એક બાળક “ઇનામ મળે તો જ વાંચું” કહે, અને બીજું “મને પ્રશ્ન ઉકેલવામાં મજા આવે છે” કહે, તો બંનેની પાછળ જુદી પ્રેરણા છે. પ્રેરણા સીધી દેખાતી નથી, પણ બાળકના વર્તન પરથી સમજાય છે. આવા વર્તનને સમજાવવા મનોવિજ્ઞાનીઓએ પ્રેરણાના સિદ્ધાંતો આપ્યા છે.
આ લેખમાં TET-II (ધો. 6–8) માટે પ્રેરણાનો અર્થ, આંતરિક અને બાહ્ય પ્રેરણા, મેકડૂગલ, મરે, મેસ્લોનો જરૂરિયાતોનો પદાનુક્રમ, સિદ્ધિ પ્રેરણા, ફ્રોઈડનું અચેતન મન, વર્ગમાં પ્રેરણા આપવાના 13 ઉપાય અને બચાવ પ્રયુક્તિઓ સરળ ગુજરાતીમાં સમજીએ.
📜 = અગાઉ પરીક્ષામાં પૂછાયેલો મુદ્દો · 💡 = સરળ શબ્દોમાં સમજૂતી
📊 પરીક્ષામાં આ એકમ
10 પ્રશ્નો (6%): TET-II 2023 પ્ર. 12, 15, 17 · TAT-S 2026 પ્ર. 43 · TAT-HS 2026 પ્ર. 35, 37, 43, 45 · TET-II 2017 પ્ર. 24 · TET-II 2015 પ્ર. 2.
સૌથી વધુ પૂછાતું: મેસ્લો – ટોચ = આત્મ સાર્થકતા · મેકડૂગલ – સહજવૃત્તિ · સિદ્ધિ પ્રેરણા (ઉદાહરણ) · આંતરિક પ્રેરણા · બચાવ પ્રયુક્તિ: પ્રક્ષેપણ (2 વાર, 11 વર્ષના અંતરે લગભગ એ જ પ્રશ્ન!), તાદાત્મ્ય.
⭐ TET-II 2023માં આ એકમના 3 પ્રશ્નો હતા, એટલે તેનું મહત્ત્વ વધ્યું છે.
શરૂઆત: પરિણામનો દિવસ
ધોરણ 8ની છ માસિક પરીક્ષાનું પરિણામ આવ્યું. મીનાબહેને ચાર બાળકોના જવાબ નોંધ્યા:
- કરણ (ગણિતમાં 12 ગુણ): "મેં તો સારું જ લખ્યું હતું. સાહેબે બરાબર ચકાસ્યું નહીં."
- મિહિર (ક્રિકેટનો શોખીન): આખો દિવસ પોતાને "વિરાટ કોહલી" કહે છે, અને એ જ રીતે ચાલે-બોલે છે.
- જાનકી (ગણિતમાં નબળી): ચિત્રસ્પર્ધામાં જિલ્લામાં પ્રથમ આવી.
- નીલ કહે: "ઇનામ મળે તો જ વાંચું." રિયા કહે: "મને પ્રશ્ન ઉકેલવામાં મજા આવે છે, એટલે વાંચું છું."
પાંચેય બાળકો પરિણામ સામે જુદી રીતે વર્ત્યાં. આવું કેમ? આ એકમમાં સમજીશું.
પ્રેરણા (Motivation) એટલે શું?
- "મનોવૈજ્ઞાનિકોએ સ્વીકાર્યું છે કે વ્યક્તિનું કોઈપણ વર્તન, કોઈપણ બળ વડે પ્રેરિત થયેલું છે." વ્યક્તિ જે રીતે વર્તે છે તેનાં કારણોનો અભ્યાસ = પ્રેરણા.
- "પ્રેરણા સીધી રીતે જોઈ શકાતી નથી." "પ્રેરણા એ આંતરિક ઘટક છે." તેનું સીધું અવલોકન થઈ શકતું નથી; વર્તન પરથી અનુમાન કરવું પડે છે.
- પ્રેરણા જરૂરિયાતોમાંથી ઉદ્ભવે છે, અને વ્યક્તિના વર્તનને ટકાવી રાખે છે.
📜 TAT-HS 2026 પ્ર. 35: પ્રેરણા અંગે ખોટું વિધાન → "પ્રેરણાનું ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય અસ્તિત્વ છે."
💡 ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય = આંખ, કાન વગેરે ઇન્દ્રિયોથી જોઈ-સાંભળી શકાય તેવું. પ્રેરણા દેખાતી નથી. જેમ પવન દેખાતો નથી પણ હલતાં પાંદડાંથી ખબર પડે, તેમ પ્રેરણા વર્તનથી ઓળખાય.
