડી પાંજરામાં મૂકતાંની સાથે જ કળ દબાવીને બહાર નીકળવાનું શીખી ગઈ.
પ્રયોગનાં મહત્ત્વનાં આંકડાં
| સમય | |
|---|---|
| પ્રથમ દિવસ | દરવાજો ખોલવામાં લગભગ 160 સેકન્ડ |
| 24મો પ્રયત્ન | ફક્ત 10 સેકન્ડ |
સમય (સેકન્ડ)
160 ●
│ ●
│ ●
│ ● ●
│ ● ● ●
10 │ ● ● ● ●
└──────────────────────── પ્રયત્નો (1 → 24)
"અધ્યયન વક્ર" – પ્રયત્નો વધે તેમ સમય અને ભૂલો ઘટે
પ્રયોગનું તારણ
"જેમ પ્રયત્નો વધતા જાય તેમ તેમ પ્રયત્ન માટે લાગતા સમયમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થતો જાય છે."
"શરૂઆતના પ્રયત્નોમાં ભૂલો વધારે જોવા મળે છે, પરંતુ પ્રયત્નો વધતા જાય તેમ સમસ્યા અંગેની સમજ પ્રાપ્ત થવાથી ભૂલો ઓછી થતાં છેવટે ભૂલ વગરના પ્રયત્નો દ્વારા શિક્ષણ થતું જોવા મળે છે."
મહત્ત્વની વાત: "પ્રયત્ન અને ભૂલ દ્વારા બાળક શરૂઆતમાં આ જ પદ્ધતિથી શીખે છે."
થોર્નડાઇકના અધ્યયનના ત્રણ મુખ્ય નિયમો
| નિયમ | અર્થ | વર્ગખંડ ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| 1. તત્પરતાનો નિયમ (Law of Readiness) | શીખનાર શીખવા માટે તૈયાર હોય તો શીખવું આનંદદાયક અને ઝડપી; તૈયાર ન હોય તો કંટાળાજનક | નવો પાઠ શરૂ કરતાં પહેલાં પ્રેરણા, પ્રશ્ન કે વાર્તા દ્વારા રસ જગાડવો |
| 2. અભ્યાસ (મહાવરા)નો નિયમ = પુનરાવર્તનનો નિયમ (Law of Exercise) – (અ) ઉપયોગ (બ) અનુપયોગ / અનુપ્રયોગ | વારંવાર ઉપયોગથી જોડાણ મજબૂત; ઉપયોગ ન થાય તો નબળું પડે અને ભુલાય | ઘડિયા, જોડણી, સૂત્રોનું નિયમિત પુનરાવર્તન અને સ્વાધ્યાય |
| 3. અસરનો નિયમ (Law of Effect) | જે ક્રિયાનું પરિણામ સંતોષકારક હોય તે ફરી થાય; અસંતોષકારક હોય તે ટળે | સાચા જવાબ પર પ્રશંસા; ભૂલ પર ઠપકો નહીં, સુધારવાની તક |
યાદ રાખવાની રીત – "ત-અ-અ": તત્પરતા, અભ્યાસ, અસર.
આ ત્રણ સિવાય થોર્નડાઇકે ગૌણ નિયમો પણ આપ્યા છે (ઉ.દા. બહુવિધ પ્રતિક્રિયા, વલણ, સાદૃશ્ય). પરીક્ષામાં મુખ્યત્વે ઉપરના ત્રણ પૂછાય છે.
થોર્નડાઇકના સિદ્ધાંતના શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો
- બાળકને જાતે પ્રયત્ન કરવાની તક આપવી; ભૂલને શીખવાનું પગથિયું માનવું.
- ધીરજ રાખવી – શરૂઆતમાં ભૂલો વધુ જ હોય.
- પ્રેક્ટિસ (મહાવરો) – ગણિત, ભાષા, ચિત્ર, રમતગમત જેવાં કૌશલ્યો માટે ઉપયોગી.
- પ્રેરણા આપવી – ભૂખી બિલાડીને ખોરાકની જેમ બાળકને લક્ષ્ય સ્પષ્ટ કરવું.
- સફળતાનો અનુભવ કરાવવો, જેથી શીખેલું ટકી રહે (અસરનો નિયમ).
- મર્યાદા: આ રીતમાં સમય અને શક્તિ વધુ વપરાય છે; સમજ કરતાં યાંત્રિકતા વધુ હોય છે.
પાવલોવ: પ્રશિષ્ટ અભિસંધાન
અભિસંધાન એટલે શું?
