વર્ગમાં શિક્ષક 35 મિનિટ સુધી સતત બોલે, અને બાળક પ્રશ્ન પૂછે તો તેને બેસાડી દે, તો શીખવાનું ઓછું થાય છે. શિક્ષક અને બાળકો વચ્ચે વિચાર, વાણી અને વર્તનનું આ આદાન-પ્રદાન એટલે વર્ગવ્યવહાર. નેડ ફ્લેન્ડર્સે તેને દર 3 સેકન્ડે નોંધીને માપવાની રીત આપી.
આ લેખમાં TET-II (ધો. 6–8) માટે શિક્ષણવ્યવહાર અને વર્ગવ્યવહાર, ત્રણ પ્રકારની આંતરક્રિયા, ફ્લેન્ડર્સનું વર્ગીકરણ (પરોક્ષ અને પ્રત્યક્ષ અસર), પ્રત્યાયનના ઘટકો અને પ્રકાર, જૂથ અધ્યયન અને પ્રજ્ઞા, બહુશ્રેણીય શાળા, પછાતપણું અને ઉપચારાત્મક શિક્ષણ સરળ ગુજરાતીમાં સમજીએ.
📜 = અગાઉ પરીક્ષામાં પૂછાયેલો મુદ્દો · 💡 = સરળ શબ્દોમાં સમજૂતી
📊 પરીક્ષામાં આ એકમ
11 પ્રશ્નો (6%): TET-I 2025 પ્ર. 26, 29 · TAT-S 2026 પ્ર. 60, 61 · TAT-HS 2026 પ્ર. 26, 27, 48 · TET-II 2023 પ્ર. 7, 14 · TET-II 2015 પ્ર. 23 · TET-I 2015 પ્ર. 8.
સૌથી વધુ પૂછાતું: ફ્લેન્ડર્સ – શિક્ષકની પરોક્ષ અસર (4 વાર!) · વર્ગખંડની ત્રણ આંતરક્રિયા · પ્રત્યાયનની વ્યાખ્યા · સિન્ડિકેટ પ્રયુક્તિ · દૂરવર્તી શિક્ષણ.
⭐ ફ્લેન્ડર્સ સિલેબસમાં નામથી નથી, પણ પાઠ્યપુસ્તકમાં આકૃતિ સાથે આપેલું છે, અને દર વર્ષે પૂછાય છે.
શરૂઆત: રમેશભાઈનો 40 મિનિટનો તાસ
રમેશભાઈ ધોરણ 7માં "ભારતનું બંધારણ" ભણાવતા હતા. તાસ 40 મિનિટનો હતો, અને તેઓ 35 મિનિટ સુધી સતત બોલતા રહ્યા.
- વચ્ચે બે-ત્રણ વાર બોલ્યા: "ચોપડી ખોલો." "અવાજ ન કરો."
- કરણે પ્રશ્ન પૂછ્યો, તો કહ્યું: "વાતો કરવા આવ્યા છો? બેસી જા છાનોમાનો."
મીનાબહેન છેલ્લી બેન્ચ પર બેઠાં હતાં. દર ત્રણ સેકન્ડે તેઓ કાગળ પર એક આંકડો લખતાં હતાં: 5, 5, 5, 6, 5, 5, 7…
તાસ પછી તેમણે કાગળ રમેશભાઈને આપ્યો: "આમાં 1, 2, 3 કે 8, 9 લગભગ એક પણ વાર નથી." રમેશભાઈને કંઈ સમજાયું નહીં. આ આંકડા શું છે? આ એકમમાં સમજીશું.
શિક્ષણવ્યવહાર અને વર્ગવ્યવહાર એટલે શું?
| અર્થ | |
|---|---|
| શિક્ષણવ્યવહાર | વિદ્યાર્થીને સિદ્ધિની પારંગતતાના સ્તર સુધી લઈ જવા વર્ગખંડમાં, શાળામાં, શાળાની બહાર, મા-બાપ, વાલીઓ તેમજ સમાજ સાથે થતો સમગ્ર વ્યવહાર. "શિક્ષણવ્યવહાર એ વર્ગવ્યવહાર કરતાં વિશાળ અર્થ ધરાવે છે." |
| વર્ગવ્યવહાર | "વિદ્યાર્થીઓના ચોક્કસ સમૂહને વર્ગમાં કોઈ એક વિષયનો એક એકમ શીખવતી વખતે શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે થતી વિચાર, વાણી અને વર્તનની આદાન-પ્રદાનની તમામ પ્રકારની ક્રિયા." |
- "વર્ગવ્યવહાર એ દ્વિધ્રુવી પ્રક્રિયા છે." બંને ધ્રુવ (શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી) સજીવ છે.
- "It is a ventilation to fatigue" = "પ્રસન્નતા એ થાક દૂર કરવા માટેની હવાબારી છે." "શિક્ષક અને વિદ્યાર્થીની વર્ગખંડમાંની સક્રિયતા અને પ્રસન્નતા એ જ શિક્ષણનો માપદંડ છે."
વર્ગખંડમાં ત્રણ પ્રકારની આંતરક્રિયા
| આંતરક્રિયા | મુખ્ય વાત |
|---|---|
| 1. શિક્ષક–વિદ્યાર્થી | શરૂઆતમાં પ્રશ્ન, ગીત, કવાયતથી વિષય પ્રતિ અભિમુખ કરવા. પણ "શિક્ષકકેન્દ્રી બની જાય તો નાનાં બાળકોનો ધ્યાન વિસ્તાર ટૂંકો હોવાથી" ધ્યાન રહેતું નથી. |
| 2. વિદ્યાર્થી–વિદ્યાર્થી | સમોવડિયા (સરખી ઉંમર, સરખો વિકાસ) સાથે ઊતરતાપણાના ભાવ વગર શીખે; લઘુતાગ્રંથિ દૂર થાય. જૂથમાં એક-બે સમજેલા વિદ્યાર્થી હોવા જોઈએ. |
| 3. વિદ્યાર્થી–સામગ્રી (ઉદ્દીપકો) | વાચન, સંદર્ભ સાહિત્ય, શૈક્ષણિક સાધનો, પ્રયોગ, મુલાકાત. સ્વયંશિક્ષણની તક; અહીં શિક્ષકનું કાર્ય પ્રત્યક્ષ દેખાતું નથી, પણ આયોજન શિક્ષકનું જ. |
📜 TET-II 2023 પ્ર. 7: અસરકારક વર્ગવ્યવહારમાં કઈ આંતરક્રિયાનો સમાવેશ થતો નથી? → શિક્ષક-સમાજ આંતરક્રિયા (બાકીના ત્રણ: શિક્ષક-વિદ્યાર્થી, વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થી, વિદ્યાર્થી-સામગ્રી)
💡 ચાવી: વર્ગની આંતરક્રિયામાં વર્ગની અંદરનાં જ ત્રણ પાત્ર છે: શિક્ષક, વિદ્યાર્થી, સામગ્રી. "સમાજ" વર્ગની બહાર છે.