આંતરિક અને બાહ્ય પ્રેરણા
| આંતરિક પ્રેરણા | બાહ્ય પ્રેરણા |
|---|---|
| કામ કરવાનો આનંદ, સંતોષ, જિજ્ઞાસા પોતે જ કારણ | ઇનામ, ગુણ, પ્રમાણપત્ર, પ્રશંસા કે સજાનો ડર કારણ |
| વધુ ટકાઉ | ઇનામ બંધ થાય તો પ્રેરણા પણ ઘટે |
| રિયા: "મજા આવે છે, એટલે વાંચું" | નીલ: "ઇનામ મળે તો જ વાંચું" |
📜 TAT-S 2026 પ્ર. 43: વિદ્યાર્થી કોઈ કાર્યનો આંતરિક સંતોષ પામવા માટે કાર્ય કરે → આંતરિક પ્રેરણા
પ્રેરણાના સિદ્ધાંતો કયા છે?
| સિદ્ધાંત | આપનાર | મુખ્ય વાત |
|---|---|---|
| સહજવૃત્તિ (હેતુલક્ષી) સિદ્ધાંત | મેકડૂગલ | મનુષ્યના વર્તનનું કારણ કેટલીક કુદરતી પ્રવૃત્તિઓ છે. તે જન્મજાત અથવા આનુવંશિક છે. ઉ.દા. ક્ષુધાવૃત્તિ, લિંગવૃત્તિ, ભયવૃત્તિ, કુતૂહલવૃત્તિ, સંગ્રહવૃત્તિ |
| જરૂરિયાતલક્ષી સિદ્ધાંત (1938) | મરે | જરૂરિયાતનાં બે જૂથ: (1) શારીરિક (2) માનસિક. તેમાં બાવીસ માનસિક-સામાજિક જરૂરિયાતોની યાદી, જેમ કે સિદ્ધિ, પ્રેમ, આક્રમકતા, પ્રભુત્વ, રમત |
| જરૂરિયાતોનો પદાનુક્રમ | મેસ્લો | "જ્યારે નીચલી કક્ષાની જરૂરિયાત સંતોષાય, ત્યારે ઉચ્ચ કક્ષાની જરૂરિયાત ઉદ્ભવે છે." |
| આકાંક્ષા સ્તર (1930) | હોપે | સફળતા મળે તો આકાંક્ષાનું સ્તર ઊંચું જાય, નિષ્ફળતા મળે તો નીચું જાય |
| સિદ્ધિ પ્રેરણા | મેકલેલેન્ડ, આટકિન્સન | કેટલાક લોકો સફળતા તરફ અભિમુખ હોય છે, તેઓ ધ્યેય મહત્તમ કક્ષાનાં નક્કી કરે છે |
| મનોવિશ્લેષણ | ફ્રોઈડ | અચેતન મનની દમિત ઇચ્છાઓ વર્તનને અસર કરે છે (વિભાગ 3) |
📜 TET-II 2017 પ્ર. 24 ✍️: પ્રેરણાના સહજવૃત્તિના સિદ્ધાંતના પ્રણેતા → મેકડૂગલ
📜 TET-II 2023 પ્ર. 15: ક્રોધવૃત્તિ, હાસ્યવૃત્તિ, ભયવૃત્તિ એ કયા પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ છે? → સાહજિક
💡 સાહજિક / સહજ = જન્મથી જ હોય, શીખવી ન પડે. નવજાત બાળક મોટા અવાજથી ડરે છે; તેને ડરતાં કોઈએ શીખવ્યું નથી. મેકડૂગલે આવી 14 સહજવૃત્તિઓ આપી, અને દરેક સાથે એક સંવેગ જોડ્યો (ઉ.દા. પલાયન-ભય, યુયુત્સા-ક્રોધ, જિજ્ઞાસા-આશ્ચર્ય).
મેસ્લોનો જરૂરિયાતોનો પદાનુક્રમ
▲
╱ ╲ 5. આત્મ સાર્થકતા ← ટોચ 📜
╱───╲ 4. પ્રભુત્વ / આદર-સન્માન
╱─────╲ 3. પ્રેમ અને સંબંધ (સ્નેહ)
╱───────╲ 2. સલામતી
╱─────────╲ 1. શારીરિક (ખોરાક, પાણી, ઊંઘ) ← પાયો
- કેટલાંક પુસ્તકો મુજબ મેસ્લોએ સાત જરૂરિયાત દર્શાવી: શારીરિક, સલામતી, પ્રેમ, પ્રભુત્વ, જ્ઞાન-સમજ, સૌંદર્યાત્મક અને આત્મ-સાર્થક્ય. પ્રથમ ચાર "ઊણપ જરૂરિયાતો" છે. પરીક્ષામાં સામાન્ય રીતે 5 પગથિયાંનો પિરામિડ પૂછાય છે.
- "મેસ્લોએ તેમજ અન્ય મનોવૈજ્ઞાનિકોએ સૂચવેલી સર્વ જરૂરિયાતો સંતોષાય, પણ સુષુપ્ત જરૂરિયાતો પણ જાગ્રત થાય તેવા પ્રયત્નો કરવાથી અધ્યેતાઓને પૂરતું માર્ગદર્શન મળે છે."
- "જ્યાં સુધી વ્યક્તિની શારીરિક જરૂરિયાત ન સંતોષાય ત્યાં સુધી તે સલામતી માટે પ્રયત્ન કરશે નહીં. આથી શિક્ષક વિદ્યાર્થીને, પ્રથમ તેની ઊણપ જરૂરિયાતો સંતોષવામાં મદદ કરશે."