"અભિસંધાન એટલે જોડાણ. અભિસંધાન એ શિક્ષણની એક તરાહ છે, જે સાહચર્યવાદ ઉપર આધારિત છે."
"મૂળ / તટસ્થ ઉદ્દીપક સિવાયના અન્ય ઉદ્દીપક પ્રત્યે સમાન પ્રતિક્રિયા આપવાનું શિક્ષણ પ્રાપ્ત થાય તો તે પ્રક્રિયાને અભિસંધાન થયું કહેવાય."
💡 સરળ શબ્દોમાં: ઉદ્દીપક = જે કોઈ ક્રિયા કરાવે (ઘંટ, ખોરાક, અવાજ) · પ્રતિક્રિયા = તેના જવાબમાં થતું વર્તન (લાળ, ડર, ઊભા થવું) · તટસ્થ ઉદ્દીપક = જેની શરૂઆતમાં કોઈ અસર ન હોય (પહેલાં ઘંટડીથી લાળ ઝરતી ન હતી) · સાહચર્ય = બે વસ્તુ વારંવાર સાથે આવે, એટલે મનમાં બંને જોડાઈ જાય.
પાઠ્યપુસ્તકનું ઉદાહરણ: શાળાના જુદા જુદા પ્રકારના ઘંટ વાગવાની સાથે જોડાયેલી આપણી વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ. (નીલની વાત યાદ કરો!)
પાવલોવનો પરિચય
| મુદ્દો | વિગત |
|---|---|
| નામ | ઈવાન પેટ્રોવિચ પાવલોવ |
| સમયગાળો | 1849–1936 |
| ઓળખ | રશિયન શરીરશાસ્ત્રી (મનોવિજ્ઞાની નહીં!) |
| મૂળ રસ | પાચનક્રિયાનો અભ્યાસ |
| સન્માન | 1904માં તબીબી વિદ્યાક્ષેત્રે નોબલ પારિતોષિક |
| પ્રયોગનું પ્રાણી | કૂતરો |
| સિદ્ધાંતનાં નામ | શાસ્ત્રીય અભિસંધાન = રૂઢ અભિસંધાન = પ્રશિષ્ટ અભિસંધાન (Classical Conditioning) |
📝 આ અભિસંધાન પરંપરાગત હોવાથી શાસ્ત્રીય અથવા રૂઢ, અને પ્રશિષ્ટ અભિસંધાન પણ કહેવાય છે.
પાવલોવનો પ્રયોગ
- પાવલોવે એવું સાધન બનાવ્યું કે જેમાં કૂતરાને સ્ટેન્ડ ઉપર સ્થિર ઊભો રાખી, તેના મોંમાંથી ઝરતી લાળ માપનયંત્રમાં એકઠી થાય અને તેનું માપન થઈ શકે.
- કૂતરા સામે ખોરાક મૂક્યો → મોંમાં લાળ ઝરી. (સહજ પ્રતિક્રિયા)
- ફક્ત ઘંટડી વગાડી → કોઈ પ્રતિક્રિયા નહીં.
- પછી ઘંટડી + ખોરાક બંનેની રજૂઆત વારંવાર એકસાથે કરી.
- અંતે ફક્ત ઘંટડીનો અવાજ સાંભળીને જ કૂતરાના મોંમાં લાળ ઝરવા લાગી.
"ઘંટડીનો અવાજ માત્ર સાંભળીને કૂતરાને ખોરાકની અપેક્ષા જન્મતી હતી, જે કૂતરાના મોંમાંથી લાળ ઝરવા માટે જવાબદાર હતી."