નેડ ફ્લેન્ડર્સનું વર્ગવ્યવહારનું વર્ગીકરણ (10 ઘટક)
મિશિગન સ્ટેટ યુનિ.ના પ્રો. નેડ ફ્લેન્ડર્સે શિક્ષક-વિદ્યાર્થીના વર્ગવ્યવહારના 10 ઘટકો દર્શાવ્યા છે.
વર્ગવ્યવહાર
┌────────────┴────────────┐
વાતચીત (10) શાંતિ (મૂંઝવણ)
┌──────┴───────┐
શિક્ષકની વાતચીત વિદ્યાર્થીની વાતચીત
┌──────┴──────┐ (8) જવાબ આપે
પરોક્ષ અસર પ્રત્યક્ષ અસર (9) પહેલ કરે
(1)–(4) (5)–(7)
| વિભાગ | ઘટક | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| શિક્ષકની પરોક્ષ અસર | (1) લાગણીનો સ્વીકાર | ખોટું હોય છતાં દંડ નહીં; "ચાલો, ફરીથી સમજાવું" |
| (વિદ્યાર્થીને ભાગ લેવા પ્રોત્સાહિત કરે, સક્રિયતા વધે) | (2) વખાણ-પ્રોત્સાહન | "તમે સાચા છો, બરાબર છે, ખૂબ સરસ", પીઠ થાબડવી |
| (3) વિચાર સ્વીકાર | વિદ્યાર્થીના સાચા વિચારને સ્વીકારી સુધારા-વધારા કરવા | |
| (4) પ્રશ્નો પૂછવા | વિષયવસ્તુ કેટલું સમજ્યા તે ચકાસવા | |
| શિક્ષકની પ્રત્યક્ષ અસર | (5) વ્યાખ્યાન-કથન | વિષયવસ્તુની માહિતી સ્પષ્ટ કરવી |
| (6) સૂચના આપવી | "પુસ્તક ખોલો, ગણતરી કરો, અવાજ ન કરો" | |
| (7) ટીકા કરવી – સત્તા સ્થાપિત કરવી | "મારા જેવું કોઈ ભણાવી ન શકે", "બેસી જા છાનોમાનો" | |
| વિદ્યાર્થીની વાતચીત | (8) જવાબ આપે | શિક્ષકના પ્રશ્નનો જવાબ |
| (9) પહેલ કરે | મૂંઝવણ દૂર કરવા વિદ્યાર્થી પોતે પ્રશ્ન પૂછે | |
| શાંતિ | (10) શાંતિ (મૂંઝવણ) | થોડો સમય બધા શાંત; વિચારવાનો સમય |
વર્ગવ્યવહાર નોંધવાનાં સોપાન: (1) 10 ઘટકો કંઠસ્થ કરવા → (2) દર ત્રણ સેકન્ડે ઘટક નંબર નોંધવો (ઉ.દા. શિક્ષક એક મિનિટ સતત કથન કરે તો ઘટક 5 વીસ વખત) → (3) ઘટકોની સાંકળ બનાવવી.
📜 TET-I 2025 પ્ર. 29: કઈ ક્રિયા શિક્ષકની પરોક્ષ અસર દર્શાવે છે? → શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓની લાગણીનો સ્વીકાર કરે છે.
📜 TAT-S 2026 પ્ર. 60: પરોક્ષ અસરમાં સમાવિષ્ટ નથી → સૂચના આપવી · પ્ર. 61: પરોક્ષ અસર નથી → વ્યાખ્યાન-કથન
📜 TAT-HS 2026 પ્ર. 48: "આ એકમ અઘરો લાગે છે? ચાલો ફરી સમજાવું, મઝા પડશે." → લાગણી સ્વીકાર
💡 યાદ રાખવાની ચાવી: "લા-વ-વિ-પ્ર" = લાગણી, વખાણ, વિચાર, પ્રશ્ન → પરોક્ષ (બાળકને બોલવા દે). "વ્યા-સૂ-ટી" = વ્યાખ્યાન, સૂચના, ટીકા → પ્રત્યક્ષ (શિક્ષક પોતે જ ચલાવે).
શરૂઆતની વાતનો જવાબ: મીનાબહેનના કાગળ પરના આંકડા ફ્લેન્ડર્સના ઘટક હતા. રમેશભાઈના તાસમાં 5 (વ્યાખ્યાન), 6 (સૂચના), 7 (ટીકા) જ હતા, એટલે બધી પ્રત્યક્ષ અસર. બાળકોને બોલવા દેતા 1–4 અને 8–9 લગભગ નહોતા.
પ્રત્યાયન (Communication) એટલે શું?
- Communication શબ્દ લેટિન Communis પરથી, અર્થ Common = "જેમાં બધાની ભાગીદારી હોય તે". "પ્રત્યાયન એક સામાજિક પ્રક્રિયા પણ છે."
| વ્યાખ્યા | આપનાર |
|---|---|
| "પ્રત્યાયન એ વાણી, લખાણ કે સંકેતો દ્વારા વિચાર, મત કે માહિતીનું આદાન-પ્રદાન છે." | અમેરિકન કોલેજિયન ડિક્શનરી |
| "એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિ તરફ અર્થસભર સંદેશો લઈ જતું કંઈપણ એટલે પ્રત્યાયન." | બુકર |
| "પ્રત્યાયન એટલે એવી પ્રત્યેક પ્રક્રિયા છે કે, જેના દ્વારા એક માનસ બીજા માનસને અસર કરે છે." | વૉરેન વિવર |
📜 TET-II 2023 પ્ર. 14: "…… એટલે એક સ્થાનથી બીજા સ્થાન સુધી વિચારનું કે અર્થનું સંક્રમણ કરવામાં કે સમજવામાં સાધનરૂપ બનતી ક્રિયા." → પ્રત્યાયન
પ્રત્યાયન પ્રક્રિયાના 8 ઘટકો
(1) પ્રેષક (Sender) → (2) સંકેતીકરણ (Encoding) → (3) સંદેશો (Message) → (4) માધ્યમ (Channel) → (5) અસંકેતીકરણ (Decoding) → (6) સંદેશો પ્રાપ્ત કરનાર (Receiver) → (7) પ્રતિપોષણ (Feedback) · (8) અવરોધ કે વિક્ષેપ (Barriers/Noise)
💡 ઉદાહરણ: મીનાબહેન (પ્રેષક) "પ્રકાશસંશ્લેષણ" સમજાવવા શબ્દો અને ચિત્ર પસંદ કરે (સંકેતીકરણ). તેઓ બોલે અને બોર્ડ પર દોરે (માધ્યમ). રિયા તેનો અર્થ સમજે (અસંકેતીકરણ) અને માથું હલાવે (પ્રતિપોષણ). બહાર ટ્રેક્ટરનો ઘોંઘાટ = અવરોધ.