📜 TET-II 2023 પ્ર. 12: અબ્રાહમ મેસ્લોના માનવ પ્રેરણાના સિદ્ધાંતમાં ટોચ પર → આત્મ સાર્થકતા
💡 આત્મ સાર્થકતા = પોતાની અંદરની બધી શક્તિ પૂરેપૂરી ખીલવવી, "હું જે બની શકું, તે બનવું". ઉદાહરણ: ભૂખ્યું બાળક (શારીરિક જરૂરિયાત બાકી) ભણવામાં ધ્યાન નહીં આપે. એટલે જ મધ્યાહ્ન ભોજન શિક્ષણમાં પણ મદદ કરે છે.
સિદ્ધિ પ્રેરણા
📜 TET-II 2023 પ્ર. 17: ધીરુભાઈ અંબાણી કે ડૉ. એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામ જેવી વ્યક્તિઓ સામાન્ય કુટુંબમાંથી આવી હોવા છતાં અસાધારણ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરે છે → સિદ્ધિપ્રેરણા
💡 ઓળખ: "સામાન્યમાંથી અસાધારણ", "ઊંચું ધ્યેય", "સફળ થવાની તીવ્ર ઇચ્છા" જેવા શબ્દો દેખાય તો સિદ્ધિ પ્રેરણા. સંબંધ-મિત્રતા માટે = સંલગ્નતા · બીજા પર નિયંત્રણ માટે = સત્તા.
ફ્રોઈડ: અચેતન મન અને ID, Ego, Super Ego
- ચેતન, અર્ધચેતન અને અચેતન મન. "અસાધારણ વર્તન માટે અચેતન મનમાં રહેલી દમિત લાગણીઓ, આવેગો અને દુઃખદ અનુભવો જવાબદાર છે."
- હિમશિલાનું ઉદાહરણ: પાણીની ઉપર દેખાતો નાનો ભાગ = ચેતન મન · પાણી નીચે રહેલો મોટો ભાગ = અચેતન મન.
- અચેતનની વિગતો ક્યારેક બોલવાની ભૂલ, સ્વપ્ન કે અસાધારણ વર્તન રૂપે બહાર આવે છે.
- વ્યક્તિત્વના ત્રણ ઉપતંત્ર: નિમ્ન અહમ્ (ID) = મૂળવૃત્તિ, સુખના સિદ્ધાંતને અનુસરે · અહમ્ (Ego) = વાસ્તવિકતા સાથે, નિયંત્રકની ભૂમિકા · ઉપરી અહમ્ (Super Ego) = આદર્શો અને નૈતિકતા.
- બે મૂળવૃત્તિ: જીવનની (જિજીવિષા) – લિબીડો / ઈરોસ · મૃત્યુની (મુમૂર્ષા) – આક્રમકતા.
📜 TAT-HS 2026 પ્ર. 45: "અજાગ્રત ઇચ્છાઓની અસર જાગ્રત વર્તન પર પડ્યા વિના રહેતી નથી." → ફ્રોઈડનો દમન-આનંદ અને જીવનનો સિદ્ધાંત
વર્ગમાં બાળકોને પ્રેરણા આપવાના 13 ઉપાય
| # | ઉપાય | મુખ્ય વાત |
|---|---|---|
| 1 | અર્થપૂર્ણતા | એકમ જીવન સાથે જોડાય તો અધ્યયન અર્થપૂર્ણ લાગે |
| 2 | લક્ષ્યપ્રાપ્તિની જાણ | લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં અધ્યેતાનો ફાળો; હેતુઓથી માહિતગાર કરવા |
| 3 | જરૂરિયાતો પ્રમાણે ગોઠવણી | મેસ્લોની જરૂરિયાતો સંતોષાય |
| 4 | જૂથ સ્પર્ધાઓ | મંડળ-સમિતિ દ્વારા સ્વાસ્થ્યપ્રદ સ્પર્ધા |
| 5 | જૂથ-અધ્યયન | પેનલ, પરિસંવાદ, વર્કશૉપ, સિમ્પોઝિયમ |
| 6 | અધ્યાપક-અધ્યેતા આંતરવ્યવહાર | ન્યાયી પ્રશંસા, વિચારોનો સ્વીકાર, અહમ્ ન ઘવાય |
| 7 | આત્મગૌરવ | આત્મગૌરવ જળવાય તો અભિપ્રેરિત થાય |
| 8 | ⚠️ શિક્ષા | "મારીને, વઢીને… અહમનું અપમાન કરવાથી અધ્યેતા કામચોરી અને ગુનાહિત માનસવાળો બની જાય છે." |
| 9 | ઇનામ | પ્રવૃત્ત થાય, પણ "આધુનિક મનોવિજ્ઞાન શિક્ષા અને ઇનામ બંનેનો અસ્વીકાર કરે છે." |
| 10 | રુચિ | રુચિ જાગ્રત કરી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું |
| 11 | પ્રશંસા | સારી પ્રવૃત્તિને મૌખિક પ્રશંસાથી જાહેરમાં બિરદાવવી |
| 12 | ખેલપ્રણાલી | રમત દ્વારા અધ્યયન ફળદાયી |
| 13 | વર્ગનું પર્યાવરણ | વિષયખંડ, શિક્ષણપ્રદ વાતાવરણ |
💡 ચાવી: શિક્ષા = નુકસાન, ઇનામ = અસ્થાયી. સૌથી સારું: રુચિ, અર્થપૂર્ણતા, પ્રશંસા અને આત્મગૌરવ.