પ્રશિષ્ટ અભિસંધાનના મૂળભૂત ખ્યાલો
| # | ખ્યાલ | અર્થ (પાઠ્યપુસ્તક) | પાવલોવના પ્રયોગમાં |
|---|---|---|---|
| (a) | અનઅભિસંધિત ઉદ્દીપક (UCS) | જે ઉદ્દીપક કુદરતી – સ્વાભાવિક પ્રતિક્રિયા માટે જવાબદાર હોય | ખોરાક |
| (b) | અનઅભિસંધિત પ્રતિક્રિયા (UCR) | જોડાણ/શિક્ષણ થયા પહેલાં જોવા મળતી, શીખાયેલી ન હોય તેવી સ્વાભાવિક પ્રતિક્રિયા | ખોરાક જોઈ લાળ ઝરવી |
| (c) | અભિસંધિત ઉદ્દીપક (CS) | અનઅભિસંધિત ઉદ્દીપક સાથે વારંવાર રજૂ કરવાથી અનઅભિસંધિત પ્રતિક્રિયા જેવી પ્રતિક્રિયા ઉત્પન્ન કરી શકે તે ઉદ્દીપક | ઘંટડીનો અવાજ |
| (d) | અભિસંધિત પ્રતિક્રિયા (CR) | જોડાણ પહેલાં ન હોય, પણ શિક્ષણ/મહાવરા બાદ ચોક્કસ ઉદ્દીપકથી જોવા મળતી પ્રતિક્રિયા | ઘંટડી સાંભળીને લાળ ઝરવી |
| (e) | પ્રબલન | પ્રાણીની પ્રતિક્રિયાને બળવત્તર બનાવતું ઘટક | ખોરાક |
| (f) | વિલોપન | અભિસંધાન સ્થપાયા પછી ઘંટડી સાથે ખોરાક ન આપવામાં આવે, તો પ્રબલનની ગેરહાજરીમાં ક્રમશઃ અભિસંધાન લુપ્ત થાય | ખોરાક વગર ઘંટડી → લાળ ધીમે ધીમે બંધ |
| (g) | ઉદ્દીપક સામાન્યીકરણ | એક ઉદ્દીપકના જેવા – સમાન લાગતા અન્ય ઉદ્દીપકને પહેલાંનો ઉદ્દીપક સમજવો | ઇલેક્ટ્રિક બઝરના અવાજથી પણ લાળ ઝરે |
| (h) | ઉદ્દીપક ભેદબોધન | બે ઉદ્દીપક વચ્ચેના તફાવતને પારખવો | ઘંટડી પછી ખોરાક મળે, બઝર પછી ન મળે → કૂતરો બંનેનો ભેદ પારખતાં શીખે |
💡 શાળાનાં ઉદાહરણો:
- વિલોપન: રોજ ઘંટ પછી ખીચડી મળે છે. જો મહિનાઓ સુધી ઘંટ પછી ભોજન જ ન મળે, તો ધીમે ધીમે ઘંટ સાંભળીને મોંમાં પાણી આવવાનું બંધ થઈ જાય.
- સામાન્યીકરણ: એક વાર કૂતરો કરડ્યો હોય, તો બાળક બધા કૂતરાથી ડરે છે. શેરીના શાંત કૂતરાથી પણ.
- ભેદબોધન: બાળકો પ્રાર્થનાનો ઘંટ (એક લાંબો) અને છૂટવાનો ઘંટ (ઘણા ટકોરા) પારખી લે છે, અને દરેક વખતે જુદું વર્તન કરે છે.
અભિસંધાન સ્થાપનાનો ખ્યાલ
┌──────────────────────── અભિસંધાન પહેલાં ────────────────────────┐
│ ખોરાક (UCS) ─────────────► લાળસ્રાવ (UCR) │
└──────────────────────────────────────────────────────────────────┘
│
┌──────────────────────── અભિસંધાન દરમ્યાન ───────────────────────┐
│ ઘંટડીનો અવાજ (CS) + ખોરાક (UCS) ─────► લાળસ્રાવ (UCR) │
└──────────────────────────────────────────────────────────────────┘
│
┌──────────────────────── અભિસંધાન પછી ───────────────────────────┐
│ ઘંટડી (CS) ─────────────► લાળસ્રાવ (CR) │
└──────────────────────────────────────────────────────────────────┘
│
અભિસંધાન સ્થપાય છે.
યાદ રાખવાની રીત:
- "અન" = કુદરતી (UCS = ખોરાક, UCR = કુદરતી લાળ)
- "અભિસંધિત" = શીખેલું (CS = ઘંટડી, CR = ઘંટડીથી લાળ)
- UCR અને CR બંને "લાળ" જ છે – ફરક ફક્ત એટલો કે શેનાથી આવી!
📜 TAT-S 2026 પ્ર. 55: "ચાર રસ્તા પર લાલ રંગની ટ્રાફિક લાઇટ દેખાતાં વાહન થોભાવી દેવું – આ શાનું ઉદાહરણ છે?" → શાસ્ત્રીય અભિસંધાન (વિકલ્પો: શાસ્ત્રીય, કારક, નિરભિસંધાન, સ્વયંસ્ફુરિત પુનરભિસંધાન)
કેમ? લાલ રંગ (CS) વારંવાર "ભય/અટકવું" (UCS) સાથે જોડાયો, તેથી લાલ રંગ જોતાં આપમેળે પગ બ્રેક પર જાય છે. આ ઘંટડી-લાળ જેવું જ જોડાણ છે.