શિક્ષક ગમે તેટલું સારું ભણાવે, પણ "સાંભળનાર વિદ્યાર્થીને રસ જ ન હોય તો અસરકારક પ્રત્યાયન થતું નથી."
પ્રત્યાયનના પ્રકારો
| પ્રકાર | અર્થ | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| ઔપચારિક / અનૌપચારિક | શિષ્ટાચારના ભાગરૂપે / સહજતાથી | કર્મચારી ઉપરી અધિકારીને સલામ કરે / મિત્રો વચ્ચે વાત |
| શાબ્દિક / અશાબ્દિક | શબ્દો-ભાષાથી (લેખિત/મૌખિક) / શબ્દ વગર | અવાજની તીવ્રતા, ચહેરાના હાવ-ભાવ, આરોહ-અવરોહ, હલન-ચલન |
| પ્રત્યક્ષ / પરોક્ષ | રૂબરૂ, મોઢામોઢ / રૂબરૂ નહીં | ટેલિફોનિક વાતચીત = પરોક્ષ |
| એકમાર્ગી / દ્વિમાર્ગી | પ્રતિપોષણની અપેક્ષા વગર / બંને પ્રતિપોષણ આપે | લશ્કરી અધિકારીનો હુકમ = એકમાર્ગી · વર્ગખંડ = દ્વિમાર્ગી |
- બાળકોમાં શાબ્દિક કરતાં અશાબ્દિક પ્રત્યાયન વિશેષ જોવા મળે છે (ઇશારા, સંકેત). અંતર્મુખી બાળક ભાગ્યે જ બોલે, બહિર્મુખી તરત આંગળી ઊંચી કરે.
જૂથ સહાયક અધ્યયન અને પ્રજ્ઞા
- 35 બાળકોના વર્ગમાંથી 5-5 બાળકોનાં 7 જૂથ. અસરકારક પ્રત્યાયન માટે જૂથમાં 5થી 8 બાળકો. દરેક જૂથમાં એક-બે હોશિયાર બાળક.
- સપ્તરંગી પ્રવૃત્તિઓ (પ્રજ્ઞા): 7 ક્ષેત્ર: (1) જાતે કરીએ (2) નિખરીએ (3) વાદ-સંવાદ (4) લીન રહીએ (5) પિછાણીએ (6) નાટક-નાટક (7) રાગ-રાગિણી. કુલ આશરે 350 પ્રવૃત્તિઓ.
- જૂથકાર્યના ફાયદા: સર્જનશક્તિ, આત્મવિશ્વાસ, સંપ-સહકાર, પ્રચ્છન્નપણે લોકશાહીની તાલીમ, શરમાળ બાળકોને વ્યક્ત થવાની તક, નેતૃત્વ.
બહુશ્રેણીય શાળા અને શિક્ષણ
"બહુશ્રેણીય શાળા એટલે એવી શાળા કે જ્યાં શિક્ષક એક જ સમયે બે કે બે થી વધુ શ્રેણીનાં બાળકોને ભણાવતા હોય."
- 1986ની રાષ્ટ્રીય શિક્ષણનીતિ અન્વયે એક શિક્ષકવાળી શાળાઓને બહુશ્રેણીય શાળાઓમાં ફેરવવામાં આવી.
- જરૂરિયાત: RTE-2009 (6થી 14 વર્ષનાં બાળકોને પ્રાથમિક શિક્ષણ) · ઘર નજીક શાળા → ઓછી ગેરહાજરી · નાનાં ગામોમાં 30–40 બાળકો · છૂટાછવાયા, દુર્ગમ, ડુંગરાળ, જંગલ વિસ્તારના આદિવાસીઓ માટે વધુ અનુકૂળ.
પદ્ધતિઓ:
- મૉનિટર પદ્ધતિ: શિક્ષક બીજા ધોરણને ભણાવે ત્યારે ખાલી પડેલા ધોરણનું કાર્ય ન ખોરવાય તે માટે મૉનિટર નીમવો. "મૉનિટર… શિક્ષકની સમસ્યામાં મદદરૂપ થનાર તે એક વિદ્યાર્થી નેતા છે."
- જૂથકાર્ય પદ્ધતિ: ખાલી પડેલા ધોરણને જૂથકાર્ય સોંપી ક્રિયાશીલ રાખવું (પીયર ગ્રૂપ લર્નિંગ).
બહુશ્રેણીય શિક્ષણની 9 પ્રયુક્તિઓ:
| પ્રયુક્તિ | અર્થ |
|---|---|
| 1. પ્રદર્શન | જોવાલાયક સ્થળો, સંસ્થા, મંદિરની મુલાકાત; TLM પ્રદર્શન |
| 2. લર્નિંગ કૉર્નર | માટીકામ, કાગળકામ, પૂંઠાકામ, કાતરકામ, રંગપૂરણીની વસ્તુઓનો ખૂણો |
| 3. ટી.એલ.એમ. | મલ્ટિપર્પઝ TLM; ધો. 1-2, 3-4, 5-6-7ના સંકળાયેલા એકમો માટે |
| 4. સ્વ-અધ્યયન | વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થી દ્વારા; "સમવયસ્ક બાળક પાસેથી બાળક કોઈ પણ જાતના ડર વિના શીખી શકે" |
| 5. ⭐ સિન્ડિકેટ પ્રયુક્તિ | "શાળા જે ફળિયા, ગામ કે વિસ્તારમાં આવેલી હોય તે વિસ્તારમાં કોઈ નિવૃત્ત શિક્ષક વસવાટ કરતા હોય, કોઈ કેળવણીકાર ઉપલબ્ધ થઈ શકતા હોય તો તેમની શક્તિઓનો શિક્ષણમાં ઉપયોગ કરવો." |
| 6. અવેજી શિક્ષક | ગામના તાલીમ પામેલા શિક્ષિત ઉમેદવારો/યુવાનોની સેવા લેવી |
| 7. સમસ્યા ઉકેલ | ઓછામાં ઓછા બે શિક્ષકોની નિમણૂક; મૉનિટરને તાલીમ; દૂરના વિસ્તારમાં આવાસ અને ભથ્થું |
| 8. મુલાકાત-નિરીક્ષણ | ગામની પોસ્ટ ઑફિસ, પશુપાલન માટે દૂધ ડેરીની મુલાકાત |
| 9. દૃશ્ય-શ્રાવ્ય | ટી.વી., કમ્પ્યૂટર, કેસેટ્સ |
📜 TET-I 2025 પ્ર. 26: બહુશ્રેણીય શિક્ષણમાં સિન્ડિકેટ પ્રયુક્તિ એટલે શું? → નિવૃત્ત શિક્ષક કે કેળવણીકારનો શિક્ષણમાં ઉપયોગ પ્રયુક્તિ
⚠️ ધ્યાન રાખો: "શાળામાં અવેજી શિક્ષકથી શિક્ષણ" એ જુદી પ્રયુક્તિ છે (ગામના શિક્ષિત યુવાનો). સિન્ડિકેટ = નિવૃત્ત શિક્ષક / કેળવણીકાર.