બચાવ પ્રયુક્તિઓ (Defence Mechanisms) એટલે શું?
- વ્યક્તિને જરૂરિયાત કે લક્ષ્ય પ્રાપ્ત ન થાય, ત્યારે હતાશામાંથી રાહત મેળવવા તે જે આભાસી પ્રયુક્તિઓ વાપરે તે બચાવ પ્રયુક્તિઓ. તેની સંકલ્પના ફ્રોઈડે વિકસાવી.
- ધો. 12: વ્યક્તિ અજાણ્યે અને અભાનપણે પોતાના અહમ્ને ટકાવી રાખવા પ્રયત્ન કરે, તેને ફ્રોઈડ બચાવપ્રયુક્તિ કહે છે. ઉ.દા. પ્રક્ષેપણ, યૌક્તિકીકરણ, પીછેહઠ.
- તેનાથી માનસિક શાંતિ મળે છે, "પરંતુ પરિસ્થિતિ સુધરતી નથી." "અતિરેક થાય ત્યારે તેમાંથી વિકૃતિઓ જન્મે છે."
- બચાવ પ્રયુક્તિઓ વ્યક્તિ માટે "સેફ્ટીવાલ્વ"ની ગરજ સારે છે.
| બચાવ પ્રયુક્તિ | અર્થ | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| પ્રક્ષેપણ / આરોપણ (Projection) | પોતાના દોષો કે સમાજ-નિંદિત બાબતોનું અન્ય પર આરોપણ (પેજ) | "સાહેબે બરાબર ચકાસ્યું નહીં" 📜📜 |
| તાદાત્મ્ય (Identification) | અન્ય વ્યક્તિ, સંસ્થા કે વિચાર સાથે એટલો એકાત્મભાવ કે તેની સિદ્ધિને પોતાની સિદ્ધિ માને | પોતાને તેંડુલકર, અમિતાભ માનવા 📜 |
| ક્ષતિપૂર્તિ (Compensation) | એક ક્ષેત્રમાં હતાશા મળે ત્યારે બીજા ક્ષેત્રમાં વધુ સિદ્ધિ મેળવવી | અભ્યાસમાં નબળી સોનલ સંગીતમાં નામ કમાય |
| યૌક્તિકીકરણ (Rationalization) | નિષ્ફળતા માટે તર્કબદ્ધ લાગતું બહાનું | "દ્રાક્ષ ખાટી છે" – ન મળ્યું, એટલે "એ જોઈતું જ નહોતું" |
| ઊર્ધ્વીકરણ | દબાયેલી શક્તિને સમાજમાન્ય ઉપયોગી કામમાં વાળવી | ગુસ્સાવાળું બાળક રમતમાં ચૅમ્પિયન |
| દમન | દુઃખદ અનુભવને અચેતન મનમાં દબાવી દેવો | અપમાનનો પ્રસંગ "ભૂલી જવો" |
| પીછેહઠ (Regression) | નાની ઉંમરનું વર્તન કરવું | નાનો ભાઈ આવે ત્યારે મોટું બાળક ફરી અંગૂઠો ચૂસે |
| દિવાસ્વપ્ન | કલ્પનામાં ઇચ્છા સંતોષવી | "હું કલેક્ટર બની ગયો…" એવા વિચારોમાં ખોવાઈ જવું |
| આક્રમકતા | હતાશા તોડફોડ, ઝઘડામાં | નાપાસ થઈ બેન્ચ તોડવી |
📜 TET-II 2015 પ્ર. 2 ✍️: "મેં તો સારું જ પેપર લખ્યું હતું પરંતુ મારા સાહેબે બરાબર ચકાસ્યું નહી…" → પ્રક્ષેપણ
📜 TAT-HS 2026 પ્ર. 37: "વિજ્ઞાનના સાહેબ બહુ કડકાઈથી પેપર ચેક કરે છે." → પ્રક્ષેપણ (Projection)
📜 TAT-HS 2026 પ્ર. 43: પોતાને તેંડુલકર, અમિતાભ બચ્ચન, માધુરી દીક્ષિત માની દરજ્જાની જરૂરિયાત સંતોષે → તાદાત્મ્ય
⚠️ ધ્યાન રાખો: "સાહેબ કડક છે" જેવો જવાબ યૌક્તિકીકરણ પણ લાગે. પણ પરીક્ષાનો નિયમ યાદ રાખો: દોષ બીજી વ્યક્તિ પર ઢોળ્યો = પ્રક્ષેપણ. પોતાની જાત માટે તર્કબદ્ધ બહાનું (દ્રાક્ષ ખાટી) = યૌક્તિકીકરણ. TAT-HSની ફાઇનલ કીમાં જવાબ પ્રક્ષેપણ છે.