📜 TET-I 2015 પ્ર. 22 ✍️: "બાળકને વસ્તુ બતાવીને ‘ઢીંગલી’ કહેવામાં આવે છે. બીજી વાર બાળક વસ્તુ જોઈને જ ‘ઢીંગલી’ કહે છે." (વિકલ્પો: શૃંખલા, સંકેત, શાબ્દિક સાહચર્ય, ભેદ અધ્યયન)
⚠️ સત્તાવાર કી ઉપલબ્ધ નથી. આ ગેનેના અધ્યયનના પ્રકારોમાંથી પૂછાયું છે. ગેને મુજબ વસ્તુ જોઈને તેનું નામ બોલતાં શીખવું = શાબ્દિક સાહચર્ય (Verbal Association), જ્યારે સંકેત અધ્યયન તો પાવલોવ જેવી અનૈચ્છિક પ્રતિક્રિયા (ડર, લાળ) છે. તેથી વધુ યોગ્ય જવાબ: શાબ્દિક સાહચર્ય ✍️.
મનોવિજ્ઞાનના સંપ્રદાયો (વાદ) – એક નજરે
📜 અગાઉ પૂછાયેલું: TAT-S 2026 પ્ર. 52, TAT-HS 2026 પ્ર. 32, 33
| વાદ (સંપ્રદાય) | સ્થાપક / મુખ્ય વિચારક | અધ્યયન વિશે મત |
|---|---|---|
| સંરચનાવાદ (Structuralism) | વિલિયમ વુન્ટ (1879, પ્રથમ મનોવિજ્ઞાન પ્રયોગશાળા) | મનનાં ઘટકોનું આત્મનિરીક્ષણથી વિશ્લેષણ |
| કાર્યવાદ (Functionalism) | વિલિયમ જેમ્સ | મન શું કાર્ય કરે છે – અનુકૂલન |
| વર્તનવાદ (Behaviourism) | જ્હૉન બી. વોટ્સન (સ્થાપક); પાવલોવ, થોર્નડાઇક, સ્કીનર | "અધ્યયન એ પરિવર્તન છે" 📜 – દેખાતું વર્તન જ અભ્યાસનો વિષય |
| અભિસંધાનવાદ | ક્લાર્ક હલ, પાવલોવ | ઉદ્દીપક-પ્રતિક્રિયા જોડાણ |
| સમષ્ટિવાદ (Gestalt) | કોહલર, વર્ધીમર, કોફકા | "સમગ્ર ભાગોના સરવાળા કરતાં વધુ"; આંતરસૂઝ |
| જ્ઞાનવાદ (Cognitivism) | પિયાજે, બ્રુનર | "જ્ઞાન મેળવવાની, યાદ રાખવાની, ઉપયોગ કરવાની સક્રિય માનસિક પ્રક્રિયા" 📜 |
| મનોવિશ્લેષણવાદ | ફ્રોઈડ | અજાગ્રત મન |
| માનવતાવાદ | મેસ્લો, કાર્લ રોજર્સ | સ્વ-વિકાસ, આત્મસાક્ષાત્કાર |
📜 TAT-S 2026 પ્ર. 52 (જોડકું): વોટસન → વર્તનવાદ, વિલિયમ વુન્ટ → સંરચનાવાદ, વિલિયમ જેમ્સ → કાર્યવાદ, હલ → અભિસંધાનવાદ.
⚠️ ધ્યાન રાખો: મનોવિજ્ઞાનનો "સંરચનાવાદ" (વુન્ટ, Structuralism) અને શિક્ષણનો "સંરચનાવાદ" (પિયાજે, Constructivism) ગુજરાતીમાં એક જ શબ્દ છે, પણ અલગ વિચાર છે!
📜 TAT-HS 2026 પ્ર. 32: "વર્તનવાદી મનોવૈજ્ઞાનિકોના મતે અધ્યયન શું છે?" → "અધ્યયન એ પરિવર્તન છે."
પાવલોવના સિદ્ધાંતના શૈક્ષણિક ફલિતાર્થો
- સારી ટેવો – પ્રાર્થનાનો ઘંટ → શાંતિથી ઊભા રહેવું; સમયપત્રક → નિયમિતતા.
- વિષય સાથે સારું જોડાણ – શિક્ષક પ્રેમાળ હોય, વર્ગ આનંદદાયક હોય, તો બાળક વિષયને પણ પ્રેમ કરતું થાય.
- ભય અને ચિંતાનું મૂળ સમજવું – ઘણા ડર અભિસંધાનથી શીખાય છે (કરણનો ગણિતનો ડર).