શાળામાં અને શાળા બહારનું અધ્યયન
- ઔપચારિક અને અનૌપચારિક શિક્ષણની વિગત → A-10 (📜 TAT-HS 2026 પ્ર. 26: "પ્રત્યક્ષ પણ અલ્પજીવી" = ઔપચારિક).
- અધ્યયનનાં સાધનો: વર્ગખંડ, પ્રયોગશાળા, સંસાધન ખંડ, પુસ્તકાલય, વર્ગખંડ બહારની જગ્યા, બિલ્ડિંગ. ગિજુભાઈ: બાળક મુક્તપણે ફરી શકે, રમતાં રમતાં શીખે; "વરસાદ આવે તો ન્હાવા લઈ જવાય."
- NCF-2005: જ્ઞાનને શાળા બહારના અનુભવો સાથે જોડવું (A-11).
- દૂરવર્તી શિક્ષણ: શિક્ષક અને અધ્યેતા સામસામે નથી; શીખવાનું સ્વ-અધ્યયન સામગ્રી (પુસ્તિકા, ઑડિયો-વિડિયો, ઑનલાઇન)થી ચાલે.
📜 TAT-HS 2026 પ્ર. 27: "આ પ્રકારના શિક્ષણમાં સાતત્ય જળવાઈ રહે તે માટે શિક્ષક કરતાં શૈક્ષણિક સામગ્રી વધુ મહત્ત્વની છે." → દૂરવર્તી શિક્ષણ (વિકલ્પો: પ્રત્યક્ષ, અનૌપચારિક, વૈદિક, દૂરવર્તી)
💡 ઉદાહરણ: ઓપન યુનિવર્સિટીમાં ભણતો વિદ્યાર્થી શિક્ષકને રોજ મળતો નથી. તેને મળતું SLM (સ્વ-અધ્યયન સાહિત્ય) જ તેનો "શિક્ષક" છે.
પછાતપણાનાં કારણો અને ઉપચારાત્મક શિક્ષણ
પછાતપણાનાં કારણો
| કારણ | ઉદાહરણ |
|---|---|
| શારીરિક | ઓછું દેખાવું-સાંભળવું, માંદગી, કુપોષણ |
| માનસિક | ઓછો બુદ્ધિઆંક, અધ્યયન અક્ષમતા (ડિસ્લેક્સિયા, ડિસ્કેલ્ક્યુલિયા, ડિસગ્રાફિયા → A-15), ઓછી પ્રેરણા, લઘુતાગ્રંથિ |
| સામાજિક-કૌટુંબિક | ગરીબી, અશિક્ષિત કુટુંબ (ઓછું શબ્દભંડોળ), ઘરની ભાષા જુદી, વારંવાર સ્થળાંતર (A-11, A-14) |
| શાળાકીય | શિક્ષકકેન્દ્રી, એકતરફી શિક્ષણ, રસ વગરની પદ્ધતિ, વધુ ગેરહાજરી, બાળકની ગતિને બદલે એક જ ગતિથી ભણાવવું |
અધ્યયનને અસર કરતાં પરિબળો
રમેશભાઈએ એક જ તાસમાં, એક જ રીતે પાઠ ભણાવ્યો. કરણ તરત સમજી ગયો, પણ રિયા પાછળ રહી ગઈ. કેમ? કારણ કે શીખવા પર ઘણી બાબતો અસર કરે છે. આવી બાબતોને અધ્યયનને અસર કરતાં પરિબળો કહેવાય.
💡 સરળ શબ્દોમાં: પરિબળ એટલે શીખવાને વધારે કે ઘટાડે તેવી કોઈ પણ બાબત. અમુક પરિબળો બાળકની અંદર હોય (રસ, બુદ્ધિ, તંદુરસ્તી) અને અમુક બહાર હોય (ઘર, શાળા, શિક્ષક, સમાજ).