💡 TAT-HS પ્ર. 43ના વિકલ્પમાં "આરોપણ" પણ છે. તે પ્રક્ષેપણનું જ બીજું નામ છે, પણ અહીં સાચો જવાબ તાદાત્મ્ય છે.
પરિણામના દિવસની વાત પૂરી કરીએ
સ્ટાફરૂમમાં મીનાબહેને પોતાની નોંધ વાંચી:
| બાળક | વર્તન | મનોવિજ્ઞાનમાં |
|---|---|---|
| કરણ | "સાહેબે બરાબર ચકાસ્યું નહીં" | પ્રક્ષેપણ – પોતાનો દોષ બીજા પર |
| મિહિર | પોતાને વિરાટ કોહલી માને | તાદાત્મ્ય |
| જાનકી | ગણિતમાં નબળી, ચિત્રમાં જિલ્લામાં પ્રથમ | ક્ષતિપૂર્તિ (સારું ક્ષેત્ર પસંદ કર્યું, એટલે ફાયદાકારક) |
| નીલ | ઇનામ મળે તો જ વાંચે | બાહ્ય પ્રેરણા |
| રિયા | મજા આવે એટલે વાંચે | આંતરિક પ્રેરણા |
જયેશભાઈએ પૂછ્યું: "તો કરણને ઠપકો આપીએ?"
મીનાબહેન બોલ્યાં: "ના. શિક્ષા કરીશું તો તે કામચોર બનશે. તેની ઉત્તરવહી સાથે બેસીને બતાવીશું કે ભૂલ ક્યાં છે. પછી નાનું, પહોંચી શકાય તેવું ધ્યેય આપીશું. એક વાર સફળ થશે તો તેનું આકાંક્ષા સ્તર આપમેળે ઊંચું જશે (હોપે). અને નીલનું ઇનામ ધીમે ધીમે ઘટાડીને, તેને રિયાની જેમ ભણવાની મજા ચખાડીશું."
યાદ રાખો: મહત્ત્વના One-liners
- પ્રેરણા સીધી જોઈ શકાતી નથી; વર્તન પરથી અનુમાન · ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય નથી 📜.
- આંતરિક સંતોષ માટે કાર્ય = આંતરિક પ્રેરણા 📜 · ઇનામ, ગુણ = બાહ્ય.
- મેકડૂગલ = સહજવૃત્તિ (હેતુલક્ષી) સિદ્ધાંત 📜; વૃત્તિઓ જન્મજાત.
- ક્રોધ, હાસ્ય, ભય વૃત્તિ = સાહજિક 📜.
- મરે (1938) = જરૂરિયાતલક્ષી; શારીરિક + માનસિક; 22 માનસિક જરૂરિયાત.
- મેસ્લો = પદાનુક્રમ; પાયો = શારીરિક, ટોચ = આત્મ સાર્થકતા 📜.
- મેસ્લો: નીચલી સંતોષાય પછી જ ઉપલી ઉદ્ભવે.
- હોપે (1930) = આકાંક્ષા સ્તર.
- મેકલેલેન્ડ-આટકિન્સન = સિદ્ધિ પ્રેરણા · ધીરુભાઈ, કલામ 📜.
- ફ્રોઈડ = અચેતન મન; હિમશિલા · અજાગ્રત ઇચ્છા જાગ્રત વર્તનને અસર કરે 📜.
- ID = સુખનો સિદ્ધાંત · Ego = વાસ્તવિકતા · Super Ego = નૈતિકતા.
- અભિપ્રેરણાના 13 ઉપાય · શિક્ષા → કામચોરી, ગુનાહિત માનસ.
- આધુનિક મનોવિજ્ઞાન શિક્ષા અને ઇનામ બંનેનો અસ્વીકાર કરે છે.
- બચાવ પ્રયુક્તિ = ફ્રોઈડ; અહમ્ને બચાવવા, અભાનપણે; "સેફ્ટીવાલ્વ".
- બચાવ પ્રયુક્તિથી શાંતિ મળે, પરિસ્થિતિ સુધરતી નથી; અતિરેક = વિકૃતિ.
- પ્રક્ષેપણ = દોષ બીજા પર · "સાહેબે બરાબર ન ચકાસ્યું" 📜📜.
- તાદાત્મ્ય = પોતાને તેંડુલકર માનવા 📜.
- ક્ષતિપૂર્તિ = એક ક્ષેત્રની નિષ્ફળતા, બીજા ક્ષેત્રમાં સફળતા.
- યૌક્તિકીકરણ = તર્કબદ્ધ બહાનું ("દ્રાક્ષ ખાટી").
- ઊર્ધ્વીકરણ = શક્તિને સમાજમાન્ય કામમાં વાળવી.
પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો (PYQ)
આ મુદ્દા પરથી TET, TAT અને વિદ્યાસહાયક પરીક્ષાઓમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો. પહેલાં જાતે જવાબ વિચારો, પછી જવાબ જુઓ.