- વિલોપન દ્વારા ખરાબ ટેવ કે ડર દૂર કરી શકાય – ડરાવનાર ઉદ્દીપક (ઠપકો) દૂર કરી, સુખદ અનુભવો જોડવા.
- સામાન્યીકરણ – એક શિક્ષકનો ડર બધા શિક્ષકો કે આખી શાળા સુધી ફેલાઈ શકે. તેથી શિક્ષકે સાવધ રહેવું.
- ભેદબોધન – જુદા જુદા અક્ષરો (બ/બ્ર, ળ/ણ) પારખતાં શીખવવું.
- શ્રાવ્ય-દૃશ્ય સાધનો – ચિત્ર + શબ્દ સાથે રજૂ કરવાથી જોડાણ ઝડપી બને.
થોર્નડાઇક અને પાવલોવ વચ્ચે તફાવત
| મુદ્દો | થોર્નડાઇક | પાવલોવ |
|---|---|---|
| દેશ | અમેરિકા | રશિયા |
| ઓળખ | મનોવૈજ્ઞાનિક | શરીરશાસ્ત્રી (નોબલ 1904) |
| પ્રાણી | બિલાડી | કૂતરો |
| સાધન | સમસ્યાપેટી | ઘંટડી + લાળ માપનયંત્ર |
| તરાહ | પ્રયત્ન અને ભૂલ | પ્રશિષ્ટ અભિસંધાન |
| પ્રાણીની ભૂમિકા | સક્રિય – જાતે પ્રયત્નો કરે | નિષ્ક્રિય – ઉદ્દીપક આપમેળે રજૂ થાય |
| પ્રબલન ક્યારે? | સાચી ક્રિયા પછી (કળ દબાવે ત્યારે ખોરાક) | ક્રિયા કરે કે ન કરે, સમયાંતરે મળે |
| મુખ્ય સંદેશ | મહાવરાથી ભૂલો ઘટે | બે ઉદ્દીપકનું જોડાણ શીખવે |
| બંનેમાં સામાન્ય | ભૂખ્યું પ્રાણી, ખોરાક = પ્રબલન, ઉદ્દીપક–પ્રતિક્રિયા (S–R) પ્રકારનું શિક્ષણ |
💡 S–R = Stimulus–Response = ઉદ્દીપક–પ્રતિક્રિયા. એટલે કે "આ થાય (ઉદ્દીપક) → તો હું આમ કરું (પ્રતિક્રિયા)" પ્રકારનું શીખવું. સક્રિય = પ્રાણી જાતે કંઈક કરે છે. નિષ્ક્રિય = પ્રાણીએ કંઈ કરવાનું નથી, બધું તેની સામે થાય છે.
ઘંટ અને ગણિતના ડરની વાત પૂરી કરીએ
બીજા દિવસે મીનાબહેને ધોરણ 6ને પાવલોવના કૂતરાની વાત કરી. નીલ ઊછળી પડ્યો:
"ટીચર, તો હું પણ પાવલોવનો કૂતરો… સૉરી, પાવલોવનો વિદ્યાર્થી છું! ઘંટ = CS, ખીચડી = UCS, મોંમાં પાણી = CR!"
આખો વર્ગ ખડખડાટ હસી પડ્યો – અને આ પાઠ કોઈ ક્યારેય ન ભૂલ્યું.
ધોરણ 7માં જયેશભાઈએ કરણ માટે એક યોજના બનાવી:
- ગણિતના તાસમાં ક્યારેય ખિજાવું નહીં (ડરાવનાર ઉદ્દીપક દૂર કર્યો).
- ગણિતને રમત, કોયડા અને ઇનામ સાથે જોડ્યું (નવું સુખદ જોડાણ).
- કરણ ભૂલ કરે તો કહેતા: "સરસ પ્રયત્ન! હવે બીજી રીતે જોઈએ" (પ્રયત્ન અને ભૂલને માન).
બે મહિના પછી કરણે ગણિતનું પુસ્તક ખોલ્યું ત્યારે હાથ ઠંડા નહોતા થતા. ડરનું વિલોપન થઈ ગયું હતું.
જે ડર શીખી શકાય છે, તે ડર "ભૂલી" પણ શકાય છે – જો શિક્ષક ધીરજવાળો હોય.
યાદ રાખો: મહત્ત્વના One-liners
- વર્તનના બે પ્રકાર: સાહજિક (જન્મજાત) અને શિક્ષિત (શીખેલું).