| પરિબળ | તેમાં શું આવે? | વર્ગનું ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| અધ્યેતા સંબંધી | પરિપક્વતા, વય, જરૂરિયાત, સ્મૃતિ, સ્વાસ્થ્ય, બુદ્ધિ, અભિરુચિ (રસ), વલણ, પૂર્વજ્ઞાન, અભિયોગ્યતા | સરવાળો-બાદબાકી ન આવડે ત્યાં સુધી ગુણાકાર ન આવડે (પૂર્વજ્ઞાન). માથું દુખતું હોય તો ધ્યાન ન રહે (સ્વાસ્થ્ય). |
| મનોવૈજ્ઞાનિક | તત્પરતા, સહેતુકતા, સક્રિયતા, જૂથની અસર, પ્રયત્ન, પરિણામની જાણ, થાક-કંટાળો, પુનરાવર્તન-મહાવરો, પ્રેરણા, હરીફાઈ | જવાબ સાચો છે કે ખોટો તે તરત કહી દેવાય તો બાળક ભૂલ તરત સુધારે (પરિણામની જાણ). |
| શિક્ષક સંબંધી | વ્યક્તિત્વ, વ્યાવસાયિક સજ્જતા, બૌદ્ધિક ક્ષમતા, કૌશલ્ય, માનસિક સ્વાસ્થ્ય, વર્ગવ્યવહાર, અધ્યાપન શૈલી | પ્રેમાળ અને તૈયારીવાળા શિક્ષકના વર્ગમાં બાળકો વધુ શીખે. |
| વિષયવસ્તુ સંબંધી | અર્થપૂર્ણતા, અનુબંધ, બાળકેન્દ્રી અભ્યાસક્રમ, સરળથી કઠિન ક્રમ, નાના મુદ્દામાં વિભાજન, જીવનમાં ઉપયોગ | લાંબો પાઠ એકસાથે નહીં, નાના મુદ્દામાં ભણાવવો. |
| ઘર સંબંધી | શિક્ષિત માતા-પિતા, સામાજિક-આર્થિક દરજ્જો, ઘરનું વાતાવરણ, વાંચવા માટે અલગ જગ્યા-સગવડ | ઘરમાં શાંતિ અને પુસ્તકો હોય તો બાળક સારું વાંચે. |
| શાળા અને વાતાવરણ સંબંધી | શાળાની ભૌતિક સુવિધા, શાંત જગ્યા, હવા-ઉજાસ, બહુ ગરમી કે ઠંડી, ઘોંઘાટ, અધ્યયનનો સમય | ખૂબ ગરમી અને ઘોંઘાટમાં બાળકો જલદી થાકી જાય. સવારનો સમય શીખવા માટે વધુ અનુકૂળ. |
| સમાજ સંબંધી | સામાજિક (રીત-રિવાજ, વહેમ, અંધશ્રદ્ધા, જ્ઞાતિવાદ) · રાજકીય (શાસન વ્યવસ્થા બદલાતાં શિક્ષણનાં ધ્યેયો બદલાય) · ઔદ્યોગિક-આર્થિક · કૃષિ · સાંસ્કૃતિક | લોકશાહીમાં શિક્ષણ સર્વધર્મ સમભાવ અને એકતા શીખવે. |
⭐ પરીક્ષા માટે ખાસ:
• ગેસેલ (જોડિયાં બાળકો, દાદર ચડવાનો પ્રયોગ): પરિપક્વતા ન આવી હોય ત્યાં સુધી શીખવવા વધુ સમય આપવો એ શક્તિનો વ્યય છે.
• સ્કીનર: બાળકને પરિણામની જાણ તરત થાય તો શીખવું ઝડપી બને.
• હરીફાઈ: બીજા સાથેની હરીફાઈ કરતાં “સ્વ” સાથેની હરીફાઈ (પોતાનો જ જૂનો રેકૉર્ડ તોડવો) વધુ અસરકારક.
બીજા દિવસે રમેશભાઈએ રિયાને આગળની બેન્ચ પર બેસાડી, પાઠને નાના મુદ્દામાં વહેંચ્યો અને દરેક સાચા જવાબ પર તરત શાબાશી આપી. રિયા પણ શીખી ગઈ. પરિબળો બદલ્યાં એટલે શીખવું બદલાયું!
ઉપચારાત્મક શિક્ષણ
નિદાન (શું નથી આવડતું?) → ઉપચાર (તે મુદ્દાનું પુનઃશિક્ષણ) → ફરી કસોટી (A-12).
📜 TET-I 2015 પ્ર. 8 ✍️: ઉપચારાત્મક શિક્ષણ માટે સૌથી સાચું → "બાળકો જે બાબતોમાં કાચાં હોય તેમનાં મુદ્દા આધારિત પુનઃશિક્ષણ કાર્ય" ("ક્યાં કચાશ છે તે ચકાસવાની પ્રક્રિયા" = નિદાન, ઉપચાર નહીં)
📜 TET-II 2015 પ્ર. 23 ✍️: પ્રાથમિક કક્ષાએ શીખવા સંબંધી સમસ્યાઓના નિરાકરણ માટે સર્વશ્રેષ્ઠ → "વિદ્યાર્થીઓની ક્ષમતાઓ તથા યોગ્યતારૂપ વિવિધ શિક્ષણ પ્રણાલીઓનો અમલ કરવો"
રમેશભાઈના વર્ગવ્યવહારની વાત પૂરી કરીએ
બીજા અઠવાડિયે રમેશભાઈએ એ જ એકમ ફરી લીધો. આ વખતે તેમણે શરૂઆત પ્રશ્નથી કરી: "આપણી શાળાના નિયમો કોણ બનાવે?" (4 – પ્રશ્ન)
- નીલ બોલ્યો: "મુખ્ય શિક્ષક!" રમેશભાઈએ કહ્યું: "સરસ, નીલ!" (2 – વખાણ)
- કરણે પૂછ્યું: "તો દેશના નિયમો કોણ બનાવે?" (9 – પહેલ). રમેશભાઈ હસ્યા: "આજનો પાઠ એ જ છે!" (3 – વિચાર સ્વીકાર)
- જાનકીએ ધીમેથી કહ્યું: "મને અઘરું લાગે છે." રમેશભાઈ બોલ્યા: "ચાલ, ચિત્રથી ફરી સમજાવું." (1 – લાગણી સ્વીકાર)
તાસ પછી મીનાબહેનના કાગળ પર 1, 2, 3, 4, 8, 9 ઘણી વાર હતા. રમેશભાઈ બોલ્યા: "આ વખતે હું ઓછું બોલ્યો, પણ બાળકો વધારે શીખ્યાં!"
શિક્ષક ઓછું બોલે અને બાળક વધારે બોલે, ત્યારે વર્ગ જીવંત બને છે.
યાદ રાખો: મહત્ત્વના One-liners
- શિક્ષણવ્યવહાર વર્ગવ્યવહાર કરતાં વિશાળ.
- વર્ગવ્યવહાર = દ્વિધ્રુવી પ્રક્રિયા; "પ્રસન્નતા = થાકની હવાબારી".
- વર્ગની 3 આંતરક્રિયા: શિક્ષક-વિદ્યાર્થી, વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થી, વિદ્યાર્થી-સામગ્રી · શિક્ષક-સમાજ નહીં 📜.
- નેડ ફ્લેન્ડર્સ (મિશિગન સ્ટેટ યુનિ.) = 10 ઘટક.
- પરોક્ષ અસર = લાગણી, વખાણ, વિચાર, પ્રશ્ન (1–4) 📜📜📜📜.
- પ્રત્યક્ષ અસર = વ્યાખ્યાન, સૂચના, ટીકા-સત્તા (5–7).
- વિદ્યાર્થીની વાતચીત = જવાબ (8), પહેલ (9) · (10) શાંતિ-મૂંઝવણ.
- નોંધ દર 3 સેકન્ડે; 1 મિનિટ કથન = ઘટક 5 વીસ વખત.