1. અબ્રાહમ મેસ્લોના માનવ પ્રેરણાના સિદ્ધાંતમાં ટોચ પર કઈ જરૂરિયાત આવે છે? [TET-II 2023]
(A) સલામતીની
(B) આત્મ સાર્થકતાની
(C) શારીરિક
(D) એક પણ નહિ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) આત્મ સાર્થકતાની
પિરામિડનો પાયો શારીરિક જરૂરિયાત, અને ટોચ આત્મ સાર્થકતા.
2. ક્રોધવૃત્તિ, હાસ્યવૃત્તિ, ભયવૃત્તિ એ કયા પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓ છે? [TET-II 2023]
(A) પ્રેરણા
(B) ગૌણ
(C) સાહજિક
(D) એકેય નહિ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) સાહજિક
આ વૃત્તિઓ જન્મથી જ હોય છે, શીખવી પડતી નથી (મેકડૂગલ).
3. અજાગ્રત ઇચ્છાઓની અસર જાગ્રત વર્તન પર પડ્યા વિના રહેતી નથી. આ સિદ્ધાંત કયો છે? [TAT-HS 2026]
(A) મેકડૂગલનો સહજવૃત્તિનો સિદ્ધાંત
(B) ફ્રોઈડનો દમન-આનંદ અને જીવનનો સિદ્ધાંત
(C) મેસ્લોનો માનવ પ્રેરણાનો સિદ્ધાંત
(D) મેકલેલેન્ડનો સિદ્ધિ પ્રેરણાનો સિદ્ધાંત
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) ફ્રોઈડનો દમન-આનંદ અને જીવનનો સિદ્ધાંત
અચેતન મનની દમિત ઇચ્છાઓ = ફ્રોઈડનું મનોવિશ્લેષણ.
4. પ્રેરણાના સહજવૃત્તિના સિદ્ધાંતના પ્રણેતા કોણ છે? [TET-II 2017]
(A) ફ્રોઇડ
(B) સ્કિનર
(C) મેકડૂગલ
(D) વોટ્સન
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) મેકડૂગલ
મેકડૂગલનો હેતુલક્ષી/સહજવૃત્તિ સિદ્ધાંત: વર્તનનું કારણ જન્મજાત વૃત્તિઓ.
5. ધીરુભાઈ અંબાણી કે ડૉ. એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામ જેવી મહાન વ્યક્તિઓ સામાન્ય કુટુંબમાંથી આવી હોવા છતાં પોતાના ક્ષેત્રમાં અસાધારણ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરે છે – તે શાનું ઉદાહરણ છે? [TET-II 2023]
(A) સંલગ્નતાની પ્રેરણા
(B) સિદ્ધિપ્રેરણા
(C) સત્તાની પ્રેરણા
(D) સ્નેહ અને સંપૂર્ણ પ્રેરણા
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) સિદ્ધિપ્રેરણા
સામાન્યમાંથી અસાધારણ સિદ્ધિ = સફળ થવાની તીવ્ર ઇચ્છા.
6. કેટલાક તરુણ પોતાની જાતને તેંડુલકર, અમિતાભ બચ્ચન, માધુરી દીક્ષિત માનીને પોતાના દરજ્જાની જરૂરિયાત સંતોષે છે. આ શાનું ઉદાહરણ છે? [TAT-HS 2026]
(A) યૌક્તિકીકરણ
(B) તાદાત્મ્ય
(C) અતિપૂર્તિ
(D) આરોપણ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) તાદાત્મ્ય
બીજાની સિદ્ધિને પોતાની માનવી = તાદાત્મ્ય. "આરોપણ" તો પ્રક્ષેપણ છે.
7. પરીક્ષામાં ઓછા ગુણ આવતા વિદ્યાર્થી કહે છે કે: "વિજ્ઞાનના સાહેબ બહુ કડકાઈથી પેપર ચેક કરે છે." આ કઈ બચાવ પ્રયુક્તિનું ઉદાહરણ છે? [TAT-HS 2026]
(A) યૌક્તિકીકરણ (Rationalization)
(B) પ્રક્ષેપણ (Projection)
(C) તાદાત્મ્ય (Identification)
(D) ક્ષતિપૂર્તિ (Compensation)
જવાબ જુઓ
જવાબ: (B) પ્રક્ષેપણ (Projection)
ઓછા ગુણનો દોષ પોતાની તૈયારી પર નહીં, પણ સાહેબ પર ઢોળ્યો.
8. "મેં તો સારું જ પેપર લખ્યું હતું પરંતુ મારા સાહેબે બરાબર ચકાસ્યું નહી એટલે ઓછા ગુણ આવ્યા." આ વિધાન કઈ બચાવ પ્રયુક્તિ દર્શાવે છે? [TET-II 2015]
(A) ક્ષતિપૂર્તિ
(B) આક્રમકતા
(C) પ્રક્ષેપણ
(D) ધ્યાનાકર્ષણ
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) પ્રક્ષેપણ
એ જ પ્રકાર: પોતાની ભૂલ બીજી વ્યક્તિ પર. 11 વર્ષ પછી TAT-HS 2026માં ફરી પૂછાયો.