- સી.ટી. મોર્ગન: શિક્ષણ = અનુભવ અને પ્રયત્ન/મહાવરાથી વર્તનમાં થતો સાપેક્ષ, કાયમી ફેરફાર.
- પરિપક્વતા, થાક, રોગ, ઈજા કે કેફી દ્રવ્યથી થતો ફેરફાર શિક્ષણ નથી.
- બાલ્યકાળ: અનુકરણ + પ્રયત્ન-ભૂલ; તારુણ્ય: અભિસંધાન + કારક; યુવાકાળ: આંતરસૂઝ.
- પ્રયત્ન અને ભૂલ = થોર્નડાઇક (અમેરિકન).
- થોર્નડાઇક – ભૂખી બિલાડી + સમસ્યાપેટી + કળ.
- થોર્નડાઇકનો પ્રયોગ – 24 દિવસ, 24 પ્રયત્નો.
- પ્રથમ દિવસે લગભગ 160 સેકન્ડ → 24મા પ્રયત્ને 10 સેકન્ડ.
- પ્રયત્નો વધે તેમ સમય અને ભૂલો ઘટે.
- થોર્નડાઇકના નિયમો: તત્પરતા, અભ્યાસ (ઉપયોગ-અનુપયોગ), અસર.
- અભિસંધાન = જોડાણ; સાહચર્યવાદ પર આધારિત.
- પાવલોવ = રશિયન શરીરશાસ્ત્રી (1849–1936).
- પાવલોવ – 1904માં તબીબી ક્ષેત્રે નોબલ પારિતોષિક.
- પાવલોવનો મૂળ અભ્યાસ – પાચનક્રિયા; પ્રાણી – કૂતરો.
- શાસ્ત્રીય = રૂઢ = પ્રશિષ્ટ અભિસંધાન (Classical Conditioning).
- UCS = ખોરાક, UCR = સ્વાભાવિક લાળ, CS = ઘંટડી, CR = ઘંટડીથી લાળ.
- પાવલોવના પ્રયોગમાં ખોરાક = પ્રબલન.
- વિલોપન = પ્રબલન ન મળે તો શીખેલી પ્રતિક્રિયા લુપ્ત થવી.
- સામાન્યીકરણ = સમાન લાગતા ઉદ્દીપક (બઝર) પ્રત્યે પણ એ જ પ્રતિક્રિયા.
- ભેદબોધન = બે ઉદ્દીપકનો તફાવત પારખવો.
પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો (PYQ)
આ મુદ્દા પરથી TET, TAT અને વિદ્યાસહાયક પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો. પહેલાં જાતે જવાબ વિચારો, પછી જવાબ જુઓ.
1. ચાર રસ્તા પર લાલ રંગની ટ્રાફિક લાઇટ દેખાતાં વાહન થોભાવી દેવું – આ શાનું ઉદાહરણ છે? [TAT-S 2026]
(A) કારક અભિસંધાન
(B) નિરભિસંધાન
(C) શાસ્ત્રીય અભિસંધાન
(D) સ્વયંસ્ફુરિત પુનરભિસંધાન
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) શાસ્ત્રીય અભિસંધાન
લાલ રંગ વારંવાર "અટકવું" સાથે જોડાયો છે, તેથી લાલ લાઇટ જોતાં જ આપમેળે બ્રેક લાગે છે. આ ઘંટડી-લાળ જેવું જોડાણ છે.
2. વર્તનવાદી મનોવૈજ્ઞાનિકોના મતે અધ્યયન શું છે? [TAT-HS 2026]
(A) અધ્યયન એ પરિવર્તન લાવનાર પ્રક્રિયા છે
(B) અધ્યયન એ પરિવર્તન છે
(C) અધ્યયન એ પરિવર્તન અથવા પરિવર્તન લાવનાર પ્રક્રિયા છે
(D) અધ્યયન એ પરિવર્તન અને પરિવર્તન લાવનાર પ્રક્રિયા બંને છે
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) અધ્યયન એ પરિવર્તન છે
વર્તનવાદીઓ ફક્ત બહાર દેખાતા ફેરફાર (પરિવર્તન)ને જ અધ્યયન માને છે.
3. યોગ્ય રીતે જોડો: [TAT-S 2026]
| X | Y |
|---|---|
| 1. વોટસન | a. સંરચનાવાદ |
| 2. વિલિયમ વુન્ટ | b. વર્તનવાદ |
| 3. વિલિયમ જેમ્સ | c. અભિસંધાનવાદ |
| 4. હલ | d. કાર્યવાદ |
(A) 1-a, 2-b, 3-c, 4-d
(B) 1-c, 2-d, 3-a, 4-b
(C) 1-b, 2-a, 3-d, 4-c
(D) 1-d, 2-c, 3-b, 4-a
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) 1-b, 2-a, 3-d, 4-c
વોટસન = વર્તનવાદ · વુન્ટ = સંરચનાવાદ · જેમ્સ = કાર્યવાદ · હલ = અભિસંધાનવાદ.