- Communis = Common; પ્રત્યાયન = સામાજિક પ્રક્રિયા.
- વૉરેન વિવર: એક માનસ બીજા માનસને અસર કરે · બુકર: અર્થસભર સંદેશો.
- વિચાર કે અર્થનું સંક્રમણ = પ્રત્યાયન 📜.
- પ્રત્યાયનના 8 ઘટક: પ્રેષક, સંકેતીકરણ, સંદેશો, માધ્યમ, અસંકેતીકરણ, પ્રાપ્તકર્તા, પ્રતિપોષણ, અવરોધ.
- ટેલિફોન = પરોક્ષ · લશ્કરી હુકમ = એકમાર્ગી · બાળકોમાં અશાબ્દિક વધુ.
- જૂથ: 5થી 8 બાળક · 35 બાળક → 7 જૂથ.
- પ્રજ્ઞા સપ્તરંગી: 7 ક્ષેત્ર, ≈350 પ્રવૃત્તિ.
- બહુશ્રેણીય = એક શિક્ષક, એક સમયે, 2+ શ્રેણી · NPE-1986.
- મૉનિટર = શિક્ષકને મદદરૂપ વિદ્યાર્થી નેતા.
- સિન્ડિકેટ = નિવૃત્ત શિક્ષક / કેળવણીકાર 📜.
- સામગ્રી શિક્ષક કરતાં વધુ મહત્ત્વની = દૂરવર્તી 📜.
- ઉપચારાત્મક = કાચા મુદ્દાનું પુનઃશિક્ષણ 📜.
પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો (PYQ)
આ મુદ્દા પરથી TET, TAT અને વિદ્યાસહાયક પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો. પહેલાં જાતે જવાબ વિચારો, પછી જવાબ જુઓ.
1. ………… એટલે એક સ્થાનથી બીજા સ્થાન સુધી વિચારનું કે અર્થનું સંક્રમણ કરવામાં કે સમજવામાં સાધનરૂપ બનતી ક્રિયા. [TET-II 2023]
(A) ભાષા
(B) પ્રત્યાયન
(C) બોલવું
(D) વિચારવું
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) પ્રત્યાયન
વિચાર કે અર્થને એક જગ્યાએથી બીજે પહોંચાડવો = પ્રત્યાયન. ભાષા તો તેનું એક સાધન છે.
2. બહુશ્રેણીય શિક્ષણમાં સિન્ડિકેટ પ્રયુક્તિ એટલે શું? [TET-I 2025]
(A) વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થી શિક્ષણની પ્રયુક્તિ
(B) ફળિયા મોનીટરીંગ શિક્ષણ પ્રયુક્તિ
(C) નિવૃત્ત શિક્ષક કે કેળવણીકારનો શિક્ષણમાં ઉપયોગ પ્રયુક્તિ
(D) શાળામાં અવેજી શિક્ષકથી શિક્ષણ પ્રયુક્તિ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) નિવૃત્ત શિક્ષક કે કેળવણીકારનો શિક્ષણમાં ઉપયોગ પ્રયુક્તિ
ગામમાં રહેતા નિવૃત્ત શિક્ષક કે કેળવણીકારની શક્તિનો શાળામાં ઉપયોગ = સિન્ડિકેટ.
3. આ પ્રકારના શિક્ષણમાં સાતત્ય જળવાઈ રહે તે માટે શિક્ષક કરતાં શૈક્ષણિક સામગ્રી વધુ મહત્ત્વની છે. [TAT-HS 2026]
(A) પ્રત્યક્ષ શિક્ષણ
(B) અનૌપચારિક શિક્ષણ
(C) વૈદિક શિક્ષણ
(D) દૂરવર્તી શિક્ષણ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (D) દૂરવર્તી શિક્ષણ
શિક્ષક રોજ સામે નથી, એટલે સ્વ-અધ્યયન સામગ્રી જ શિક્ષણનું સાતત્ય જાળવે છે.
4. વર્ગશિક્ષણ દરમિયાન શિક્ષક કહે છે કે, "આ એકમ અઘરો લાગે છે? ચાલો ફરી સમજાવું, મઝા પડશે." આ વર્ગવ્યવહારનું કયું ઘટક છે? [TAT-HS 2026]
(A) લાગણી સ્વીકાર
(B) પ્રોત્સાહન કે વખાણ
(C) વિદ્યાર્થીના વિચારનો સ્વીકાર
(D) વિદ્યાર્થીની પહેલ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (A) લાગણી સ્વીકાર
બાળકને અઘરું લાગે છે તે લાગણી શિક્ષકે સ્વીકારી અને ફરી સમજાવ્યું. જાણીતું ઉદાહરણ "ચાલો, ફરીથી સમજાવું" છે.
5. વર્ગવ્યવહાર દરમિયાન નીચેના પૈકી કઈ ક્રિયા શિક્ષકની પરોક્ષ અસર દર્શાવે છે? [TET-I 2025]
(A) શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓની લાગણીનો સ્વીકાર કરે છે.
(B) શિક્ષક વિષયાંગ સમજાવવા વ્યાખ્યાન આપે છે.
(C) શિક્ષક દાખલાં ગણવા જરૂરી સૂચના આપે છે.
(D) શિક્ષક વિદ્યાર્થીના ખોટા જવાબની ટીકા કરે છે.
જવાબ જુઓ
જવાબ: (A) શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓની લાગણીનો સ્વીકાર કરે છે.
(B) વ્યાખ્યાન, (C) સૂચના અને (D) ટીકા, ત્રણેય પ્રત્યક્ષ અસર છે.
6. પ્રાથમિક કક્ષાએ વિદ્યાર્થીઓની શીખવા સંબંધી સમસ્યાઓના નિરાકરણ માટે સર્વશ્રેષ્ઠ પ્રક્રિયા કઈ છે? [TET-II 2015]
(A) વિદ્યાર્થીઓની ક્ષમતાઓ તથા યોગ્યતારૂપ વિવિધ શિક્ષણ પ્રણાલીઓનો અમલ કરવો
(B) સરળ અને રોચક પાઠ્યપુસ્તકોનો અમલ કરવો
(C) કહાની વિધિનો અમલ કરવો
(D) સમયાંતરે કસોટીઓનું આયોજન કરવું
જવાબ જુઓ
જવાબ: (A) વિદ્યાર્થીઓની ક્ષમતાઓ તથા યોગ્યતારૂપ વિવિધ શિક્ષણ પ્રણાલીઓનો અમલ કરવો
દરેક બાળકની ક્ષમતા જુદી છે, એટલે એક જ ઉપાય (પાઠ્યપુસ્તક, કસોટી કે વાર્તા) પૂરતો નથી.