9. વિદ્યાર્થી કોઈ કાર્યનો આંતરિક સંતોષ પામવા માટે કોઈ કાર્ય કરે તો તે કયા પ્રકારની પ્રેરણા છે? [TAT-S 2026]
(A) હકારાત્મક પ્રેરણા
(B) સિદ્ધિ પ્રેરણા
(C) આંતરિક પ્રેરણા
(D) બાહ્ય પ્રેરણા
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) આંતરિક પ્રેરણા
સંતોષ કામની અંદરથી જ મળે છે, બહારના ઇનામથી નહીં.
10. પ્રેરણાના સંદર્ભમાં કયું વિધાન ખોટું છે? [TAT-HS 2026]
(A) પ્રેરણા વ્યક્તિની આંતરિક સ્થિતિ દર્શાવે છે.
(B) પ્રેરણા વ્યક્તિની જરૂરિયાતોમાંથી ઉદ્ભવી શકે છે.
(C) પ્રેરણાનું ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય અસ્તિત્વ છે.
(D) પ્રેરણા વ્યક્તિના પસંદિત વર્તનને ટકાવી રાખે છે.
જવાબ જુઓ
જવાબ: (C) પ્રેરણાનું ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય અસ્તિત્વ છે.
પ્રેરણા આંતરિક છે, દેખાતી નથી. બાકીનાં ત્રણ વિધાન સાચાં છે.
પ્રેરણા અને બચાવ પ્રયુક્તિઓના 30 MCQની ફ્રી મોક ટેસ્ટ
સમજૂતી સાથે, પરીક્ષા જેવો અનુભવ. સાથે આ એકમની 13 પાનાંની PDF: આખી નોટ્સ, માઇન્ડમેપ, PYQ સમજૂતી સાથે અને એક પાનાની રિવિઝન શીટ.
📝 ફ્રી મોક ટેસ્ટ આપો📄 PDF નોટ્સ ડાઉનલોડ કરો
app.examconnect.in પર ફ્રી એકાઉન્ટ બનાવીને
માઇન્ડમેપ: પ્રેરણા અને બચાવ પ્રયુક્તિઓ

ઝડપી રિવિઝન: પરીક્ષાના આગલા દિવસે
પ્રેરણા: વર્તનનું કારણ · સીધી જોઈ ન શકાય, વર્તનથી અનુમાન · ઇન્દ્રિયગ્રાહ્ય નથી 📜 · જરૂરિયાતમાંથી ઉદ્ભવે, વર્તન ટકાવે
આંતરિક (આનંદ, સંતોષ, જિજ્ઞાસા; ટકાઉ) 📜 vs બાહ્ય (ઇનામ, ગુણ, સજાનો ડર)
| સિદ્ધાંત | આપનાર |
|---|---|
| સહજવૃત્તિ (હેતુલક્ષી) – જન્મજાત: ક્ષુધા, લિંગ, ભય, કુતૂહલ, સંગ્રહ · ક્રોધ-હાસ્ય-ભય = સાહજિક 📜📜 | મેકડૂગલ |
| જરૂરિયાતલક્ષી (1938) – શારીરિક + માનસિક, 22 જરૂરિયાત | મરે |
| પદાનુક્રમ – શારીરિક → સલામતી → પ્રેમ → પ્રભુત્વ/આદર → આત્મ સાર્થકતા (ટોચ) 📜 | મેસ્લો |
| આકાંક્ષા સ્તર (1930) – સફળતા ↑, નિષ્ફળતા ↓ | હોપે |
| સિદ્ધિ પ્રેરણા – ધીરુભાઈ, કલામ 📜 | મેકલેલેન્ડ, આટકિન્સન |
| અચેતન મન – અજાગ્રત ઇચ્છા → જાગ્રત વર્તન 📜 · હિમશિલા · ID (સુખ), Ego (વાસ્તવિકતા), Super Ego (નૈતિકતા) | ફ્રોઈડ |
અભિપ્રેરણાના 13 ઉપાય: અર્થપૂર્ણતા · લક્ષ્યપ્રાપ્તિની જાણ · જરૂરિયાતો (મેસ્લો) · જૂથ સ્પર્ધા · જૂથ-અધ્યયન · અધ્યાપક-અધ્યેતા વ્યવહાર · આત્મગૌરવ · શિક્ષા (કામચોરી, ગુનાહિત માનસ ❌) · ઇનામ (આધુનિક મનોવિજ્ઞાન બંનેનો અસ્વીકાર) · રુચિ · પ્રશંસા · ખેલપ્રણાલી · વર્ગનું પર્યાવરણ
બચાવ પ્રયુક્તિ (ફ્રોઈડ): હતાશામાંથી આભાસી રાહત · અહમ્ બચાવવા, અભાનપણે · "સેફ્ટીવાલ્વ" · શાંતિ મળે, પરિસ્થિતિ સુધરે નહીં · અતિરેક = વિકૃતિ
પ્રક્ષેપણ/આરોપણ = દોષ બીજા પર ("સાહેબે બરાબર ન ચકાસ્યું", "સાહેબ કડક છે") 📜📜 · તાદાત્મ્ય = તેંડુલકર-અમિતાભ 📜 · ક્ષતિપૂર્તિ = એક ક્ષેત્ર નિષ્ફળ, બીજામાં સફળ · યૌક્તિકીકરણ = દ્રાક્ષ ખાટી · ઊર્ધ્વીકરણ = સમાજમાન્ય કામ · દમન = અચેતનમાં દબાવવું · પીછેહઠ = નાની ઉંમરનું વર્તન · દિવાસ્વપ્ન · આક્રમકતા
⚠️ ધ્યાન રાખો: દોષ બીજી વ્યક્તિ પર = પ્રક્ષેપણ, તર્કબદ્ધ બહાનું = યૌક્તિકીકરણ · "આરોપણ" = પ્રક્ષેપણ, તાદાત્મ્ય નહીં · સંગ્રહવૃત્તિ = મેકડૂગલ, મેસ્લો નહીં
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
આંતરિક અને બાહ્ય પ્રેરણા વચ્ચે શું તફાવત છે?