4. બાળકને વસ્તુ બતાવીને "ઢીંગલી" કહેવામાં આવે છે. બીજી વાર બાળક વસ્તુ જોઈને જ "ઢીંગલી" કહે છે. આ કયા પ્રકારનું અધ્યયન છે? (વિકલ્પો: શૃંખલા, સંકેત, શાબ્દિક સાહચર્ય, ભેદ અધ્યયન) [TET-I 2015]
જવાબ જુઓ
જવાબ: શાબ્દિક સાહચર્ય
ગેનેના અધ્યયનના પ્રકારો મુજબ વસ્તુ જોઈને તેનું નામ બોલતાં શીખવું = શાબ્દિક સાહચર્ય. "સંકેત અધ્યયન" તો ડર કે લાળ જેવી અનૈચ્છિક પ્રતિક્રિયા છે. (આ પેપરની સત્તાવાર કી ઉપલબ્ધ નથી; વધુ યોગ્ય જવાબ.)
પાવલોવ અને થોર્નડાઇકના 30 MCQની ફ્રી મોક ટેસ્ટ
સમજૂતી સાથે, પરીક્ષા જેવો અનુભવ. સાથે આ એકમની 17 પાનાંની PDF: આખી નોટ્સ, માઇન્ડમેપ, PYQ સમજૂતી સાથે અને એક પાનાની રિવિઝન શીટ.
📝 ફ્રી મોક ટેસ્ટ આપો📄 PDF નોટ્સ ડાઉનલોડ કરો
app.examconnect.in પર ફ્રી એકાઉન્ટ બનાવીને
માઇન્ડમેપ: પાવલોવ અને થોર્નડાઇક
ઝડપી રિવિઝન: પરીક્ષાના આગલા દિવસે
શિક્ષણ: મોર્ગન – અનુભવ, પ્રયત્ન, મહાવરાથી વર્તનમાં સાપેક્ષ કાયમી ફેરફાર · 3 તત્ત્વ: અનુભવનું પરિણામ, વર્તન-પરિવર્તન, સાપેક્ષ કાયમી · ⚠️ પરિપક્વતા, થાક, રોગ, ઈજા, કેફી દ્રવ્ય = શિક્ષણ નહીં
વર્તન: સાહજિક (કીડી, વાછરડું, રડવું) · શિક્ષિત
ઉંમર: બાલ્યકાળ = અનુકરણ + પ્રયત્ન-ભૂલ · તારુણ્ય = અભિસંધાન + કારક · યુવાકાળ = આંતરસૂઝ
ચાર તરાહ: અનુકરણ · પ્રયત્ન-ભૂલ · અભિસંધાન (પ્રશિષ્ટ, કારક) · આંતરસૂઝ
| થોર્નડાઇક | પાવલોવ | |
|---|---|---|
| દેશ / ઓળખ | અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક | રશિયન શરીરશાસ્ત્રી (1849–1936), નોબલ 1904 |
| પ્રયોગ | ભૂખી બિલાડી, સમસ્યાપેટી, કળ | કૂતરો, ઘંટડી, લાળ |
| આંકડા | 24 દિવસ/24 પ્રયત્ન; 160 સેકન્ડ → 10 સેકન્ડ | – |
| તરાહ | પ્રયત્ન અને ભૂલ | શાસ્ત્રીય = રૂઢ = પ્રશિષ્ટ અભિસંધાન |
| નિયમ/ખ્યાલ | તત્પરતા, અભ્યાસ (ઉપયોગ-અનુપયોગ), અસર | UCS (ખોરાક) · UCR · CS (ઘંટડી) · CR · પ્રબલન (ખોરાક) · વિલોપન · સામાન્યીકરણ (બઝર) · ભેદબોધન |
રોજિંદાં ઉદાહરણ: રિસેસનો ઘંટ → મોંમાં પાણી · લાલ ટ્રાફિક લાઇટ → બ્રેક = શાસ્ત્રીય 📜 · જૂના ઠપકાથી ગણિતનો ડર
સંપ્રદાયો 📜: વોટસન – વર્તનવાદ ("અધ્યયન એ પરિવર્તન છે") · વુન્ટ – સંરચનાવાદ · જેમ્સ – કાર્યવાદ · હલ – અભિસંધાનવાદ · કોહલર – સમષ્ટિવાદ · પિયાજે/બ્રુનર – જ્ઞાનવાદ · ફ્રોઈડ – મનોવિશ્લેષણ · મેસ્લો/રોજર્સ – માનવતાવાદ
⚠️ મનોવિજ્ઞાનનો સંરચનાવાદ (વુન્ટ) ≠ શિક્ષણનો સંરચનાવાદ (પિયાજે)
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
અધ્યયન (શિક્ષણ)ની મોર્ગનની વ્યાખ્યા શું છે?