7. ઉપચારાત્મક શિક્ષણની સંકલ્પના માટે નીચેના પૈકી કયું સૌથી સાચું છે? [TET-I 2015]
(A) ગુણોત્સવ બાહ્ય મૂલ્યાંકનનાં પરિણામોને આધારે રાજ્ય કક્ષાએથી સૂચવાયેલા મુદ્દાઓનું શિક્ષણકાર્ય
(B) વર્ગશિક્ષક અથવા વિષયશિક્ષક દ્વારા બાળકો કઈ બાબતમાં કચાશવાળાં છે તે ચકાસવાની વ્યવસ્થિત પ્રક્રિયા
(C) બાળકો જે બાબતોમાં કાચાં હોય તેમનાં મુદ્દા આધારિત પુનઃશિક્ષણ કાર્ય
(D) પાઠ આયોજન મુજબ દરેક મુદ્દાનું અધ્યાપન કાર્ય પછી છેલ્લે થતી મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) બાળકો જે બાબતોમાં કાચાં હોય તેમનાં મુદ્દા આધારિત પુનઃશિક્ષણ કાર્ય
(B) "કચાશ ચકાસવી" એ નિદાન છે. ઉપચાર એટલે તે મુદ્દા ફરી શીખવવા.
8. વર્ગવ્યવહારમાં શિક્ષકની પરોક્ષ અસરમાં નીચેનામાંથી કયું ઘટક સમાવિષ્ટ થતું નથી? [TAT-S 2026]
(A) લાગણીનો સ્વીકાર
(B) વખાણ – પ્રોત્સાહન
(C) વિચારનો સ્વીકાર
(D) સૂચના આપવી
જવાબ જુઓ
જવાબ: (D) સૂચના આપવી
સૂચના (6) પ્રત્યક્ષ અસર છે.
9. નેડ ફ્લેન્ડર્સના વર્ગવ્યવહાર વર્ગીકરણ મોડલ અનુસાર નીચેના પૈકી કયો ઘટક શિક્ષકની પરોક્ષ અસર નથી? [TAT-S 2026]
(A) વખાણ – પ્રોત્સાહન
(B) વ્યાખ્યાન – કથન
(C) લાગણીઓનો સ્વીકાર
(D) વિચારનો સ્વીકાર
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) વ્યાખ્યાન – કથન
વ્યાખ્યાન-કથન (5) પ્રત્યક્ષ અસર છે.
10. અસરકારક વર્ગવ્યવહારમાં કઈ આંતરક્રિયાનો સમાવેશ થતો નથી? [TET-II 2023]
(A) શિક્ષક – વિદ્યાર્થી આંતરક્રિયા
(B) શિક્ષક – સમાજ આંતરક્રિયા
(C) વિદ્યાર્થી – વિદ્યાર્થી આંતરક્રિયા
(D) વિદ્યાર્થી – સામગ્રી આંતરક્રિયા
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) શિક્ષક – સમાજ આંતરક્રિયા
વર્ગની ત્રણ આંતરક્રિયા: શિક્ષક-વિદ્યાર્થી, વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થી, વિદ્યાર્થી-સામગ્રી.
11. શિક્ષણના આ સ્વરૂપમાં શિક્ષણ પ્રત્યક્ષ પણ અલ્પજીવી હોય છે. [TAT-HS 2026]
જવાબ જુઓ
જવાબ: ઔપચારિક શિક્ષણ
વર્ગમાં ગોખેલું થોડા સમયમાં ભુલાય છે, એટલે ઔપચારિક શિક્ષણ પ્રત્યક્ષ પણ અલ્પજીવી છે. (વિકલ્પો: દૂરવર્તી, નિરંતર, અનૌપચારિક, ઔપચારિક)
વર્ગવ્યવહાર અને પ્રત્યાયનના 30 MCQની ફ્રી મોક ટેસ્ટ
સમજૂતી સાથે, પરીક્ષા જેવો અનુભવ. સાથે આ એકમની 14 પાનાંની PDF: આખી નોટ્સ, માઇન્ડમેપ, PYQ સમજૂતી સાથે અને એક પાનાની રિવિઝન શીટ.
📝 ફ્રી મોક ટેસ્ટ આપો📄 PDF નોટ્સ ડાઉનલોડ કરો
app.examconnect.in પર ફ્રી એકાઉન્ટ બનાવીને
માઇન્ડમેપ: વર્ગવ્યવહાર અને પ્રત્યાયન
ઝડપી રિવિઝન: પરીક્ષાના આગલા દિવસે
શિક્ષણવ્યવહાર (વર્ગ + શાળા + વાલી + સમાજ) > વર્ગવ્યવહાર (એક એકમ શીખવતાં વિચાર, વાણી, વર્તનનું આદાન-પ્રદાન) · દ્વિધ્રુવી · "પ્રસન્નતા = થાકની હવાબારી"
3 આંતરક્રિયા 📜: શિક્ષક-વિદ્યાર્થી · વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થી (સમોવડિયા, લઘુતાગ્રંથિ દૂર) · વિદ્યાર્થી-સામગ્રી (સ્વયંશિક્ષણ) · ❌ શિક્ષક-સમાજ
| ફ્લેન્ડર્સ (મિશિગન સ્ટેટ યુનિ.) – 10 ઘટક | |
|---|---|
| પરોક્ષ 📜📜📜📜 | (1) લાગણી સ્વીકાર (2) વખાણ-પ્રોત્સાહન (3) વિચાર સ્વીકાર (4) પ્રશ્ન પૂછવા |
| પ્રત્યક્ષ | (5) વ્યાખ્યાન-કથન (6) સૂચના આપવી (7) ટીકા-સત્તા |
| વિદ્યાર્થી | (8) જવાબ આપે (9) પહેલ કરે |
| શાંતિ | (10) શાંતિ (મૂંઝવણ) |
નોંધ દર 3 સેકન્ડે · 1 મિનિટ કથન = 5 × 20 · ચાવી: લા-વ-વિ-પ્ર (પરોક્ષ) / વ્યા-સૂ-ટી (પ્રત્યક્ષ)
પ્રત્યાયન 📜: Communis = Common · વિચાર/અર્થનું સંક્રમણ · અમેરિકન કોલેજિયન = વાણી, લખાણ, સંકેતથી આદાન-પ્રદાન · બુકર = અર્થસભર સંદેશો · વૉરેન વિવર = એક માનસ બીજા માનસને અસર