આંતરિક પ્રેરણામાં બાળક કામના આનંદ, સંતોષ કે જિજ્ઞાસા માટે કામ કરે (“મને મજા આવે છે”). તે વધુ ટકાઉ છે. બાહ્ય પ્રેરણામાં ઇનામ, ગુણ કે સજાના ડરથી કામ કરે (“ઇનામ મળે તો જ વાંચું”).
મેસ્લોના જરૂરિયાતોના પદાનુક્રમમાં ટોચ પર કઈ જરૂરિયાત છે?
આત્મ સાર્થકતા (Self-actualization). ક્રમ નીચેથી ઉપર: શારીરિક → સલામતી → પ્રેમ અને સંબંધ → આદર (પ્રભુત્વ) → આત્મ સાર્થકતા. નીચેની જરૂરિયાત સંતોષાય પછી જ ઉપરની જરૂરિયાત જાગે છે.
પ્રેરણાના સહજવૃત્તિના સિદ્ધાંતના પ્રણેતા કોણ છે?
મેકડૂગલ. તેમના મતે વર્તનનું કારણ જન્મજાત સહજવૃત્તિઓ છે, જેમ કે ક્ષુધા, ભય, કુતૂહલ, સંગ્રહ. ક્રોધ, હાસ્ય અને ભય જેવી વૃત્તિઓ સાહજિક છે. આ બંને પ્રશ્ન TET-IIમાં પૂછાયા છે.
સિદ્ધિ પ્રેરણા એટલે શું?
કંઈક સારું અને ઊંચું સિદ્ધ કરવાની અંદરની ઇચ્છા એટલે સિદ્ધિ પ્રેરણા. તે મેકલેલેન્ડ અને આટકિન્સનએ આપી. ધીરુભાઈ અંબાણી કે ડૉ. અબ્દુલ કલામ સામાન્ય કુટુંબમાંથી આગળ આવ્યા, તે ઊંચી સિદ્ધિ પ્રેરણાનું ઉદાહરણ છે.
પ્રક્ષેપણ અને યૌક્તિકીકરણ વચ્ચે શું તફાવત છે?
પ્રક્ષેપણ (આરોપણ): પોતાની નિષ્ફળતાનો દોષ બીજી વ્યક્તિ પર નાખવો (“સાહેબે બરાબર ચકાસ્યું નહીં”). યૌક્તિકીકરણ: નિષ્ફળતા માટે તર્કબદ્ધ લાગે તેવું બહાનું આપવું (“દ્રાક્ષ ખાટી છે”).
બચાવ પ્રયુક્તિઓ એટલે શું?
હતાશા કે ચિંતા સામે પોતાના અહમ્ને બચાવવા વ્યક્તિ અભાનપણે જે રીત અપનાવે, તે બચાવ પ્રયુક્તિ. તેનો ખ્યાલ ફ્રોઈડએ આપ્યો. તે થોડી વાર માટે આભાસી રાહત આપે છે. ઉદાહરણ: પ્રક્ષેપણ, તાદાત્મ્ય (પોતાને કોહલી માનવો), ક્ષતિપૂર્તિ (ગણિતમાં નબળી પણ ચિત્રમાં પ્રથમ).
ઉપયોગી સત્તાવાર લિંક:
TET-II પરીક્ષાની સત્તાવાર જાહેરાત અને જૂનાં પ્રશ્નપત્રો: રાજ્ય પરીક્ષા બોર્ડ (SEB)
પ્રાથમિક શિક્ષક તાલીમ (D.El.Ed.) અભ્યાસક્રમ: GCERT ગાંધીનગર
વાંચ્યું? હવે પાકું કરો. PDF સાચવી રાખો અને મોક ટેસ્ટથી તૈયારી ચકાસો.
← A-17 વર્ગવ્યવહાર (ફ્લેન્ડર્સ), પ્રત્યાયન, બહુશ્રેણીય શિક્ષણ અને પછાતપણુંA-19 સંરચનાત્મક 5E મોડેલ અને અધ્યયન સંક્રમણ (Transfer of Learning) →