સી.ટી. મોર્ગન મુજબ અનુભવ, પ્રયત્ન અને મહાવરાના પરિણામે વર્તનમાં થતો સાપેક્ષ રીતે કાયમી ફેરફાર એટલે અધ્યયન. થાક કે દવાથી થતો કામચલાઉ ફેરફાર અધ્યયન નથી.
થોર્નડાઇકનો પ્રયોગ શું હતો?
થોર્નડાઇકે ભૂખી બિલાડીને સમસ્યાપેટીમાં પૂરી, અને બહાર ખોરાક મૂક્યો. બિલાડી ઘણા ખોટા પ્રયત્નો પછી કળ દબાવીને બહાર આવી. 24 પ્રયત્નોમાં બહાર આવવાનો સમય 160 સેકન્ડથી ઘટીને આશરે 10 સેકન્ડ થયો. આ પ્રયત્ન અને ભૂલથી શીખવું છે.
થોર્નડાઇકના અધ્યયનના 3 મુખ્ય નિયમો કયા છે?
(1) તત્પરતાનો નિયમ: શીખવા તૈયાર હોય તો શીખવું આનંદદાયક અને ઝડપી બને. (2) અભ્યાસનો નિયમ (ઉપયોગ-અનુપયોગ): મહાવરાથી શીખેલું ટકે, ઉપયોગ ન થાય તો ભુલાય. (3) અસરનો નિયમ: સંતોષકારક પરિણામ મળે તે ક્રિયા ફરી થાય.
પાવલોવનો પ્રયોગ અને પ્રશિષ્ટ અભિસંધાન શું છે?
પાવલોવે કૂતરાને ખોરાક (UCS) આપતાં પહેલાં વારંવાર ઘંટડી (CS) વગાડી. થોડા દિવસ પછી ફક્ત ઘંટડી સાંભળીને જ કૂતરાને લાળ (CR) આવવા લાગી. બે ઉદ્દીપક જોડાઈને નવો પ્રતિભાવ શીખાય, તેને પ્રશિષ્ટ (શાસ્ત્રીય) અભિસંધાન કહેવાય.
લાલ ટ્રાફિક લાઇટ જોઈને વાહન થોભાવી દેવું, એ શાનું ઉદાહરણ છે?
શાસ્ત્રીય (પ્રશિષ્ટ) અભિસંધાનનું. લાલ લાઇટ અને થોભવું વારંવાર સાથે આવવાથી જોડાઈ ગયાં છે. આ પ્રશ્ન TAT-S 2026માં પૂછાયો હતો.
વિલોપન અને સામાન્યીકરણ એટલે શું?
વિલોપન: ઘંટડી પછી ખોરાક મળવાનું બંધ થાય, તો ધીમે ધીમે લાળ આવવાનું પણ બંધ થાય. તેનાથી ખરાબ ટેવ કે ડર દૂર કરી શકાય. સામાન્યીકરણ: મળતા આવતા ઉદ્દીપક પ્રત્યે પણ એ જ પ્રતિભાવ, જેમ કે એક કૂતરો કરડ્યા પછી બધા કૂતરાથી ડર.
ઉપયોગી સત્તાવાર લિંક:
TET-II પરીક્ષાની સત્તાવાર જાહેરાત અને જૂનાં પ્રશ્નપત્રો: રાજ્ય પરીક્ષા બોર્ડ (SEB)
પ્રાથમિક શિક્ષક તાલીમ (D.El.Ed.) અભ્યાસક્રમ: GCERT ગાંધીનગર
વાંચ્યું? હવે પાકું કરો. PDF સાચવી રાખો અને મોક ટેસ્ટથી તૈયારી ચકાસો.
← A-06 વાયગોત્સ્કીનો સામાજિક સંરચનાવાદ + બ્રુનર અને આસુબેલA-08 અધ્યયનના સિદ્ધાંતો: સ્કીનર, કોહલર અને બાન્દુરા →