8 ઘટક: પ્રેષક → સંકેતીકરણ → સંદેશો → માધ્યમ → અસંકેતીકરણ → પ્રાપ્તકર્તા → પ્રતિપોષણ · અવરોધ
પ્રકાર: ઔપચારિક (સલામ) / અનૌપચારિક · શાબ્દિક / અશાબ્દિક (હાવ-ભાવ) · પ્રત્યક્ષ (રૂબરૂ) / પરોક્ષ (ટેલિફોન) · એકમાર્ગી (લશ્કરી હુકમ) / દ્વિમાર્ગી (વર્ગખંડ) · બાળકોમાં અશાબ્દિક વધુ
જૂથ: 5–8 બાળક; 35 → 7 જૂથ · પ્રજ્ઞા સપ્તરંગી: જાતે કરીએ, નિખરીએ, વાદ-સંવાદ, લીન રહીએ, પિછાણીએ, નાટક-નાટક, રાગ-રાગિણી (≈350)
બહુશ્રેણીય = એક શિક્ષક, એક સમયે, 2+ શ્રેણી · NPE-1986 · RTE-2009 · પદ્ધતિ: મૉનિટર (વિદ્યાર્થી નેતા), જૂથકાર્ય · 9 પ્રયુક્તિ: પ્રદર્શન, લર્નિંગ કૉર્નર, મલ્ટિપર્પઝ TLM, સ્વ-અધ્યયન, સિન્ડિકેટ (નિવૃત્ત શિક્ષક/કેળવણીકાર) 📜, અવેજી શિક્ષક (ગામના યુવાનો), સમસ્યા ઉકેલ (ઓછામાં ઓછા 2 શિક્ષક), મુલાકાત-નિરીક્ષણ (પોસ્ટ, ડેરી), દૃશ્ય-શ્રાવ્ય
શાળા બહારનું અધ્યયન: ઔપચારિક = પ્રત્યક્ષ પણ અલ્પજીવી 📜 · દૂરવર્તી = સામગ્રી શિક્ષક કરતાં વધુ મહત્ત્વની 📜 · NCF: જ્ઞાનને શાળા બહારના અનુભવ સાથે જોડવું
પછાતપણું: શારીરિક · માનસિક · સામાજિક-કૌટુંબિક · શાળાકીય · ઉપચારાત્મક = કાચા મુદ્દાનું પુનઃશિક્ષણ 📜 (કચાશ ચકાસવી = નિદાન) · શીખવાની સમસ્યા → ક્ષમતા પ્રમાણે વિવિધ પ્રણાલી 📜
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
ફ્લેન્ડર્સના વર્ગીકરણમાં શિક્ષકની પરોક્ષ અસરના ઘટકો કયા છે?
ચાર ઘટક: (1) લાગણીનો સ્વીકાર (2) વખાણ અને પ્રોત્સાહન (3) વિદ્યાર્થીના વિચારનો સ્વીકાર (4) પ્રશ્ન પૂછવા. યાદ રાખવા: લા-વ-વિ-પ્ર. “સૂચના આપવી” પરોક્ષ નથી, પ્રત્યક્ષ અસર છે.
ફ્લેન્ડર્સના 10 ઘટકો કયા છે?
પરોક્ષ (1–4): લાગણી સ્વીકાર, વખાણ, વિચાર સ્વીકાર, પ્રશ્ન. પ્રત્યક્ષ (5–7): વ્યાખ્યાન-કથન, સૂચના, ટીકા-સત્તા. વિદ્યાર્થી (8–9): જવાબ આપે, પહેલ કરે. (10) શાંતિ કે મૂંઝવણ. નિરીક્ષક દર 3 સેકન્ડે એક આંકડો નોંધે છે.
વર્ગખંડમાં કેટલા પ્રકારની આંતરક્રિયા થાય છે?
ત્રણ: શિક્ષક-વિદ્યાર્થી, વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થી અને વિદ્યાર્થી-શૈક્ષણિક સામગ્રી. “શિક્ષક-સમાજ” આંતરક્રિયા વર્ગવ્યવહારમાં આવતી નથી, એ પ્રશ્ન TET-IIમાં પૂછાયો છે.
પ્રત્યાયન એટલે શું? તેના ઘટકો કયા છે?
એક સ્થાનથી બીજા સ્થાન સુધી વિચાર કે અર્થનું સંક્રમણ એટલે પ્રત્યાયન (Communis = Common). ઘટકો: પ્રેષક → સંકેતીકરણ → સંદેશો → માધ્યમ → અસંકેતીકરણ → પ્રાપ્તકર્તા → પ્રતિપોષણ, અને વચ્ચે આવતા અવરોધ.
બહુશ્રેણીય શિક્ષણ એટલે શું?
એક શિક્ષક, એક જ સમયે, બે કે વધુ ધોરણને એક સાથે ભણાવે, તે બહુશ્રેણીય શિક્ષણ. ઓછી સંખ્યાવાળી ગામડાંની શાળાઓમાં તે જોવા મળે. તેમાં મૉનિટર પદ્ધતિ, જૂથકાર્ય અને સિન્ડિકેટ પ્રયુક્તિ (નિવૃત્ત શિક્ષક કે કેળવણીકારની મદદ) ઉપયોગી છે.
ઉપચારાત્મક શિક્ષણ એટલે શું?
બાળકો જે મુદ્દામાં કાચાં હોય, તેનું નિદાન કરીને તે જ મુદ્દાનું ફરીથી શિક્ષણ આપવું, તે ઉપચારાત્મક શિક્ષણ. પહેલાં નિદાન, પછી ઉપચાર. પછાતપણાનાં કારણો શારીરિક, માનસિક, સામાજિક-કૌટુંબિક અને શાળાકીય હોઈ શકે.
ઉપયોગી સત્તાવાર લિંક:
TET-II પરીક્ષાની સત્તાવાર જાહેરાત અને જૂનાં પ્રશ્નપત્રો: રાજ્ય પરીક્ષા બોર્ડ (SEB)
પ્રાથમિક શિક્ષક તાલીમ (D.El.Ed.) અભ્યાસક્રમ: GCERT ગાંધીનગર
વાંચ્યું? હવે પાકું કરો. PDF સાચવી રાખો અને મોક ટેસ્ટથી તૈયારી ચકાસો.
← A-16 બાળક કેવી રીતે વિચારે અને શીખે: સંવેદન, ધ્યાન, પ્રત્યક્ષીકરણ અને સ્મૃતિA-18 પ્રેરણા અને તેના સિદ્ધાંતો + બચાવ પ્રયુક્તિઓ →
